La batalla política y legal en Ecuador ante la creación de un sector estatal de medios informativos
Abstract
Ecuador vive desde hace cuatro años una intensa batalla entre el poder político y el poder que representan los medios privados, por la creación desde el gobierno de un relevante sector público informativo, con periódicos, emisoras de radio, canales de televisión y agencia de noticias, y la paulatina implantación de una legislación juzgada intervencionista por esos medios privados. El uso de la relevante publicidad institucional, y la proyectada Ley de Comunicación, sobre la que no hay consenso, agravan el panorama. Para el gobierno que encabeza Rafael Correa, esa política es una estrategia irrenunciable a fin de alcanzar una democracia real y que las minorías tengan medios para expresar su identidad.
Full text
ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 39 Recibido2011‐04‐28Aceptado2012‐07‐26 LabatallapolíticaylegalenEcuadorantela creacióndeunsectorestataldemedios informativos AntonioChecaGodoy* Resumen:Ecuadorvivedesdehacecuatro añosunaintensabatallaentreelpoder políticoyelpoderquerepresentanlosme‐ diosprivados,porlacreacióndesdeelgo‐ biernodeunrelevantesectorpúblicoinfor‐ mativo,conperiódicos,emisorasderadio, canalesdetelevisiónyagenciadenoticias, ylapaulatinaimplantacióndeunalegisla‐ ciónjuzgadaintervencionistaporesosme‐ diosprivados.Elusodelarelevantepublici‐ dadinstitucional,ylaproyectadaLeyde Comunicación,sobrelaquenohayconsen‐ so,agravanelpanorama.Paraelgobierno queencabezaRafaelCorrea,esapolíticaes unaestrategiairrenunciableafindealcan‐ zarunademocraciarealyquelasminorías tenganmediosparaexpresarsuidentidad. Abstract:Thepoliticalandlegalbattlein Ecuadorbeforethecreationofastatesec‐ torofmedia Ecuadorlivesfromfouryearsagoanin‐ tensebattlebetweenpoliticalpowerand thepowerthatrepresenttheprivatemedia. Bythecreationfromthegovernmentofa relevantpublicsectorinformation,with newspapers,radiostations,television channelsandnewsagency,andthegradual introductionofalegislationconsidered interventionistbytheseprivatemedia.The useofrelevantinstitutionaladvertising,and theplannedCommunicationLaw,onwhich thereisnoconsensus,itaggravatesthe picture.Forthegovernmentleadedby RafaelCorrea,suchapolicyisastrategy whichcannotbewaivedinordertoachieve arealdemocracyandminoritieshavethe meanstoexpresstheiridentity. Palabrasclave:Ecuador,Mediospúblicos,Mediosprivados,Gobierno,Legislación,Publici‐ dad,Minorías. Keywords:Ecuador,Publicmedia,Privatemedia,Government,Law,Advertising,Minorities. INTRODUCCIÓN Losenfrentamientosentreelpoderejecutivoyesetradicionalcuartopoderque suponenlosmediosinformativos,sontanantiguoscomolaprensamismaoelinicio delosregímenesliberales.Ciertamente,nohayenfrentamientoabiertoallídonde nohaydemocraciayelsistemapolíticoimpidecríticasydisidencias.Talesenfrenta‐ mientos,aunquenuncaausentes,suelenserreducidosendemocraciasmuyconsoli‐ dadas,pero,porelcontrario,tiendenaserconsustancialesconperiodosdeasenta‐ mientodelademocraciaodeprofundoscambiospolíticos. Esosenfrentamientos,noausenteshoyenEuropa,sobretodoenelámbitodelos antiguospaísesdeleste,afloranenespecialenLatinoaméricaentregobiernosyaun *FacultaddeComunicación.UniversidaddeSevilla.Correoelectrónico:[email protected].
ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 40 regímenesmuydiferentesentresíysusrespectivossistemasdemedios,comose evidenciaenlaVenezueladeHugoChávezolaArgentinadeCristinaFernándezde Kirchner.Muchosdeestosgobiernosestánimpulsandounanuevalegislaciónqueen generaltiendeadarmáspoderesalEstadoydelimitarconciertaminuciosidadla actividaddelosmediosprivadosenarasdefrenaralosgrandesgruposmediáticosy garantizarmáspluralidadenlapropiedaddelosmedios,entreotrosaspectos.LaLey deServiciosdeComunicaciónAudiovisualdeArgentina,aprobadaen2009,oelpos‐ terioranteproyectodeLeydeRadioyTelevisiónenUruguay,puedenserejemplos. Probablemente,elpaísendondelosenfrentamientosentreelpoderejecutivoy losmediosprivadosalcanzanhoyunamayorvirulenciaycomplejidadseaEcuador. Esteaspectosehaacrecentadodesdelallegadaalpoderen2007deRafaelCorrea, unpresidentequeprácticamenteenapenasunbieniohaimpulsadounheterogéneo sectorpúblicodemediosinformativos,inexistentesenelpaíshastaentonces,confi‐ guradoconmedioscreadosexprofeso,comoEcuadorTV,asícomoconmediospri‐ vadosincautadospordiversasrazones,entantoseponeenmarcha,apartirdela Constituciónde2008,unalegislaciónnuevaqueintroduceelcontrolsobrelosme‐ diosprivadosydebeculminarconunaLeyOrgánicadeComunicación.Desdela perspectivaeuropea,dondesehaproducidounadesestatalizaciónenlosmedios informativosenlasúltimasdécadas,elprocesoecuatoriano,endireccióncontraria, resultaespecialmentellamativo. Unequilibradoinformede“Reporterossinfronteras”(Hervieu,Samson2010)re‐ sumelasituacióndelpaísentérminoselocuentes: Elambientemediáticoecuatorianoesvolcánico,desdequeRafaelCorrease instalóenelPalaciodeCarondeletenenerode2007.Conunaprensaprivada –quecasiteníaelmonopolioantesdesullegadaalpoder–pocoindulgente conél,eljovenpresidenteprogresistadecarácteraguerridohaconvertidola comunicaciónenundesafíopersonalypolítico. ANTECEDENTES Ecuadores,juntoconParaguay,elpaíssuramericanoconmásdébilpresenciadel Estadoenlosmediosinformativoshastaelfindelpasadosiglo;hacarecidohasta entoncesdetelevisiónpública,yRadioNacionaldeEcuador,creadaen1961por JoséMaríaVelascoIbarra,habíasidoabandonadamediadoslosañosnoventa,ni siquierahabíadadoelpasoalafrecuenciamoduladaysoloemitíaenondamedia. Loresume,añosdespués,enplenacontroversiasobrelosmediospúblicos,unco‐ mentaristaecuatoriano(Tamayo2008,1‐2): EltemadelosmediospúblicosesalgonuevoenelEcuador.Elnuestroesun paísquehaestadorezagadoenestetemaysolohaconocidoyhaestadocon‐ dicionadoporunmodeloprivado‐empresarialquehasidopredominantedu‐ rantecasiunsiglo.Valeseñalar,sinembargo,quejuntoaestemodelotam‐ biénhanexistidoexperienciasdecomunicaciónpopular,comunitariayalter‐ nativaytambiénmediosestatales(radios,televisión)circunscritosalámbito localcomomunicipios,universidadesoinstitucionespublicas.Durantealgunos añosfuncionólaRadioNacional,sinembargolosgobiernosanterioresladeja‐
LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5441 ronmorirporquenoleveíanningunautilidadoestabandemasiadocompro‐ metidosconelintocablepodermediático. AlaausenciadelEstadoenlapropiedaddelosmediossecontraponeladestaca‐ dapresenciadelabancaenellos,presenciaconocida,peroqueseevidenciaenes‐ pecialapartirde1998conlaprofundacrisisfinanciera,ysobretodobancaria,que sacudealpaís. Elterremotofinancierodurade1998a2001,perosuhuellaserálarga,acabacon lamonedanacional,elsucre,sustituidoporeldólarnorteamericano,yliquidauna decenadebancos,entreellostresdelosmásdestacadosdelpaís,Filanbanco,elmás relevante,BancodelProgresoyLaPrevisora.Ecuadoratraviesaapartirdeentonces unaetapadeprofundainestabilidadpolíticaylosmedios,controladosporlosban‐ cos,pasanateneruninnegableprotagonismopolítico.Además,lacrisisbancaria dejaenmanosdelEstado,quehaponertodossusrecursosparafrenarlacrisis,mu‐ chasempresas,entreellasnumerososmedios,yvarevelandoesaimportanciadela presenciadelabancaenlacomunicaciónecuatoriana.Pocoantesdelallegadade RafaelCorreaalapresidenciadelpaísseestimabaquelacrisishabíacostado8.000 millonesdedólares,equivalentealpresupuestoanualdelEstadoolamitaddela deudaexterior,segúndatosdelaAgenciadeGarantíadeDepósitos. Elterremotobancarioesdemoledorparalosmediosecuatorianos.Yaenel2000 cesaLaRazón,undiariodeGuayaquil,quehabíaaparecidoen1965ydurantemu‐ chosañosseríadelosmásleídosdelpaís.En1985pasaamanosdelgrupofinanciero delosHermanosIsaías,quetendrápresenciatambiénenelmundodelaradioyen eldelatelevisión:Gamavisión,Cablevisión.LacrisisdeFilanbanco,ejefinancierodel grupo,arrastraaldiario. FernandoAspiazu,eldueñodelBancodelProgreso–creadoen1981‐,encabeza otrorelevantegrupodemedios,muyrelacionadoademásconelanterior.Aspiazu fueministrodeFinanzasen1979‐1980durantelapresidenciadeJaimeRoldósyes, cuandoestallalacrisis,unadelaspersonasmásricasdelpaíscondestacadapresen‐ ciaenlossectoreseléctrico–Emelec,Electroecuador‐,inmobiliario,agrario–tercera empresabananeradelpaís‐ yfinanciero,ademásdelacomunicación.Disponedel decanodelaprensadelpaís,eldiarioElTelégrafodeGuayaquil,ademásdedosemi‐ sorasdelamismaempresa‐RadioElTelégrafoyRadioLaPrensa‐,queadquiereen 1996por3,5millonesdedólares.ElpropioFernandoAspiazuSeminarioesdirector deElTelégrafode1996a2000.Eldiario,además,esutilizadointensamenteenlos mesesenqueafloraelescándalodelBancodelProgresoparaenfrentaraGuayaquil conQuito,sopretextodequelosproblemasdelbancoloestácausandoelgobierno paraerosionaralaciudadlitoral.Anteriormente,en1994,haadquiridoelcanalSiTV (“FernandoAspiazu:Augeycaída”,enVistazo,22dejuliode1999). ElescándaloenqueseveinmersoelBancodelProgreso,principalsostén económico,con3,5millonesdedólares,delacandidaturadeJamilMahuadalapre‐ sidenciadelpaísen1998,llevaalaAgenciadeGarantíadeDepósitosaincautarsede susmedios,quepasanaserestatalesalaesperadesureprivatización.Eldiario,con casi200trabajadores,caeenventasysetornadeficitario;aunquedisponedeun valiosoedificio,escatalogadocomopocoatractivoparaelsectorprivado.SiTVes vendidoalaConferenciaEpiscopalEcuatoriana–CanalVida‐;perolaIglesiacatólica nopuedeconlosgastosqueconllevayalpocoacabasiendoadquiridoporunem‐
ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 42 presariodelsector,ManuelRivasSáenz–expresidentedeGamaTV‐,por4,9millones dedólares,ysetransformaenCanalUno. Seconfirmaenestosañoslaimportantepresenciadelosbancosenelsistemain‐ formativoecuatoriano,sobretodoelgrupoEgasGrijalva–principalaccionistadel BancodelPichincha‐,propietariodeTeleamazonas,delaeditoraderevistasDinedi‐ ciones‐Gestión,MundoDiners‐,delacadenadesalasInmocines,delaagenciade publicidadDeltaydestacadoaccionistadeldiarioquiteñoHoy. ElgrupoqueencabezaManuelCevallos‐Balda,vinculadoaBancomer,espropie‐ tario,entreotrosmedios,deldiarioElMetropolitano,deManta,otrocotidianoque caeráconlacrisis,entantoelbancopasaráalgrupodelBBVAespañol.Cevallos‐ Balda,exembajadordeEcuadorenMéxico,seráacusadodeinspirarelasesinatode undiputadodeizquierda,JaimeHurtado,en1999,enplenacrisisfinanciera.Elautor material,guardaespaldasdelafamilia,escondenadoa16años. ElgrupoEljury,conorigenenCuenca,esporesosañoseltercerodelpaís;en 2009,alamuertedelafundadora,OlgaA.Eljuri,aglutinaba159empresas,entre ellaselBancodelAustroylacadenaETVTelerama. Inclusoelmáspotentegrupodecomunicacióndelpaís,muchomenossalpicado porlacrisis,elencabezadoporElComercio,muestraigualmenteimportantevincula‐ ciónabancos,enestecasoelBancodelPichincha,hoyelprimerodelpaís.Estegru‐ poespropiedaddeunadelasmáscaracterísticasfamiliasperiodísticasdeLatino‐ américa,losMantilla,ofreceesematutino,ElComercio,elvespertinoUltimasNoti‐ cias,revistascomoLíderesyFamiliaydisponedeunaampliareddeemisorasinte‐ gradasenlacadenaEcuadorRadio,encabezadaporRadioQuito.Alolargodela primeradécadadelsigloXXI,GuadalupeMantilladeAcquavivaesdirectoradeEl ComercioypresidentadelaempresaeditorayJaimeMantillaAnderson,directory presidentedesuprincipalrivallocal,eldiarioHoy.Aquellasucedeaésteen2010al frentedelaAsociaciónEcuatorianadeEditoresdePeriódicos. Existeenesosaños,desdeluego,unalegislaciónantitrustocontraposiciones dominantesenserviciospúblicos–radioytelevisiónincluidas‐,laleyde1995,pero resultaconfrecuenciademuydifícilaplicación,porlaabundanciadeempresasficti‐ ciasoanombredetercerosyloscontinuoscambiosdepropiedadysobretodola escasavoluntadpolíticadeaplicarlapropialey.Inevitablementetodoelsistema informativoecuatorianoperdiócredibilidaddurantelalargacrisis,sobretodola televisión.LoshermanosIsaías,RobertoyWilliam,quehuyerondelpaísaliniciodel proceso,utilizaronsucanaldetelevisiónparadefenderse,negarlasevidenciasy atacaralosrivales,especialmenteelgrupoEgas,quecontraatacóvíaTeleamazonas. Otrorasgodelacomunicaciónecuatorianaenlosañospreviosalallegadaalpo‐ derdeCorreaesladebilidaddelosmedioscomunitarios,encontrasteconlareali‐ daddeotrospaíseslatinoamericanosyencontrasteconlascaracterísticasyposibili‐ dadesdelpaís.Afinalesde2010,segúndatosdelaSuperintendenciadeTelecomu‐ nicaciones,soloexistíanentodoEcuadordosemisorasderadiocomunitarias–sobre uncensoenesemomentode1.205‐yningúncanaldetelevisión.LaLeydeRadioy Televisiónde1975,aunvigente,esabiertamenteopuestaaestetipodemedios. Datorelevantetambiéndeesepanorama,enlíneaconloanterior,eslamodestia delosmediosdelasminoríasindígenasdemográficamenterelevantes,enespecial ensuspropiaslenguas;soloseedita‐desde2007‐unarevistamensualenquechua,
LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5443 WiñayKausay.Algomejoreselpanoramaradiofónico,condiversasemisorasque incluyenprogramasenquechuayenlaregiónamazónicaenalgúnotroidioma,co‐ moelshuar.Estaslenguasestánigualmenteausentesdelatelevisión,aunquela nuevatelevisiónpública,EcuadorTV,ofreceunpequeñonoticiariodiarioyunpro‐ gramasemanal–Nuestrossueños‐enquechua(González2011,109‐111). LACONFIGURACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOSINFORMATIVOS TrasunadécadadecomplicadatrayectoriaparalosmediosenEcuador,lallegada alapresidenciadelpaísdeRafaelCorreaDelgadoen2007,implicauncambiototal dedecorado.Elnuevopresidente,economistadeformación–esministrodeEco‐ nomíadeabrilaagostode2005,perodimitepordisconformidadconlapolíticadel gobiernodeAlfredoPalacio,quenorespaldaalgunasdesusmedidas‐vienesiendo muycríticoconlospodereseconómicosysusvinculacionespolíticas,sutesisdocto‐ ralanalizalaspolíticasneoliberalesdeprincipiosdelosañosochentadelpasado sigloenLatinoaméricaysubrayasunegativarepercusiónenelempleoylascondi‐ cionesdetrabajo.Conscientedequetieneenfrentelagranmayoríadelosmedios delpaís,setrazacomoobjetivoprioritarioelcrearunnúcleodemediosdecomuni‐ caciónpúblicosenEcuador.Lascircunstancias,además,conelcontrolporelEstado dediversosmedioscomoderivacióndelacrisisbancaria,vanafacilitareseobjetivo, queacometedesdeluegocondecisiónyrapidez. Enenerode2007elEstadoecuatorianonocuentaoficialmenteconmediosin‐ formativos.ElprimerpasoserálaestatalizacióndelmatutinodeGuayaquilElTelé‐ grafo,queenmarzode2002hapasadoacontrolmayoritariodelaAgenciadeGa‐ rantíadeDepósitos(AGD),traslaquiebradelBancodelProgreso,suprincipalaccio‐ nista.Entreesafechayjuniode2007sobrevieneunaetapaoscuraparaeldiarioen laqueaccionistasprivadosminoritarios,acreedoresasimismodelbanco,encabeza‐ dosporelpropiodirector,CarlosNavarreteCastillo–nombradoen2004presidente tambiéndelaempresaeditoraenJuntadeAccionistas‐,buscanganarpresencia medianteampliacionesdecapitalquenosonreconocidasporelsectorpúblico;Na‐ varretesaledeladireccióndelperiódicoenesejunioyElTelégrafopasadefinitiva‐ menteaórganoestatal.Enfebrerode2008Navarreteapareceasesinadoensudo‐ micilio,sinquenuncaseaclarenlascausas.ElperiódicopasaadirigirloRubénMon‐ toya,latiradanoaumenta,perosílaspérdidas.Lapresenciadepublicidadesescasa, salvoladelsectorinstitucional.El25demarzode2010Montoyaesdestituidoyse generaunacrisisinterna,condimisióndelasubdirectora,CarolMurillo,yunnutrido grupodecolumnistas,quedenuncianprácticasdecensura;otroscesesyabandonos seproducenenlosmesessiguientes.ElnuevodirectoresEdwinUlloa.Enseptiem‐ brede2010secreaunanuevaempresapública,EditoresNacionalesGráficos,que enabrilsiguientesedotadeunanuevarotativaencolor,dondeserealizaeldiario, quedinamizasudiseño,yunnuevocotidianopopulistaparaGuayaquil,tambiénde propiedadpública,deextrañonombre,PPElverdadero‐léase“Pepeelverdadero”‐, quecomienzaenseptiembrede2010.ElTelégrafosevendeaunpreciosensible‐ menteinferioraldelconjuntodelosdiariosecuatorianosyesrelevanteelporcenta‐ jedeejemplaresquerepartegratuitamente.Laempresaregistraen2010unas
ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 44 pérdidasde6millonesdedólares.EnQuitoelgobiernoimpulsaotrodiariodebajo precio,ElPopular. ElsiguientepasoeselplenocontrolporelEstadodelosmediospertenecientesal grupodelosHermanosWilliamyRobertoIsaíasDassum–queunadécadadespués desuhuidasiguenprófugos‐;laincautaciónseproduceenjuliode2008.LaAgencia deGarantíadeDepósitospasaacontrolar195empresasdelgrupoparaqueelEsta‐ dopuedarecuperarlos661millonesdedólaresquehadebidoaportaralasumir partedeladeudatraslaquiebradeFilanbancoen1999,segúnexplicalaAgenciaen unanota,dondeafirmaqueconlamedida“renacelaesperanzadeloscientosde ciudadanosalosquenuncaselesdevolviósudineroluegodelaquiebradeFilan‐ banco”yqueelEstadogarantizalaestabilidaddelasempresasincautadas.Entre esasempresasincautadasfigurandoscanalesdeTelevisiónenabierto,GamaTVy TCTelevisión,ambosconsedestantoenGuayaquilcomoenQuito,masotraempre‐ sadecable,Cablevisión,condoscanales,CanalNoticias(CN3)yCanalDeportes (CD7),asícomocuatroemisorasqueemitendesdeGuayaquil:LaPrensayElTelégra‐ fo‐pertenecientesanteriormentealaempresadeldiarioElTelégrafo‐,Carrousely SúperK‐800,éstaunaemisoradeportivaenondamedia,asícomolaempresaUni‐ masa,editoradenumerosasrevistas,comoSamborondón,Más,LaOndayLaOnda infantil,ElAgroyValles. Nuevopasodecisivoserálacreacióndemediosestatalesbásicos:radio,televi‐ siónyagenciadenoticias,pasoquesedesarrollaen2008‐2009.Así,EcuadorTV,el canalestatal,comienzaenabrildel2008,lesigueRadioPúblicamesesdespués,emi‐ teenFMdesdeGuayaquil,Quito,CuencayManta.Luego,en2009,secrealaEm‐ presaPúblicaRadioyTelevisióndelEcuador(EPR‐TVEcuador).Lapuestaenmarcha delaradiotelevisiónpúblicasuponeporencimadelos11millonesdedólares.Fi‐ nalmenteel29dediciembredel2009comienzasutrabajolaAgenciaEstatalAndes, siglasde“AgenciadeNoticiasdelEcuadorySuramérica”. Elgobiernoecuatorianonodescuidaningúnámbitodelacomunicacióndemasas ycreatambiénen2008undiarioenred,ElCiudadano,“periódicodigitaldelgobier‐ nodelarevoluciónciudadana”(http://www.elciudadano.gov.es).Elperiódico,bien diseñado,incluyeuncanaldevídeos.Estediariodigitaltieneasimismounaedición quincenalimpresa. RafaelCorreamantienedesde2007unprogramasemanal‐lossábados‐ dedos horasdeduraciónporlaradiopública,queen2008seextendiótambiénalatelevi‐ siónestatal.LoqueenLatinoaméricasedenominan“cadenas”,esdecirlaemisiones obligadasdealocucionesdeljefedegobierno,estásiendorecursointensamente utilizadoporRafaelCorrea,queen2010fueellídercontinentalconmáspresencia programadaenlatelevisióndesupropiopaís. Ecuadores,porotrolado,unodelosestadosaccionistasdeTelesur,elcanallati‐ noamericanodetelevisiónimpulsadoporelgobiernodeVenezuela. Ecuadorpasaendefinitivaentre2007y2009deserunodelosestadosdeLati‐ noaméricaconmásdébilsectorpúblicoencomunicación,adisponerdeungrupo cuantitativamenterelevantedemediosestatales.Sinembargo,elimpactorealde estegrupodemediospareceporelmomentoreducidoysobretodolaciudadanía nolopercibediferente.Afinalesde2009,unestudiorealizadoporCiespal(Ayala Marín2009,41)reconoce:
LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5445 Lasrespuestasmayoritariasponenenevidenciaqueaúnnoseencuentrandi‐ ferenciassignificativaseneltratamientoinformativoentremediospúblicosy privados.Enestepunto,noessoloquetodavíanoseconoceampliamentela programaciónoelcontenidodelcanal,laradioyeldiariopúblicos,sinoque, demanerafundamental,alaciudadaníanoselehaceevidentelarazóndeser deéstos:queseanunserviciopúblico,expresióndelapluralidaddelpaís,voz deladiversidady,sobretodo,canalesdeparticipaciónciudadana,queeslo queexplicitancomoloquedeberíaserunmediopúblico.Enotraspalabras, nosepuedehablardediferenciasnotoriasentremediospúblicosyprivados encuantoatratamientoinformativo.Contratamientoinformativonosreferi‐ mos,sobretodo,acontenidosyformatosdenoticiasqueresultendistintosde lostradicionales,enlocualseincluiríatambiénelrecursoafuentesdeinfor‐ maciónprovenientesdeotrossectoressociales,generalmenteausentesdelos espaciosinformativosprivados. Endiciembrede2009todavíamásdeunatercerapartedelosciudadanosde GuayaquilyQuito,sesuponelosmejorinformados,nosabíancitaroidentificar algúnmediopúblicoosencillamenteignorabanqueexistiesen.En2010elcanalcon másaudiencia‐bordeóel20%‐ fueunodeloscanalesincautados,TCTelevisión, graciassobretodoatelevisarloscampeonatosmundialesdefútbolyotroseventos deportivos,ademásdenumerosastelenovelas–o“culebrones”‐vespertinos. Aunqueelgobiernoecuatorianoexpresósuvoluntaddedevolverlosmediosin‐ cautadosalsectorprivado,tresañosdespuésdesuincautaciónesadevoluciónnose haproducidoysusituaciónesdesdeluegoambigua. LANUEVALEGISLACIÓN Laconfrontaciónentreelgobiernoylosmediosprivadosalcanzaespecialvirulen‐ ciaeneldebatesobrelalegislación,claramenteopuestaalahastaentoncesvigente, queimpulsaelgobiernodeAlianzaPaísdesdelallegadadeRafaelCorreaalapresi‐ denciadelaRepública,seiniciaconlapropianuevaconstituciónde2008yculmina conlaproyectadaLeyorgánicadelaComunicaciónde2009,pendienteaúndedeba‐ teysueventualaprobación.Esedebateseretrasa,entreotrosfactores,porqueen elsenodelpartidomayoritario,AlianzaPaís,nohayunanimidadentornoalpropio proyecto,conunsectormásmoderado,encabezadoporelpropiopresidentedela AsambleaNacional,FernandoCordero,yotromásradical,conelSecretariodeEsta‐ dodeComunicación,FernandoAlvarado,decabezavisible.Elaludidoinformede “ReporterossinFronteras”,sintetizaasíensuintroducciónelproblema: ElpanoramadelalibertaddeprensaenEcuador,desdelaópticadelanueva ley,esrepresentativoenmuchosaspectosdelcontextoregionallatinoameri‐ cano:altoniveldepolarizaciónentreunaprensapúblicareciente,considerada cercanaalgobierno,yunosmediosdecomunicaciónprivadosopositorespor nodecirdeoposición;relacióneléctricaentreestos,tradicionalmentedomi‐ nantes,yunnuevogobiernoprogresista;ambientede“guerraclimática”sin voluntadaparentedetreguaniporunaparteniporotra.Siaprioritalcontex‐
ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 46 tonofavoreceelconsensosobrelafuturaley,ciertoesqueéstapodríaofre‐ cerlaposibilidaddesuperarlo. PerosilaLeydeComunicaciónsehaceesperar,otrosimperativoslegaleshan culminadosuciclo.LaConstituciónde2008,aprobadaenreferéndum,garantizaen suartículo66lalibreexpresión:“Elderechoaopinaryexpresarelpensamientoli‐ brementeyentodassusformasymanifestaciones”,deformasignificativa,elmismo artículo,ensusiguienteepígrafe,defiendeelderechoalarectificación:“Elderecho detodapersonaagraviadaporinformacionessinpruebasoinexactas,emitidaspor mediosdecomunicaciónsocial,alacorrespondienterectificación,réplicaorespues‐ ta,enformainmediata,obligatoriaygratuita,enelmismoespaciouhorario”. EnunaConstitucióndeminuciosocontenido‐444artículosy30disposiciones transitorias‐,elartículo384estableceunapresenciaactivadelEstadoenelámbito delaComunicación: Elsistemadecomunicaciónsocialaseguraráelejerciciodelosderechosdela comunicación,lainformaciónylalibertaddeexpresión,yfortalecerálaparti‐ cipaciónciudadana.Elsistemaseconformaráporlasinstitucionesyactoresde carácterpúblico,laspolíticasylanormativa;ylosactoresprivados,ciudada‐ nosycomunitariosqueseintegrenvoluntariamenteaél.ElEstadoformulará lapolíticapúblicadecomunicación,conrespetoirrestrictodelalibertadde expresiónydelosderechosdelacomunicaciónconsagradosenlaConstitu‐ ciónylosinstrumentosinternacionalesdederechoshumanos.Laleydefinirá suorganización,funcionamientoylasformasdeparticipaciónciudadana. Enlaprimeradisposicióntransitoriaseestablecequeenelplazode360díasse aprobaráunaLeydeComunicación–loqueevidentementenosehacumplido‐;la vigesimocuartadeterminaasuvezque“dentrodelplazomáximodetreintadíasa partirdelaaprobacióndeestaConstitución,elEjecutivoconformaráunacomisión pararealizarunaauditoríadelasconcesionesdelasfrecuenciasderadioytelevi‐ sión,cuyoinformeseentregaráenunplazomáximodecientoochentadías”,queen efectoserealizaeneltiempoprevisto,puessuredacciónseconcluyeel18demayo de2009ysedivulgadeinmediato.Elinformeesmuycríticosobrelasprácticasenla adjudicacióndelicenciasdesde1995ydenuncianumerosascorruptelasquefavore‐ cenlaconcentracióndemediosenlosgruposyaexistentes. Finalmente,ladisposiciónvigesimonovena,estableceque: Lasparticipacionesaccionariasqueposeanlaspersonasjurídicasdelsectorfi‐ nancieroenempresasajenasaestesector,seenajenaránenelplazodedos añosapartirdelaentradaenvigenciadeestaConstitución.Lasparticipacio‐ nesaccionariasdelaspersonasjurídicasdelsectorfinanciero,susrepresen‐ tanteslegalesymiembrosdedirectorioyaccionistasquetenganparticipación enelcapitalpagadodemediosdecomunicaciónsocial,deberánserenajena‐ dasenelplazodedosañosapartirdelaentradaenvigenciadeestaConstitu‐ ción. Seráestadisposiciónlaquegeneremásresistenciadesdeelsectorprivado,con clarasmaniobrasdilatoriasprotagonizadassobretodoporlaJuntaBancaria,elorga‐
LABATALLAPOLÍTICAYLEGALENECUADORANTELACREACIÓNDEUNSECTORESTATALDEMEDIOS INFORMATIVOS ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐5447 nismoqueregulaelsistemafinancierodelpaís,que,interpretandoasumodoel textolegal,intentaquesepermitaalosbancosmantenerunapropiedadminoritaria enlosmedios,hastaun25porcientodelaccionariado,oseotorguenfacilidades paralatransmisióninterfamiliardelapropiedaddeesosmedios,peroacabaacatan‐ doeltextoyelespíritudelaConstitución:estrictaseparacióndemediosfinancieros ymediosinformativos.FidelEgas,elpropietariodelBancodelPichinchaycabezadel primeremporiodemediosdelpaís,queincluyeelcanalnacionaldeTVTeleamazo‐ nas,vendeelgrupo,nosinantesexpresarsuprotesta:“ElGobiernonoquiereque losbanquerostengamosmedios,porquenonospuedenmanejarcomoaotrosme‐ dios,simplementecondarlesoquitarlespublicidad”(Hoy,Quito,22deoctubrede 2010).Egasvendeel48%desusaccionesa140empleadosalosquefacilitacréditos, el30%pasaaPluralTV,grupoperuanopropietariodedosdiariosdeLima,LaRe‐ públicayElComercioyuncanaldetelevisión,AméricaTV,yel22%restanteaperso‐ nasdesuentorno.MarioCanessa,queencabezaelgrupoCaravana–CaravanaTV, RadioCaravanayRadioDiblu‐,especializadoeninformacióndeportiva,queesasu vezpresidentedelBancodeMachala,optaporelcaminocontrario:sedesvinculadel Bancoypermaneceráalfrentedelgrupodemedios. Paralapresidenciadelpaís,eliminaresapresenciadelabancaenlosmediosre‐ sultafundamental,comodeclaraCorreaaIgnacioRamonet(PrensaLatina,4deene‐ rode2011): Quitarlealsectorfinancierolosmediosdecomunicaciónesuncambiorealen lasrelacionesdepoder.Antes,enestepaís,¿quépodíahacerustedcontrala banca?Silabanca,delossietecanalesnacionalesdetelevisión,poseíacinco... Ylosotrosdosloscontrolabamediantelapublicidad.Oseaquesiustedque‐ ríalegislarsobretasasdeinterés,teníaunacampañapermanentedeatentado alapropiedadprivada,alainiciativaprivada,alalibreempresa;ylosdosca‐ nalesquenoerandelabancateníanquequedarsecalladitosporque,sino, perdíanpublicidad...Eraunpoderenorme.Entonceséstaesunamedidaque cambiarealmentelasrelacionesdepoderennuestropaís. Concluidoelepisodiodeladesvinculacióndebancosymediosinformativos,la batallasiguienteserálaLeyOrgánicadelaComunicación.Seráunaconfrontación larga. Laproyectadaleyes,denuevo,unapropuestaderegulaciónminuciosaquecon‐ templatodaslasmodalidadesdelacomunicaciónactualyencuyaexposiciónde motivosseaduce: Losderechosalacomunicación,libertaddeexpresiónyaccesoalainforma‐ ciónpúblicaconstituyensustentosdelademocraciaysonpartedelnúcleode ladignidadyautonomíadelaspersonasqueelEstadoConstitucionalestá obligadoaproteger.Nohaydemocraciasilosciudadanosyciudadanasnoson libresparadefinirdemaneraautónomasuspreferenciasyvoluntadpolíticay laopiniónpúblicanosurgedeprocesosdeliberativoslibresdecoacciónypre‐ siones.Sinlavigenciadelosderechosdecomunicaciónesimposiblepensaren unasociedadplural,basadaenelrespetoalosdemásyelejerciciodelaliber‐ tadensuacepciónmásamplia.Sinlaprotecciónygarantíadeestosderechos, además,noseríafactibleelejerciciodelosdemásderechoshumanos,los
ANTONIOCHECAGODOY ____________________________________________________________________________________ ANUARIOAMERICANISTAEUROPEO,2221‐3872,N°9,2011,SecciónTemaCentralp.39‐54 54 AsociaciónEcuatorianadeEditoresdePeriódicos,AEDEP,Quito:http://www.aedep.org.ec [Comunicadoseinformes2007‐2011] CentroInternacionaldeEstudiosSuperioresdeComunicaciónparaAméricaLatina,Ciespal, Quito:http://www.ciespal.net