Análise da evolución do voto á extrema dereita en España: VOX (2018-2021)

ANÁLISIS DE LA EVOLUCIÓN DEL VOTO A LA EXTREMA DERECHA EN ESPAÑA: VOX (2018-2021). THE PROGRESSION OF THE FAR-RIGHT VOTE IN SPAIN: VOX (20182021). Traballo de fin de Máster UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA Facultade de Ciencias Políticas e Sociais Máster en Marketing, Comunicación política e Consultaría ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA EN ESPAÑA: VOX (2018-2021). Autoría: García Santomé, Celia Magdalena Titoría: Dra. Erika Jaráiz Gulías XULLO 2021 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 1 Como en todo, obrigada á miña familia, por ser o meu sustento en todos os ámbitos. A Alber, por ser o meu compañeiro de vida e de paixón; e a Fran, porque os tres xuntos somos un equipo incríbel. Á miña titora, en especial, e a todas as profesoras que me ensinaron todos os coñecementos que fixeron posíbel este traballo. E por suposto, aos meus Responsables, pola amizade que comezamos durante catro anos e que continuará sempre. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 2 ÍNDICE RESUMO .................................................................................................................... 9 ABSTRACT ................................................................................................................ 9 Palabras clave ........................................................................................................... 9 CAPÍTULO I: Introdución e obxectivos. ................................................................ 10 1. Introdución ................................................................................................................................... 10 1.1. Xustificación do caso de estudo. ...................................................................................... 12 2. Obxectivos e preguntas de investigación. .............................................................................. 12 CAPÍTULO II: Marco teórico ................................................................................... 14 3. Marco teórico .............................................................................................................................. 14 3.1. Unha aproximación á terminoloxía da extrema dereita. ............................................... 15 3.1.1. Populismo na dereita radical...................................................................................... 17 3.2. A extrema dereita en Europa ............................................................................................ 18 3.2.1. Un repaso a través das tres primeiras ondas de extrema dereita europeas (19452000) ......................................................................................................................................... 20 3.2.2. Cuarta onda: a nova extrema dereita europea (2000-...) ...................................... 22 3.3. A extrema dereita no Estado Español ............................................................................. 25 3.3.1. Partidos políticos ......................................................................................................... 26 3.3.2. VOX ............................................................................................................................... 32 3.3.2.1. VOX: partido de extrema dereita? ..................................................................... 33 3.4. Os eixos temáticos principais da nova extrema dereita ............................................... 34 3.5. O voto á extrema dereita ................................................................................................... 37 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 3 CAPÍTULO III: Metodoloxía .................................................................................... 39 4. Metodoloxía da investigación ................................................................................................... 39 4.1. Método utilizado: estudo lonxitudinal ............................................................................... 39 4.2. Análise de datos .................................................................................................................. 42 CAPÍTULO IV: Análise de caso .............................................................................. 44 5. VOX no contexto político español ........................................................................................... 44 5.1. Primeiro éxito electoral de VOX e evolución do seu voto (2018-2021) ...................... 46 6. O voto a VOX: descrición do perfil do seu votante tipo. ...................................................... 57 6.2. Comparacións no bloco da dereita: os votantes de PP, C’s e VOX. .......................... 69 7. O voto a VOX: análise sobre os compoñentes do voto ..................................................... 108 7.1. Eleccións autonómicas de Andalucía de 2018. ........................................................... 110 7.2. Eleccións xerais de abril de 2019. ................................................................................. 112 7.3. Eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019. ...................................................... 113 7.4. Eleccións xerais de novembro de 2019. ....................................................................... 115 7.5. Eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. ........................................................... 117 7.6. Eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021. ...................................................... 118 CAPÍTULO V: Resultados .................................................................................... 123 8. Interpretación dos resultados: onde residía o voto a VOX? .............................................. 123 9. Conclusións. .............................................................................................................................. 125 CAPÍTULO VI: Bibliografía e anexos ................................................................... 128 10. Bibliografía .............................................................................................................................. 128 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 4 ÍNDICE DE GRÁFICOS GRÁFICO 1: Porcentaxe de voto á extrema dereita en comparación aos grupos Populares e Socialistas nas eleccións europeas 1980-2019............................................................................... 19 GRÁFICO 2: Resultados das eleccións autonómicas de Andalucía 2018 ............................... 47 GRÁFICO 3: Resultados das eleccións xerais de abril de 2019. ............................................... 49 GRÁFICO 4: Resultados das eleccións xerais de novembro de 2019. ..................................... 50 GRÁFICO 5: Resultados das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019. ................... 52 GRÁFICO 6: Resultados eleccións autonómicas da Comunidade de Madrid de 2021. ......... 54 GRÁFICO 7: Resultados eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. ................................ 55 GRÁFICO 8: Evolución dos votos (escanos e %voto) do voto a VOX no rango 2016-2021. 56 GRÁFICO 9: Descrición do votante de VOX en base ao sexo. .................................................. 58 GRÁFICO 10: Descrición do votante de VOX en base ao grupo de idade. ............................. 59 GRÁFICO 11: Descrición do votante de VOX en base ao nivel de estudos. ........................... 60 GRÁFICO 12: Descrición do votante de VOX en base ao estado civil. .................................... 61 GRÁFICO 13: Descrición do votante de VOX en base á situación laboral. ............................. 62 GRÁFICO 14: Descrición do votante de VOX en base á relixiosidade. .................................... 63 GRÁFICO 15: Descrición do votante de VOX en base á frecuencia a actos relixiosos. ........ 64 GRÁFICO 16: Descrición do votante de VOX en base á autoubicación de clase. .................. 65 GRÁFICO 17: Posicionamento do votante de VOX en base ao cleavage nacionalista. ........ 66 GRÁFICO 18: Descrición do votante de VOX en base á autoubicación ideolóxica. ............... 67 GRÁFICO 19: Descrición do votante de VOX en base ao grado de interese pola campaña. 68 GRÁFICO 20: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á preocupación pola inmigración (autonómicas andaluzas 2018 e xerais novembro 2019). .... 94 GRÁFICO 21: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas Andalucía 2018). ........................................................... 95 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 5 GRÁFICO 22: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (xerais abril 2019). ................................................................................. 96 GRÁFICO 23: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas C. Madrid 2019). ............................................................ 97 GRÁFICO 24: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (xerais novembro 2019). ....................................................................... 98 GRÁFICO 25: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas Catalunya 2021). ........................................................... 99 GRÁFICO 26: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas C. Madrid 2021). .......................................................... 100 GRÁFICO 27: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións autonómicas de Andalucía 2018. .............................. 101 GRÁFICO 28: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións xerais de abril 2019. .................................................... 102 GRÁFICO 29: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións xerais de novembro 2019. .......................................... 102 GRÁFICO 30: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións autonómicas de Catalunya 2021. .............................. 103 GRÁFICO 31: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións autonómicas da C. Madrid 2021................................ 103 GRÁFICO 32: Evolución dos resultados en base ao % de voto obtido por PP, C’s e VOX ao longo das eleccións previamente estudadas. .............................................................................. 107 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 6 ÍNDICE DE TÁBOAS TÁBOA 1: Mellores resultados dos partidos de extrema dereita nos respectivos parlamentos dos países de Europa Occidental. ................................................................................................... 24 TÁBOA 2: Estudos do CIS utilizados no traballo. ......................................................................... 42 TÁBOA 3: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao grupo de idade (eleccións 2018-2021). ........................................................................................................... 69 TÁBOA 4: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao grupo de idade (eleccións 2018-2021). ........................................................................................................... 71 TÁBOA 5: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao estado civil (eleccións 2018-2021). ...................................................................................................................... 73 TÁBOA 6: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á situación laboral (eleccións 2018-2021). ......................................................................................................... 74 TÁBOA 7: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base aos estudos (eleccións 2018-2021). ...................................................................................................................... 76 TÁBOA 8: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á relixiosidade e a frecuencia a actos relixiosos (eleccións 2018-2021). ............................................................ 78 TÁBOA 9: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao estatus socioeconómico (eleccións 2018-2021). ......................................................................................... 82 TÁBOA 10: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao sentimento nacionalista (eleccións 2018-2021). ................................................................................................ 84 TÁBOA 11: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoración política xeral do Estado (eleccións 2019). ...................................................................................... 86 TÁBOA 12: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoración económica xeral do Estado (eleccións 2019). ............................................................................... 88 TÁBOA 13: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoración da situación xeral da Comunidade de Catalunya e Madrid (eleccións 2021). .......................... 90 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 7 TÁBOA 14: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base a se existe ou non influencia da situación catalana no voto (eleccións xerais). ................................................ 91 TÁBOA 15: Transferencia de voto entre o recordo de voto das diferentes eleccións por recordo de voto das anteriores eleccións. .................................................................................... 105 TÁBOA 16: Variables independentes introducidas inicialmente nos modelos. ..................... 109 TÁBOA 17: Regresión das eleccións autonómicas de Andalucía de 2018............................ 111 TÁBOA 18: Regresión das eleccións xerais de abril de 2019. ................................................. 112 TÁBOA 19: Regresión das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019. ..................... 114 TÁBOA 20: Regresión das eleccións xerais de novembro de 2019........................................ 115 TÁBOA 21: Regresión das eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. .......................... 117 TÁBOA 22: Regresión das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021. ..................... 119 TÁBOA 23: Resumo dos modelos de regresións loxísticas para o voto a VOX nas diferentes eleccións estudadas. ........................................................................................................................ 120 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 8 ÍNDICE DE ABREVIATURAS AfD AP C’s CP Alternativa por Alemania Alianza Popular Ciudadanos Coalición Popular DF Partido Popular Danés ECR Conservadores y Reformistas Europeos FNF FN Frente Nacional (Francés) Fuerza Nueva FPÖ FrP Partido de la Libertad de Austria Partido del Progreso (danés) ID Identidad y Democracia LN Liga Norte MSE Movimiento Social Europeo MSI Movimiento Social Italiano NF National Front (Reino Unido) NPD Partido Nacionaldemócrata de Alemania PiS PP PSOE Ley y Justicia (polaco) Partido Popular (España) Partido Socialista Obrero Español RN Reagrupamiento Nacional (Francia) SD Demócratas de Suecia SPR Partido Socialista del Reich SVP Partido Popular Suízo UKIP Partido de la Independencia del Reino Unido VB Vlaams Belang (antigo Vlaams Blok) ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 15 3.1. Unha aproximación á terminoloxía da extrema dereita. A extrema dereita ou ultradereita constitúe, por definición, unha ideoloxía con ideais excluíntes que se liga ao neonazismo ou fascismo e que evidencia, en todas as liñas, o concepto de ‘ultranacionalistas’ (Akkerman, 2018) sustentándoos sobre a base do nativismo ou pensamento de que só os nativos do Estado poden convivir no mesmo, e, sobre todo, que ameazan a existencia ou estabilidade do Estado-nación (Mudde, 2007). Para establecer unha definición concreta sobre cada subgrupo da ultradereita, utilizaremos as propostas de varios autores, dado que se trata dunha cuestión sen conclusións unánimes. Por unha banda, as definicións que atopamos sobre este tema, nos indican que non existe unha terminoloxía concreta para definir aos partidos de extrema dereita que, habitualmente, se poden denominar ‘extrema dereita’ ou ‘ultradereita’ indistintamente. Cando falamos destes partidos, tendemos a un pensamento antimigratorio, anti-semita ou fascista, mais aínda que si comparten moitas premisas principais, como as mencionadas, dependendo do seu subgrupo partirán dunha base distinta. Recollendo a definición proposta por Mudde (2007), o termo ultradereita se utilizaría de forma xeral para referirse a estes partidos, estando este termo composto por dous subgrupos: a extrema dereita e a dereita radical (populista). É certo que, nos diferentes tramos temporais das ondas, a ultradereita pasa a chamarse extrema dereita nos 80, para ser unha dereita radical nos nosos días, mais esta evolución vén da man de varias consideracións que farán encaixar aos partidos nunha ou outra definición. Para comezar a falar destes subgrupos, debemos tratar as diferentes ideoloxías dos mesmos. A extrema dereita baséase no nazismo e fascismo, sendo esta última a súa sección máis importante (Mudde, 2019), mentres que a dereita radical (populista) baséase no nativismo, autoritarismo e populismo (Mudde, 2007). Especificamente, o autor explica a súa visión dos grupos: a extrema dereita rexeita o sistema democrático, o fascismo como exaltación desa extrema dereita; a dereita ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 16 radical non rexeita o sistema democrático, mais si o Estado de dereito, a separación de poderes e os dereitos fundamentais. Para resumir esta parte, podemos diferencialas partindo de que, a extrema dereita confía no poder nun individuo (potenciando a desigualdade), mentres que a dereita radical cree que o pobo é soberano, precisamente, por iso a denominamos como dereita radical populista, cuxo termo será explicado máis adiante. Por outra banda, existen autores que sosteñen que estes termos son meramente descritivos para unha mellor orientación á hora de definir a súa posición no eixo ideolóxico (Akkerman, 2018). Ignazi (2006), desde a súa teoría, indícanos que estes partidos caracterízanse todos por ser clasificados como ‘antisistema’, afastados dos partidos de dereita conservadora ou tradicionalista, que teñen como fin último, rematar coa lexitimidade do sistema democrático. Na explicación sobre a extrema dereita, vemos algúns puntos en común, como a ideoloxía fascista, o rexeitamento ao sistema democrático, antisistema ou rexeitamento aos valores fundamentais e procesos democráticos (Carter, 2005). Cas Mudde (2005) chega a identificar ata cincuenta e oito características ideolóxicas ligadas á extrema dereita, mais poden establecerse cinco características principais: o nacionalismo, o racismo, a xenofobia, a antidemocracia e un Estado forte (militarizado e con ‘lei e orde’) (Mudde, 1995). Pola súa banda, Pippa Norris (2009) describe á extrema dereita como “grupos que se encuentran mucho más allá de los límites legales de la política democrática y están dispuestos a emplear acción directa violenta o, incluso, tácticas terroristas”. Falando sobre a dereita radical (populista), actualmente denominada como nova extrema dereita, observamos como esta ideoloxía trata de afastarse do fascismo ou neonazismo para adoptar unha postura moito máis centrada na etnia, é dicir, no nativismo (definido como nacionalismo xenófobo), sendo este un dos principais eixos, xunto ao populismo e autoritarismo (Rydgren, 2005). Este tipo de partidos toman posición do lado do ‘pobo’ como soberano e en contra da ‘elite’ que é corrupta, atraendo o voto dunha poboación tanto de ideoloxía conservadora enfadada cos temas da inmigración, delincuencia e cunha marcada identidade nacional, como os votos da clase obreira que previo ao momento votaba socialista ou esquerdas pero ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 17 que agora se senten identificados con esa posición de perdedores ante o ‘establishment’. Así, ao longo do traballo os termos de ultradereita e extrema dereita serán utilizados indistintamente, mais si mudaremos de termo tratando os partidos de dereita radical populista, onde situariamos ao partido VOX. 3.1.1. Populismo na dereita radical O termo populismo é, nos nosos días, un termo habitual á hora de definir aos partidos políticos. Trátase dunha ‘ideoloxía’ 1 que defenden a confrontación entre unha ‘elite’ e o ‘pobo’. Está ligado aos conceptos de racismo ou antieuropeístas (como Fuerza Nueva) na zona de Europa, sobre todo á dereita ou extrema dereita por esas percepcións xenófobas (Mudde e Rovira, 2017). Mais non só é unha ideoloxía que afecte ao espectro ideolóxico de dereitas, senón que tamén é utilizado por partidos de esquerdas, por exemplo, en UNIDAS PODEMOS no Estado español ou en territorio latinoamericano, onde o populismo se percibe como chavismo ou peronismo (de espectro esquerda). O populismo deseña o discurso en base a unha estrutura simplista e fortemente emocional que, na actualidade, é utilizada polos partidos de ultradereita en Europa e, polo tanto, no Estado español, que se resume nos preceptos de: existencia dunha ‘elite corrupta’ do lado dun ‘pobo’ que consideran a ‘nación verdadeira’ (Mudde e Rovira, 2017), un discurso que se pode observar desde o panorama político español, co caso de VOX (‘Sólo existe una nación, la de los españoles’ (Abascal, 2021)). Nesta ideoloxía, xoga un papel importante o líder ou candidato do partido, que será aquel que recolla a voz do pobo na súa persoa. En segundo lugar, a elite corrupta, o ‘eles’, o inimigo. Dentro deste termo, engloban dúas posicións: anti-establishment e anti-inmigración, desta última, ao referirse a ela como unha elite formada polas minorías que, segundo este discurso, son para quen se goberna. Por último, o pobo, ao que se lle considera como as vítimas do villano e aquel no que se contempla toda a soberanía. 1 Algúns autores definen este concepto como unha ideoloxía ‘fina’ que apoia a soberanía do pobo. (Mudde e Rovira, 2017). ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 18 Este tipo de simplismo cala na sociedade e no seu comportamento electoral, séntense partícipes desa estrutura e repiten as mensaxes emitidas pola facilidade de argumentación escollida. 3.2. A extrema dereita en Europa Cando falamos sobre a extrema dereita en Europa, comezamos o estudo a partir das primeiras publicacións sobre este fenómeno que serán promulgadas a costa da fin da Segunda Guerra Mundial. Neste traballo, seguiremos a orde que se propón na maioría de estudos desta cuestión organizándonos nas ondas que distingue o politólogo Klaus von Beyme 2 (1988) que nos permitirán un maior análise cualitativo e cuantitativo para comparar e, así, cuantificar a evolución. O estudo da extrema dereita europea amósanos unha historia de altos e baixos ao longo das décadas, ata posicionarse nos nosos días no momento máis estable dos partidos deste perfil. Nas convocatorias electorais, especificamente tratando as eleccións europeas, a extrema dereita pasa de ter en torno a un 3,6% de voto na década dos 80, ata chegar ós máis recentes comicios en 2019, onde acadan o 18% (sumando nestes datos o conxunto de partidos Conservadores e Reformistas Europeos (ECR), onde se sitúa VOX, e ó grupo de Identidade e Democracia (ID), onde se sitúan partidos como la Lega). 2 O autor identifica ata tres ondas de extrema dereita que comprenden desde 1945 ata o ano 2000. A partir desta data, os expertos amplían estes tramos temporais a unha cuarta onda que comprende ata a actualidade. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 19 GRÁFICO 1: Porcentaxe de voto á extrema dereita en comparación aos grupos Populares e Socialistas nas eleccións europeas 1980-2019. Fonte: elaboración propia en base a datos de Eurostat. Resulta interesante poder observar o ascenso deste eurogrupo, xa que ata o ano 2014, o grupo de extrema dereita apenas recabara un 4% do voto moi afastado dos partidos hexemónicos que acadaban arredor do 30%. A partir de 2014, o grupo de ECR (Conservadores e Reformistas Europeos) comeza un ascenso moi significativo se nos centramos nas últimas tres eleccións, onde se chega a colocar terceira forza a menos do 3% de voto de alcanzar aos Socialistas. Será de interese, ademais, coñecer a porcentaxe de voto segundo o país a este grupo parlamentar europeo, actualmente grupos (ID+ECR en 2019), que será tratado noutro gráfico cando falemos da cuarta onda de ultradereita. Este fenómeno comeza a súa expansión, maiormente, na parte Occidental e Norte de Europa. Este parámetro salva algunhas excepcións e, na actualidade, o Sur comeza a abranguer forzas de este perfil, máis ou menos estables. Moitos destes partidos, que sufriron modificacións ao longo dos anos, persisten nas institucións nutridos da dereita tradicional, sendo estes os socios naturais por proximidade ideolóxica. Polo tanto, si podemos sinalar que o cambio no sistema de partidos desde o bipartidismo cara un multipartidismo pode estar influenciado pola cultura social do país. Se nos baseamos no análise de sistemas de partidos de Sartori (1980) e na súa 25,35% 23,36% 27,51% 37,06% 36,61% 36,01% 29,43% 24,23% 29,95% 34,75% 34,92% 28,75% 27,32% 25,00% 25,43% 20,51% 3,69% 3,28% 0,00% 0,00% 0,00% 7,47% 9,32% 17,98% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 35,00% 40,00% 1984 1989 1994 1999 2004 2009 2014 2019 Evolución do porcentaxe de voto á extrema dereita Populares Socialistas Extrema Dereita ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 20 perspectiva comparativista, podemos achegarnos a unha maior comprensión desta modificación do sistema de partidos. Partimos de entender dous modelos maioritarios nas sociedades: o bipartidismo ou multipartidismo moderado, o que suporá unha tendencia máis central que extremista; e o multipartidismo polarizado, o que suporá unha sociedade en conflito e pouca estabilidade gobernamental, que será traducido en voto máis centrífugo (cara os extremos) que centrista (Mella, 2012), que se pode traducir en voto a partidos como o de ultradereita, que, ademais, acolle ese discurso populista que encaixa na crispación social do momento. Por outra banda, existen distintos tipos de partidos de extrema dereita en Europa Occidental que Ignazi (2005) diferencia en ‘unha ultradereita tradicional’ afín e de acordo coa ideoloxía fascista que triunfaba na década dos anos 30, e a ‘extrema dereita postindustrial’, que aparecería na década dos anos 80, cunha ideoloxía fortemente vinculada ao fascismo, pero cun discurso que permite afastarse dese ideario. Os partidos deste perfil que actualmente triunfan son, basicamente, pertencentes a este último grupo, onde o seu pilar primordial é a preservación da identidade nacional (nacionalismo/nativismo), como é o noso caso de estudo co partido VOX. Ao longo deste traballo, estudaremos os distintos temas polos que, habitualmente, se rexen os partidos de extrema dereita, como a inmigración, a seguridade ou a corrupción; ou como estes modificaron o discurso institucional ao que estabamos acostumados. Mais neste punto, parécenos preciso realizar un breve repaso pola evolución da extrema dereita nos países europeos e como os votantes interpretaban e respondían a estes partidos políticos. 3.2.1. Un repaso a través das tres primeiras ondas de extrema dereita europeas (1945-2000) Ca fin da Segunda Guerra Mundial e, por conseguinte, a derrota do nazismo e fascismo (como o alemán ou italiano), os partidos de extrema dereita estaban sucumbidos nunha situación marxinal do panorama político. Na primeira onda de ultradereita, toda Europa se atopaba no marco da nova democracia liberal e o novo sistema de partidos. Os grupos de fascistas que ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 21 continuaban fieis aos ideais deste antigo réxime, exercían a política completamente excluídos da realidade política ademais de social. Para comezar, especificar que estudaremos, nun primeiro instante, o período entre o 1945 e 1955, a denominada primeira onda de extrema dereita composta por unha maioría de partidos neofascistas; en segundo lugar, o período entre 1955 e 1980, na segunda onda, con partidos situados nunha ideoloxía populista de dereitas; e, por último, o período de 1980-2000, ca terceira onda e partidos de dereita radical (Mudde, 2007). As democracias europeas rexeitaban todo o que lles fixera ter un recordo do sufrimento causado tras a Segunda Guerra Mundial por este tipo de ideoloxías e países como Alemaña, que viviran nas súas carnes ese odio, perseguían partidos de corte de ultradereita, incluso vetando partidos deste perfil como o Partido Socialista del Reich (SRP) en 1952, mentres que países como Reino Unido, que non sufrira no propio país o nazismo ou fascismo, apenas implantaría medidas sobre estes (Mudde, 2019). Aqueles partidos (neo)fascistas que aparecen ao longo de Europa como ‘nostálxicos’ do antigo sistema e que concorrían nas eleccións, apenas conseguían un porcentaxe mínimo, a maioría de veces quedando fóra da barreira mínima de votos para entrar no parlamento, incluso intentando colocar como candidatos a algúns altos cargos fascistas, dado que existía cara eles un cordón sanitario que orbitaba no ámbito político e social. Dentro de todos estes partidos, e sendo a excepción dentro da primeira onda de extrema dereita sería o MSI italiano que entra en xogo no ano 1948, tres anos despois da morte do ditador Mussolini e da fin da IIGM, e non deixa de estar no panorama político italiano ata 1995. Aproveitando o auxe do partido, créase no ano 1951 o MSE, o Movemento Social Europeo, que concentra a varios altos cargos fascistas ao longo do territorio europeo mais que non acada apenas relevancia algunha. Xa na segunda onda, Francia acolle en 1956 con dous escanos na Asamblea a un partido de extrema dereita, Unión y Fraternidad Francesa (UFF), liderado por Pierre Poujade cos ideais ‘poujadistas’, propios do fascismo, e de cuxas Xuventudes aparece o parlamentario máis xove: Jean-Marie Le Pen, que será o posterior líder do ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 22 partido francés Frente National (FN) fundado en 1972. Na Europa do Norte, atopamos ao Partido del Progreso (FrP) danés, quen obtivo o 15,9% do voto nas eleccións danesas de 1973. Noutros países, como en Alemaña, o Partido Nacionaldemócrata de Alemania (NPD) cobrou gran relevancia nos anos 60, sobre todo, polo impacto social (como o tema migratorio), suceso que repetirá o Frente Nacional (NF) en Reino Unido. Así, na terceira onda xorden varios partidos de denominación dereita radical, a ‘nova extrema dereita’. O FN francés, acada en 1986 un total de 35 escanos na Asamblea francesa cun 9,6% no ano de modificación do sistema electoral, sendo isto importante dado que, tras voltar ao novo sistema, acada a mesma porcentaxe pero 0 escanos. O Vlaams Blok (VB) belga e o Partido de Centro (CP) neerlandés tamén obteñen representación (aínda que só o 1%), a LN italiana, o SVP suízo, o FPÖ austríaco e os DS suecos, comezan unha traxectoria en ascenso dos anos 80 aos 90 (Mudde, 2019). Malia isto, os partidos de extrema dereita europeos (que na Europa do Este eran máis radicais que na Occidental e si acadaban grandes números) seguen relegados a un segundo plano que continúa a ser marxinal, en especial, no aglutinamento do electorado. 3.2.2. Cuarta onda: a nova extrema dereita europea (2000-...) Estamos ante unha nova onda de extrema dereita en Europa que comeza ca entrada do século. Durante estas dúas décadas, tiveron lugar tres sucesos que mudan o benestar social e permitan a entrada, estable, de partidos de ultradereita: o atentado do 11-S no ano 2001, a Gran Recesión ou crise do 2008 e a crise dos refuxiados en 2015 (Cas Mudde, 2019). Aínda que a distintos niveis, estas tres crises tiveron influencia sobre os países, que atenderon aos discursos populistas e antiinmigración. Nesta cuarta onda, os partidos de extrema dereita deixan de ser partidos marxinais para alcanzar gobernos en países como en Italia, coa Liga Norte (LN), en Austria co Partido por la Libertad (FPÖ), en Dinamarca co Partido Popular Danés (DF) ou outros partidos que pertencían ao espectro conservador, tornaron cara unha postura máis radical converténdose en partidos ultradereitistas no propio goberno, como co Ley y Justicia ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 23 (PiS) polaco ou o Fidesz húngaro. Incluso partidos moi reticentes a esta ideoloxía e incluso perseguidores da mesma, como Alemaña, acollen actualmente a partidos ultradereitistas (como Alternativa por Alemania (AfD)). A etapa no século XX da extrema dereita é un relato cheo de altibaixos que, acabada a Segunda Guerra Mundial, observa como os ideais neonazis ou fascistas son excluídos por parte das institucións europeas e a sociedade, con cordóns sanitarios que non lles permitisen a entrada no panorama político. Os partidos de extrema dereita actuais xa non están nese marxe da sociedade, senón que entran nos límites da democracia liberal. Os resultados electorais destes partidos nas anteriores ondas de extrema dereita, supoñían un 7% dos votos aproximadamente nos respectivos países, con diferenzas nalgúns deles e, sobre todo, albergando nos seus programas causas polas minorías agrícolas, comerciantes, etc. Os partidos de extrema dereita que en anteriores ondas estaban asentados nos países de Europa, continúan en crecemento ata chegar á actualidade, onde ten lugar un gran auxe destes partidos. Para sintetizar a información, observábamos que no anterior punto, os partidos non superaban un porcentaxe significativo, e apenas algúns deles entraban (con escasos deputados) nas institucións. Nesta onda, en países como Austria, Suíza, Dinamarca e Italia, estes partidos mencionados superan o 20% do voto e colócanse máis estables que nunca. Polo tanto, resumiremos os mellores resultados da extrema dereita por países ao longo de Europa Occidental: ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 24 TÁBOA 1: Mellores resultados dos partidos de extrema dereita nos respectivos parlamentos dos países de Europa Occidental. PAÍS PARTIDO POLÍTICO RESULTADO (%VOTO) ANO AUSTRIA Partido por la Libertad (FPÖ) 26,9% 2017 BÉLXICA Vlaams Belang (Bloco Flamenco) 3,7% 2014 DINAMARCA Partido Popular Danés (DF) 20,6% 2015 FINLANDIA Verdaderos Finlandeses (VF) 17,7% 2015 FRANCIA Front National/Ressemblent National (FN/RN) 13,2% 2017 ALEMANIA Alternativa para Alemania (AfD) 12,6% 2017 ITALIA Liga Norte (LN) 14% 2018 PAÍSES BAIXOS Partido por la Libertad (PVV) 13,1% 2017 SUECIA Demócratas de Suecia (DS) 17,5% 2018 SUIZA Partido Popular Suízo (SVP) 29,4% 2015 REINO UNIDO Partido de la Independencia (UKIP) 1,8% 2017 ESPAÑA VOX 15,21% 2019 Fonte: elaboración propia a partir dos datos de http://www.parlgov.org/ ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 31 escapando, como outros partidos de dereita radical, de situarse a un lado ou outro do espectro ideolóxico, tomando como punto de partida ‘escoller o mellor de cada lado’, proposta ben recibida polos votantes a causa do afastamento deste eixo político, que máis adiante mudará para ser a vértebra o eixo nacionalista, no que tamén se distanciarán dunha postura clara sobre este. Plataforma per Catalunya quizá sea o partido máis próximo a VOX destes últimos anos, dado que existe un baleiro deste perfil de partidos no Estado español desde FN ata PxC o VOX. A vía que toma este partido, ou máis ben, a posición que ocupa no panorama catalán é anti-independentista mais catalanistas, polo que rexeita a autodeterminación ademais de rexeitar aos partidos de corte anti-catalán, como, para o propio partido, é o PP, a diferenza de Ciutatans (Cs), que aparecería neste tramo temporal como unha forza de centro-dereita catalá en contra da independencia. O voto cara esta formación vén referido en base a varias premisas, cuxa principal será o concepto de ser ‘moi cataláns’. Se ben é sabido que o seu dirixente e cabeza de partido é un recoñecido ultra-españolista da extrema dereita española dos anos 80, evitar esta mención ou entrar na cuestión da extrema dereita española centrándose unicamente no panorama catalán, fai que o electorado non teña recelo á hora de votar por este partido, xa que evocan esa sensación de catalanismo. Con todo, PxC non deixa de estar ligado á temática ultradereitista en base ás cuestións que proxectan coma principais, con gran interese, na anti-inmigración. A problemática da inmigración radica en: traballo que obteñen a costa da perda dese posto para un catalán, a inseguridade que os inmigrantes provocan na cidadanía catalá como consecuencia da delincuencia (moi similar á mensaxe ca que VOX irrompe en Catalunya) e o terrorismo yihadista, como anteriormente sucedera nos EUA ou en Europa. Esta cuestión sumada á desafección política do momento que sufría Catalunya, provoca a entrada deste tipo de partidos, que se intenta colocar como a única alternativa ás problemáticas cada vez máis intensas que sofre o seu territorio. O perfil de votante a PxC, en base a unha aproximación cualitativa (Hernández-Carr, 2013), se considera como un votante que ‘non tiña conexións previas ca extrema dereita’ polo que podemos encaixalos en: un voto enfadado, moi catalanista e en contra da ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 32 inmigración. PxC remata disolvéndose como partido para fusionarse co novo partido de ultradereita español, VOX. Por último, tamén existen partidos marxinais de extrema dereita nestes anos como España 2000 (con 6 concelleiros na C. Valenciana), Democracia Nacional (sen representación, mais vinculado á violencia terrorista por asasinatos como o de Carlos Palomino), Alternativa Española ou Falange Española y de las JONS (sen representación). 3.3.2. VOX Cando semellaba que o Estado español non sucumbía á aparición da ultradereita nestas décadas, nace VOX en decembro de 2013. Este partido ten a súa orixe debido a un malestar no sector máis próximo á dereita radical dentro do Partido Popular, como consecuencia da desconformidade co Presidente M. Rajoy no ano 2012/13. Ante esta situación, José Antonio Ortega Lara, Santiago Abascal e Alejo Vidal-Quadras deciden emitir unha Carta Aberta ás autonomías en resposta á crise existente (Casals, 2019) e, un ano máis tarde, Ortega Lara, Abascal e o actual deputado por VOX Espinosa de los Monteros, forman o partido político. No primeiro ano da existencia o candidato polo partido era Vidal-Quadras, previo a que Santiago Abascal, actuar líder de VOX e exmembro do PP, se consolidara na posición desde 2014. Este renuncia da súa militancia do PP a través dunha carta 4 despois de ter ocupado un escano no Parlamento Vasco e dirixir, na etapa de Esperanza Aguirre, a Axencia de Protección de Datos da C. De Madrid. VOX comeza a crecer no panorama político español a partir do ano 2018, onde acada a súa primeira posición institucional no Goberno andaluz, e realiza unha entrada tan significativa, en parte, debido a tres cuestións: a súa posición en contra do independentismo catalán, dado que era o momento de máxima tensión tras os acontecementos do referendo do 1 de outubro e a Declaración Unilateral de Independencia (DUI), que presenta unha acusación popular; o partido máis próximo á ideoloxía de dereita, o PP, atopábase nunha tensa situación por as acusacións de 4 Carta que o propio Santiago Abascal envía para a súa emisión ao periódico El Mundo. Ver en https://www.elmundo.es/espana/2013/11/25/52927f3761fd3d65778b457c.html ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 33 corrupción que inculpaban a unha ampla parte da estrutura do partido; e pola recentemente aprobada exhumación do ditador Franco, impulsada polo PSOE (Casals Meseguer, 2018). A ideoloxía deste partido poderemos coñecela en base ao seu programa político, que contén 100 medidas repartidas en 10 blocos. O programa denomínase como ‘Las 100 medidas urgentes para la España Viva’ 5 onde os blocos son: (1) España, unidade e soberanía, onde as medidas principais son a ilegalización de partidos independentistas ou nacionalistas, a suspensión da autonomía catalá e a non-discriminación á lingua española nas entidades públicas; (2) lei electoral e transparencia, que conleva unha reforma electoral e o control de cargos públicos; (3) inmigración, con medidas como a deportación de inmigrantes ilegais ou legais con penas xudiciais, ou a prohibición de por vida da legalización a inmigrantes que chegaran de maneira ilegal; (4) defensa, seguridade e fronteiras, onde demandan o fortalecemento das fronteiras, acabar coas mesquitas, ou a supresión do espazo Schengen; (5) economía e recursos, con rebaixas en impostos sobre a renda, sobre sucesións, etc.; (6) saúde, buscando suprimir os cambios de sexo ou abortos na sanidade pública e a prohibición do uso da mesma por parte de inmigrantes ilegais; (7) educación e cultura, instauración do PIN parental, dereito de estudar en español en todo o territorio ou o apoio á tauromaquia como cultura nacional; (8) vida e familia, coa derrogación da Lei de Violencia de Xénero (como máis destacable), apoio ás familias numerosas ou a defensa da vida desde a concepción ata a morte natural; (9) liberdades e xustiza, non subvencionar a partidos políticos ou sindicatos, antepor as necesidades dos españois aos intereses da oligarquía, instauración da cadea perpetua ou eliminación dos privilexios penitenciarios, como a seguridade social, a terroristas ou inmigrantes ilegais; (10) Europa e internacional, redución do gasto político europeo e petición dunha maior soberanía nacional para cada un dos Estados membro (VOX, 2018). 3.3.2.1. VOX: partido de extrema dereita? Como puidemos estudar ata o momento, en repetidas ocasións observamos temas relacionados ca inmigración, ca seguridade, ca delincuencia estranxeira, ca corrupción política ou a relación con Europa. Ademais, enfeitiza o termo de ‘pobo’ 5 Ver en https://www.voxespana.es/biblioteca/espana/2018m/gal_c2d72e181103013447.pdf ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 34 como soberano sometido ás presións e privilexios da oligarquía, esa ‘elite corrupta’, promulgando os intereses dos españois por enriba de todo, de novo, evidenciando a mensaxe de nativismo ‘España para los españoles’. Así, tamén vemos como VOX está distanciado dun discurso postfranquista (comparado por ser o franquismo o precedente do Estado) non tan lonxe dun discurso fascista (referido a Italia ou Alemaña), próximo a pensamentos ultra-conservadores. Neste sentido, utilizar o termo de ‘dereita radical populista’ en lugar de ‘extrema dereita’ sería o máis apropiado para describir a este partido, dado que entendemos a dereita radical populista como unha mestura entre nacionalismo político (ou, máis ben, nativismo) e políticas económicas neoliberais. 3.4. Os eixos temáticos principais da nova extrema dereita En comparación ca ‘vella’ extrema dereita, que apenas utilizaba a cuestión migratoria nos seus discursos dado que, neses anos, a emigración que existía era, en gran medida, de europeos cara América, a nova extrema dereita partirá da base común da antiinmigración. Tamén distinción entre vella e nova extrema dereita no ámbito do Estado, xa que a primeira establecía a necesidade dun Estado interventor na vida social e económica, e, actualmente, a nova extrema dereita rexeita o ‘Estado de benestar’ e os impostos. Se ben é certo que neste traballo xa se mencionan algúns compoñentes ideolóxicos da extrema dereita, con especial interese no tema da inmigración, vemos necesaria a exposición dos principais eixos temáticos aos que este tipo de partidos se acollen para a posterior inclusión na axenda pública, política e mediática dos países. Para isto, dividiremos os temas en: • Inmigración: nativismo e etnia. O discurso anti-inmigración é observado como propio dos partidos de extrema dereita. Dáse nesta ideoloxía dado que parten da concepción dun Estado nativo, observando así aos inmigrantes como ameazas para a sociedade ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 35 cultural, é dicir, un pensamento ultranacionalista que crea unha realidade na que estes inmigrantes desestabilizan o Estado-nación (Mudde, 2007). Polo tanto, no modelo de extrema dereita actual, máis centrado na dereita radical populista, o concepto de ‘raza’ venerado polo nazismo queda nun segundo marxe debido a connotación negativa do Holocausto e ese nativismo ven dado pola diferencia entre etnias (con concepto propio: etnonacionalismo, referido a partidos que defenden a existencia de diferentes etnias, pero excluídas aos países de nacemento, facendo referencia a feitos históricos), que supón o choque de valores, estilos de vida, etc. entendido como ameaza para a cultura nacional. Este nacionalismo ou nativismo é propio dos partidos de extrema dereita europea tanto do Este coma Occidental que anteriormente se diferenciaban entre odio ás minorías xudías e ás comunidades musulmás respectivamente e que, tras as diferentes crises coma a dos refuxiados de 2015 que supuxo unha onda de inmigración cara Europa entrando por Europa do Este, concentraron o discurso anti-musulmán con demandas de prohibicións da hiyab ou manifestacións en contra desta comunidade (Akkerman, 2018). Así, o discurso anti-inmigración será un eixo común por todos os partidos de extrema dereita que utilizarán esa ameaza como vértebra explicativa da delincuencia nos barrios e inseguridade cidadá (Rydgren, 2005). • Populismo: a distinción entre o ‘eles’ e o ‘nós’. Cando falamos sobre populismo político facendo referencia á estrutura discursiva dos partidos, moitos autores interpretan o populismo como unha estratexia comunicativa en lugar de unha ideoloxía á que se aferran (Hernández-Carr, 2012). Con isto, o que se pretende é unha división da sociedade (existente para os propios populistas) que evidencie a ‘elite’ e o ‘pobo’, en contraposición co resto de partidos aos que se consideran ‘pertencentes a esa elite xunto aos medios ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 36 e as grandes corporacións’ (Akkerman, 2018). Isto supón que o obxectivo dos populistas será arrebatarlle o dominio político ás elites e devolverllo ao pobo. Ambas cuestións, a antiinmigración e o populismo, son, combinadas, un resultado de rexeitamento á actual democracia liberal (Mudde, 2007), dado que esa democracia contempla unha sociedade plural e a existencia de separación de poderes, aínda que si están de acordo cos principios da democracia de base electoral. • A seguridade: delincuencia e medo. A cuestión da seguridade, evocada cara o pobo, liga principalmente con ese concepto antimigratorio. Os partidos de extrema dereita non só se refiren a esta cuestión nun sentido físico, senón que soen enfocar este tema coa seguridade do Estado-nación do que falabamos, ameazado pola mestura de culturas. O discurso que vén da man desta ideoloxía, exemplifícase en que, para eles, a delincuencia nas rúas está desatada e este aumento nos delitos é debido á alta inmigración nos países: ameazan á cultura propia do Estado e son os que máis delitos cometen, o que desde hai anos evócase aos musulmáns ou islamitas (Van Spanje, 2005). Por exemplo, VOX utiliza continuamente nos discursos que a maioría dos sucesos delictivos no Estado español están relacionados cos inmigrantes e, incluso, engade no seu programa electoral unha demanda de ‘publicación de datos sobre nacionalidad y origen en estadísticas de delitos’ (VOX, 2018). • A oposición aos dereitos fundamentais. Se ben os partidos de extrema dereita están estabilizados ao longo de Europa, os países de Europa do Este contemplan unha extrema dereita máis en liña cos ideais do fascismo que os de Europa Occidental, quen, a pesar de ser extrema dereita, tratan de establecer unha liña similar mais menos radical, é dicir, englobada na dereita radical populista que acepta o sistema democrático ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 37 aínda atopándose fóra de aceptar os dereitos fundamentais, que si entraría nos límites desta democracia. Por outra banda, os partidos de extrema dereita europeos sufriron un proceso de radicalización do discurso que facía oposición sobre os dereitos fundamentais recollidos pola ‘Carta dos Dereitos Fundamentais da Unión Europea’ 6 (2000). Moitos destes discursos, propios da cuarta ola, son comparables a través do continente europeo, mais que nós os explicaremos en base ao programa electoral de VOX, con outras similitudes: (1) dereito á vida (art.2), VOX fai referencia á pena de morte, completamente prohibida en base a este artigo; (2) dereito a contraer matrimonio e dereito a fundar unha familia segundo ás leis nacionais (art.9), VOX non apoia o matrimonio homosexual, de acordo cos seus homólogos europeos, como por Le Pen en Francia; (3) dereito á protección en caso de devolución, expulsión e extradición (art.19), das que insiste en expulsar a todos os inmigrantes ilegais; (4) dereito á non discriminación (art.21), VOX ten un compoñente nativista propio dunha ideoloxía xenófoba; (5) dereito á diversidade cultural, relixiosa e lingüística (art.22), no que os partidos de ultradereita non coinciden polo rexeitamento ás mesturas culturais, ao Islam e consecuentes prácticas e lugares relixiosos ou etnia, como por exemplo, a expulsión dos xitanos en Francia. Non só nestas cuestións, tamén en relación á violencia de xénero ou no procedente ao aborto (programa electoral de VOX, 2021). A entrada deste discurso no panorama político crea que as forzas tradicionais de dereita comecen tamén un proceso de radicalización do mesmo, tentando así non perder a parte do electorado que sucumbe á mensaxe ultradereitista (Akkerman, 2018). 3.5. O voto á extrema dereita Para buscar un perfil de votante que explique que factores inflúen no voto á extrema dereita, debemos atender a cuestións culturais, económicas e sociais. Non 6 Ver en https://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_es.pdf ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 38 só se atende ao discurso de choque cultural e inseguridade que pretenden evocar ante o inmigrante, ou á división social que se pretende facer entre unha suposta ‘elite’ e o pobo, senón que a cuestión económica tamén pode ser un factor importante á hora de estudar este fenómeno (Pardos-Prado, 2019). Mayer (2003) describe a este votante como de ‘sexo masculino, jóvenes o de adultez temprana, con baja formación y sin actitudes políticas o religiosas muy marcadas’. Noutros estudos estatísticos, como o de Pardos-Prado (2019) se observa que o votante de extrema dereita de Europa Occidental tende a ser obreiro non cualificado (en contraposición a algúns países de Europa do Este, que son as clases medias as que votan a estes partidos), un perfil de votante mediano que se considera unha vítima da globalización e vira o seu voto natural de ‘esquerda’ cara o extremo, aínda que é certo que actualmente esta variable amplíase a máis niveis socioeconómicos. Ademais, si inflúe o nivel educativo, con votantes con estudos no universitarios, as divisións rexionais en torno ao eixo rural-urbano (rural máis conservador), e tamén se sitúa o voto nunha idade comprendida entre os 18 e 44 anos de sexo masculino. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 39 CAPÍTULO III: Metodoloxía 4. Metodoloxía da investigación Neste apartado, definiremos o modelo a seguir ao longo do traballo así como as diferentes etapas a estudar co deseño realizado en cada unha delas. 4.1. Método utilizado: estudo lonxitudinal Para a realización desta investigación, o noso obxecto de estudo será a evolución do voto ao partido VOX, valéndonos dunha serie de estudos do CIS expostos a continuación. Polo tanto, rexerémonos en base a estas pautas: − Cidadáns maiores de 18 anos (maioría de idade para exercer o voto). − Eleccións autonómicas ou xerais. − VOX acada un porcentaxe significativo de estudo. Así, utilizaremos o modelo de estudo lonxitudinal, xa que o noso interese recae sempre sobre a mesma mostra (votantes de VOX) ao longo dun período de tempo; neste caso, desde o ano 2018, primeira vez que se presenta a uns comicios, ata a actualidade, 2021. Utilizarase un modelo lonxitudinal retrospectivo na maior parte, dado que comezaremos a explicar a evolución de VOX en base a eleccións e fontes de datos pasados. Este modelo, foi definido por varios autores e conta con múltiples concepcións, sabendo que segundo a área de estudo onde se realice, suporá unha definición diferente entre si, por exemplo, na epidemioloxía vs a estatística (Goldstein, 1979). Neste caso de estudo, atenderemos a definición recollida polos autores que optan pola adaptación estatística. Por unha parte, Davis (1998), sinala que o estudo lonxitudinal é no que os individuos son observados a través do tempo, é una clase de deseño de medidas repetidas; por outra banda, Ware y Liang (1996) subliñan que os estudios lonxitudinais ofrecen a oportunidade de estudar patróns individuais de cambio sobre o tempo e condicións. Por iso neste estudo será vital a concepción do modelo como unha consecución de medidas repetidas ao longo do tempo, entendo que o estudo lonxitudinal implica máis de dúas dimensións, é dicir, máis de dúas medidas repetidas, como mínimo, a ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 40 de principio e a de final (Goldstein, 1979). O análise deberá: adoptar as ferramentas convencionais de regresión, nas que se relaciona o efecto cas diferentes exposicións e ter en conta a correlación das medidas entre suxeitos. Para acceder a información necesaria para o desenvolvemento deste traballo, recompilamos os datos do Centro de Investigacións Sociolóxicas (CIS) de cada unha das eleccións do noso interese. Ditas eleccións serán un total de 5, escóllense en base a dúas pautas, como mencionabamos: (1) ser de carácter autonómico ou xeral, (2) que VOX obteña representación no Parlamento/Congreso en cuestión. Como mencionabamos ao comezo do punto, buscamos aqueles comicios nos que VOX acadara un porcentaxe significativo de estudo, así, non vemos necesario estudar o seu resultado nas eleccións autonómicas de Galicia e País Vasco que tiveron lugar en xullo de 2020 (aínda que nestas últimas acadara un escano por Álava, cidade natal do líder de VOX, Santiago Abascal). Polo tanto, as eleccións que cumpren cas nosas esixencias serán: as eleccións autonómicas de Andalucía de 2018, eleccións xerais de abril de 2019, eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019, eleccións xerais de novembro de 2019, eleccións autonómicas de Catalunya de 2021 e as eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021. O noso método de recollida de datos fundamentarase nas fontes oficiais postelectorais de cada unha das eleccións: − Nunha primeira fase, estudaremos os resultados electorais extraídos do postelectoral do CIS de 2018 referentes aos comicios andaluces (eleccións autonómicas de Andalucía), sendo estes os primeiros onde VOX presentaba candidatura. Trátase do estudo CIS Nº3236 realizado entre o 10 de decembro de 2018 ao 3 de xaneiro de 2019 na Comunidade Autónoma de Andalucía, cunha mostra realizada de 2.913 enquisas ao longo de 215 municipios e 8 provincias, cun nivel de confianza do 95,5% e P=Q cun error de ±1,85% para o conxunto da mostra. − En segundo lugar, analizaremos as eleccións xerais en base aos datos do postelectoral do CIS de abril de 2019, primeira concorrencia de VOX a nivel estatal. Neste caso, traballamos co estudo CIS Nº3248 realizado entre o 10 ao 25 de maio de 2019 no conxunto do territorio nacional, cunha mostra realizada ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 47 GRÁFICO 2: Resultados das eleccións autonómicas de Andalucía 2018 Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018. Como ben podemos observar no gráfico, a dereita mantense forte e, por primeira vez na historia, a suma das forzas da dereita superan a maioría necesaria para o goberno. VOX irrompe nestas eleccións cun discurso máis virado á dereita que o do PP e moito máis que o de C’s, calando nas zonas de Almería, Granada, Málaga ou Cádiz cun aumento porcentual de entre o 16% (en Almería) e o 10% (en Granada ou Málaga) (Junta de Andalucía, 2018). • Eleccións xerais de abril de 2019 e novembro de 2019. Tras o procedemento electoral andaluz, teñen lugar no ano 2019 un total de 3 convocatorias máis, unha máis do preconcibido: dúas eleccións xerais, a primeira en abril e a segunda en novembro, e eleccións autonómicas (sumadas ás municipais, non tidas en conta neste estudo) a nivel nacional. As primeiras xerais celébranse debido á moción de censura aprobada ao Goberno de Mariano Rajoy (PP) polo PSOE liderado por Pedro Sánchez, quen as convoca para o 28 de abril. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 48 Nestes momentos, e xa desde a aparición en Andalucía, VOX comezaba a aumentar nas sondaxes nacionais 7 (La Vanguardia, 2019) probablemente auñando algúns factores: a debilidade do PP a causa da recente moción cara eles, a primeira non falida, que indicaba unha baixada do porcentaxe de voto; a crispación social do momento, ca recente fractura catalana e crise territorial sumada á crise política, que permitía achegar ao votante cara un voto máis centrífugo; e un aumento de visibilidade do partido no panorama político, mediático e social que crea o ambiente necesario para a frutificación do mesmo. O PSOE, líder da moción e que xa sonaba como gran favorito, enfoca a campaña electoral deste 28 de abril poñendo no centro do debate a chegada da ultradereita 8 , tratando de mobilizar ao seu electorado evidenciando a alarma da entrada de VOX no Congreso dos Deputados. A estratexia de campaña deste partido parte da moción de censura, da que saían vitoriosos pero cun porcentaxe de voto do PSOE moi baixo. Así, convocan eleccións e provocan unha tensión cos partidos do bloco da dereita que desenvorcará nunha manifestación en Colón de onde emana a denominada ‘foto de Colón’ na que aparecían os tres líderes, Abascal, Casado e Rivera, cuestión que utilizará o partido para intentar colocar a C’s no grupo da ultradereita e recoller o voto máis socialdemócrata deste grupo 9 . Pese aos intentos, anteriormente en Andalucía e agora nas xerais, de potenciar ese medo a entrada da ultradereita nas institucións, VOX continúa en crecida e chega ao 28 de abril coas sondaxes en alza, por exemplo, o preelectoral CIS asignáballe entre 29 e 37 escanos (CIS, 2018). Aproveita esa caída libre do PP (manchado pola Gürtel e pola moción) e incide na situación catalana como referente no seu discurso promulgado polo seu lema ‘Por España’ (VOX, 2019), con evidentes signos ultranacionalistas (nativistas) da man dunha estratexia populista que colocaba como elite ás minorías sociais. 7 Ver en https://www.lavanguardia.com/politica/20190215/46477392133/elecciones-generales-28-abrilsondeos-psoe-pp-cs-podemos-vox.html 8 Ver en https://www.abc.es/elecciones/elecciones-generales/abci-elecciones-generales-2019sanchez-polariza-campana-miedo-para-crecer-costa-rivera-iglesias-201904200120_noticia.html 9 Ver en https://www.elmundo.es/cronica/2019/02/17/5c673974fc6c832e288b4658.html ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 49 GRÁFICO 3: Resultados das eleccións xerais de abril de 2019. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019. A xornada electoral remata con números moi similares aos ofrecidos polos diferentes sondaxes ou estudos preelectorais: PSOE con 123 e líder absoluto aumentando 38 escanos desde os 85 en 2016; PP cos peores resultados da historia, só conservando a metade dos votos fronte ás eleccións de 2016 onde acadaba 137 escanos, baixando a 66; C’s aumenta 25 escanos colocándose como terceira forza e case chegando ao sorpasso ao PP; UP descende desde os 71 escanos que aglutinara ata quedarse con 42; e, por último, VOX irrompe con menos forza da esperada no preelectoral (29 a 37) mais con 24 escanos en total, sendo quinta forza e comezándose a asentar no panorama político. O período entre eleccións tornou nun ambiente convulso, no que o PSOE gañara sen forza suficiente para un Goberno en solitario polo que busca auñar forzas no seu mesmo espectro, con UP. As negociacións entre ambos partidos non frutificou ao non sumar a maioría absoluta necesaria e precisar dos independentistas para ese posible goberno. Meses despois, convócanse de novo eleccións para o 10 de novembro de 2019, sumado á fatiga do electorado e ao probable aumento da abstención como consecuencia desa desafección política. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 50 Mentres o PSOE continuaba coa campaña enfocada nese medo a VOX, sobre todo, tras coñecer os resultados de abril e observar as distintas enquisas previas que lles dan un aumento de escanos de case o dobre, VOX prosigue ca súa dirixida ao votante máis desenfadado ca situación política e co problema territorial. VOX preséntase nestas eleccións cun programa que se resumía na supresión da autonomía catalana, debido á situación do momento; na cuestión antimigratoria, que xa comeza a introducila na axenda pública, coa petición da deportación dos inmigrantes ilegais; e na posición en contra dos dereitos fundamentais: lei contra a violencia de xénero, eutanasia, aborto, cadea perpetua, etc. 10 ; cun novo lema electoral, esta vez, ‘España Siempre’ (VOX, 2019). GRÁFICO 4: Resultados das eleccións xerais de novembro de 2019. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). 10 Ver en https://www.europapress.es/nacional/noticia-elecciones-2019-programa-vox-10n20191103101438.html ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 51 Celebrada a convocatoria electoral, esta remata cuns resultados preocupantes en canto ao auxe da extrema dereita se refire. VOX, que nacera hai 5 anos e que só entrara unha vez no Congreso nas anteriores eleccións, consegue posicionarse como terceira forza do Estado cun total de 52 escanos e o 15,21% do voto (aproximadamente 3 millóns e medio de votantes). • Eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019 e 2021. As primeiras eleccións celebradas na Comunidade de Madrid coincidían cas eleccións municipais e autonómicas no resto de CC.AA. (coa excepción de Andalucía, Galiza, Euskal Herria e Catalunya), cadrando no medio entre as elección de abril de 2019 e a repetición electoral de novembro de 2019. VOX chega a estas eleccións forte tras o gran resultado no conxunto nacional (con 24 escanos) a unha Comunidade que, desde 1995, goberna o PP. A inclusión de VOX na Asemblea madrileña tomábase como un escenario probable se atendemos a varias condicións favorables: a debilidade interna do PP facíao tamén débil cara a poboación e, sendo o votante popular próximo ao votante de VOX (como estudaremos máis adiante), podería existir unha transferencia de votos entre partidos; ou a cuestión catalá que estaba presente na sociedade madrileña. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 52 GRÁFICO 5: Resultados das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Os resultados electorais remataron ca vitoria do PSOE con 37 escanos, seguido polo PP, con 33. C’s, a segunda forza de dereita, con 26, moi preto de Isabel Díaz Ayuso, candidata popular. VOX acada a quinta forza, por diante do partido Podemos, cun 8,88% do voto (12 escanos). O partido ultradereitista acada maiorías absolutas en 5 dos 729 municipios, e convértese en chave de Goberno tanto na Comunidade de Madrid coma na Alcaldía. O pacto de investidura fírmase coa coalición da dereita PP+C’s e co apoio externo de VOX, clave para a aprobación dalgunhas leis da Comunidade. En marzo de 2020, comeza unha crise pandémica no Estado Español que tensa a situación de Madrid polas diversas discrepancias entre a xestión da mesma entre o liderado de Ayuso e de Sánchez. Englobados nesta pandemia, Ayuso converteuse na maior beneficiada ao teren aberta a hostalaría e permitir unha maior liberdade no ocio, o que imposibilita a VOX posicionarse como forza da dereita que, ademais, competía ca dereita do PP máis virada ao extremo. PSOE PP C's Más Madrid VOX Podemos-IU Escanos 37 30 26 20 12 7 % voto 27,31% 22,23% 19,46% 14,69% 8,88% 5,60% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 0 5 10 15 20 25 30 35 40 Eleccións autonómicas C. Madrid 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 53 As próximas eleccións autonómicas madrileñas deberían estar convocadas para o ano 2023, mais ocorre unha serie de sucesos que impulsa á actual Presidenta a un adianto electoral. En marzo de 2021, o partido que gobernaba en coalición co PP en moitas das autonomías e municipios españois, C’s, presenta na mesma xornada dúas mocións de censura contra o PP na Comunidade e no Concello de Murcia. No marco deste contexto, Díaz Ayuso rompe relacións con C’s na Comunidade de Madrid e convoca eleccións para o 4 de maio 11 . Tras esta nova, PSOE e Más Madrid presentan unha moción de censura na Comunidade para impedir unha repetición electoral, que non sae adiante ao prevalecer a aprobación da convocatoria electoral. A campaña electoral de VOX comeza a radicalizarse nestes anos, cando tanto na C. De Madrid coma en Catalunya introduce repetidamente a cuestión da antiinmigración e a inseguridade nas rúas. Os lemas nos que se baseaban esta campaña foron o anticomunismo ‘comunismo o libertad’ que repetía a candidata por Madrid, Rocío Monasterio, e o seu homólogo no territorio nacional, Santiago Abascal, moi presente nos actos madrileños. Malia isto, o gran lema destacado desta campaña será o cartel contra os Menores Estranxeiros Non Acompañados (MENA), nos que especificaba, ‘cobran al mes más que tu abuela’ 12 . 11 Ver en http://www.bocm.es/boletin/CM_Orden_BOCM/2021/03/11/BOCM-20210311-1.PDF 12 Ver en https://www.elespanol.com/espana/madrid/20210420/abuela-campana-derecha-vox-madriddenunciada-fiscal/575193442_0.html ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 54 GRÁFICO 6: Resultados eleccións autonómicas da Comunidade de Madrid de 2021. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Sen dúbida, o máis relevante destas eleccións é o resultado obtido pola candidata do PP, Díaz Ayuso, que practicamente queda ás portas da maioría absoluta, e a desaparición de C’s na Comunidade de Madrid, na que nas anteriores eleccións era a terceira forza, só catro escanos por detrás do PP e pasa de 26 escanos e unha vicepresidencia a 0 escanos. VOX non varía en demasía nestas eleccións, contando con que en 2019 obtivo 12 escanos e o 8,88%, apenas aumenta un 0,3% de voto e un escano na Asemblea. Con isto, o gran resultado do PP relega a VOX a ser un apoio mínimo para gobernar. • Eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. O 14 de febreiro de 2021 convócanse eleccións en Catalunya tras a inhabilitación de Quim Torra, President de la Generalitat, en setembro de 2020. VOX entraba nestas eleccións por primeira vez no territorio catalán favorecido polo baixo nivel de popularidade do PP en Catalunya e o debacle de C’s ao longo do ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 55 Estado, dado que este último era primeira forza antiindependentista en Catalunya nas anteriores eleccións. Enfocado nunha liña dura en contra da delincuencia nas rúas, denunciaban a inmigración por ser esta a que provoca dita delincuencia e posterior inseguridade cidadá. Neste sentido, o eixo discursivo non se afastaba destes parámetros, sumados a outros máis habituais deste partido, como a Unidade de España, dentro do territorio conflitivo. GRÁFICO 7: Resultados eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Os resultados do partido, cun 7,69% de porcentaxe de voto con 11 escanos, foron moito máis relevantes que os acadados por C’s ou PP, con 5,57% e 6 escanos e 3,85% e 3 escanos respectivamente, polo que podemos afirmar que VOX foi o partido escollido polos votantes do espectro dereita dentro do plano catalán. Os territorios urbanos foron os principais concentradores do voto a VOX, sobre todo na zona denominada como ‘cinturón rojo de Barcelona’ 13 , sendo a formación de 13 Ver en https://www.rtve.es/noticias/20210216/analisis-resultados-vox-elecciones-catalanas2021/2076032.shtml ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 56 dereitas preferida en máis do 75% dos municipios de Catalunya (Generalitat de Catalunya, 2021). Para finalizar este apartado, observaremos a evolución do voto a VOX nas diferentes eleccións mencionadas resumidas nun gráfico: GRÁFICO 8: Evolución dos votos (escanos e %voto) do voto a VOX no rango 20162021. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Do mesmo, podemos concluír con que, sabendo que se trata dun partido novo, os resultados de VOX son moi resaltables. Desde a primeira irrupción en Andalucía, mantén de media un 8% de voto nas Comunidades Autónomas e aumentou no plano nacional entrando co 10,2% dos votos e establecéndose como terceira forza co 15,9%. Xerais 2016 Aut. Andalucía 2018 Xerais abril 2019 Aut. C. Madrid 2019 Xerais novembro 2019 Aut. Catalunya 2021 Aut. C.Madrid 2021 VOX 012 24 12 52 11 13 % voto 0,20% 10,97% 10,26% 8,88% 15,21% 7,69% 9,13% 0,00% 2,00% 4,00% 6,00% 8,00% 10,00% 12,00% 14,00% 16,00% 0 10 20 30 40 50 60 Resultados electorais de VOX VOX % voto ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 63 • Relixiosidade. De novo, botamos á vista a ese tradicionalismo para elaborar a hipótese dun porcentaxe moi alto de persoas católicas. GRÁFICO 14: Descrición do votante de VOX en base á relixiosidade. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19 (estudos Nº3236 e Nº3269). En base ao gráfico de datos, afirmamos que tanto no territorio andaluz coma no conxunto nacional os votantes de VOX son, en xeral, católicos (nun 87,5% e 81,7% respectivamente). 87,5% 6,6% 5,9% 81,7% 10,5% 6,5% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% 80,0% 90,0% 100,0% Católico Non crente Ateo Recordo de voto a VOX por relixiosidade da persoa Autonómicas Andalucía 2018 Xerais novembro 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 64 • Frecuencia a actos relixiosos. Interésanos neste momento, coñecer a asistencia a actos relixiosos dos votantes de ultradereita para obter un resultado sobre o catolicismo practicante. GRÁFICO 15: Descrición do votante de VOX en base á frecuencia a actos relixiosos. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19 (estudos Nº3236 e Nº3269). A frecuencia a actos relixiosos, segundo os datos obtidos, é de nunca ou case nunca (56,2% en Andalucía e 67,4% no Estado español), aínda que existe un porcentaxe significativo no territorio andaluz de votantes que asisten todos os domingos e festivos á igrexa, cun 21% do total. 56,2% 13,4% 8,4% 21,0% 1,0% 67,4% 13,1% 6,0% 12,8% 0,7% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% 80,0% Casi nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Todos os domingos e festivos Varias veces á semana Recordo de voto a VOX por frecuencia a actos relixiosos da persoa Autonómicas Andalucía 2018 Xerais novembro 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 65 • Clase subxectiva/autoubicación de clase. Como mencionamos ao longo do traballo, o votante tipo de extrema dereita nace das clase medias máis radicalizadas pola situación do Estado buscando un voto máis de protesta, tendendo aproximarse aos extremos, na busca dunha mellora no ámbito legal e seguridade cidadá (inmigración). GRÁFICO 16: Descrición do votante de VOX en base á autoubicación de clase. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19 (estudos Nº3236 e Nº3269). No gráfico que obtivemos, amósase como os porcentaxes máis altos en ambos comicios sitúanse naqueles que se autoubican como de clase media: un 44,5%5 nas andaluzas e un 52,5% nas xerais. Con isto, é interesante observar o voto na clase obreira, á que conseguen achegarse (con énfase nas xerais) co discurso populista que lles integra nunha sociedade na que o pobo tería maior poder no Estado. Neste rango, VOX acada entre o 30 e 20% en ambas eleccións en obreiras cualificadas e un 20% nas xerais en obreiras non cualificadas. 19,6% 44,5% 29,2% 6,7% 5,7% 52,5% 20,6% 20,0% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% Clase alta/media-alta Clase media Obreiras/os cualificadas/os Obreiras/os non cualificadas/os Recordo de voto a VOX pola autoubicación de clase da persoa Autonómicas Andalucía 2018 Xerais novembro 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 66 2. VARIABLES IDENTITARIAS • Sentimento nacionalista. Unha vez máis, utilizamos ese perfil europeo coma comparación, sabendo que a ultradereita contempla un discurso nativista e antimigratorio, os votantes de VOX non deberían obter un alto porcentaxe no sentimento nacionalista propio da C.A. correspondente, senón que primaría o españolismo. GRÁFICO 17: Posicionamento do votante de VOX en base ao cleavage nacionalista. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19 (estudos Nº3236 e Nº3269). Con este gráfico, observamos como os porcentaxes son semellantes nas eleccións escollidas destacando o sentimento tan española coma xentilicio cun 67,8% nas andaluzas e un 58,7% nas xerais. Seguindo a estes resultados, os porcentaxes significativos sitúanse nas tres primeiras categorías (máis españois ou unicamente españois). 8,3% 19,8% 67,8% 4,1% 0,0% 26,1% 9,1% 58,7% 3,5% 2,0% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% 80,0% Unicamente español Máis español que (xentilicio C.A.) Tan español coma (xentilicio C.A.) Máis (xentilicio C.A.) que español Unicamente (xentilicio C.A.) Recordo de voto a VOX por nacionalismo da persoa Autonómicas Andalucía 2018 Xerais novembro 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 67 • Autoubicación ideolóxica. Os resultados desta variable serán interesantes cando no seguinte punto, realicemos unha comparación co resto de partidos do bloco da dereita. Nunha primeira observación, os votantes deberían situarse no espectro dereita, dado que a ultradereita ronda as posicións 7-10 do eixo ideolóxico. GRÁFICO 18: Descrición do votante de VOX en base á autoubicación ideolóxica. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19 (estudos Nº3236 e Nº3269). Corroborando o que mencionabamos no anterior parágrafo, dado que en ambas eleccións os porcentaxes máis altos están no espectro dereita, vemos diferenzas entre ambas. Nas eleccións andaluzas, un 20,9% e un 21,5% posiciónanse entre o 7 e 8 respectivamente, mentres que un 13,3% e un 8,9% se reparten entre os puntos 9 e 10. Nas eleccións xerais, os votantes semellan algo máis moderados, xa que aumentan os porcentaxes nos puntos 7 e 8, cun 27,2% e 27,2%, mais nos puntos 9 e 10 diminúe o resultado en 4 puntos porcentuais: 9,6% para o 9 e 5,3% para o 10. 0,0% 0,0% 2,6% 3,5% 10,5% 14,0% 27,2% 27,2% 9,6% 5,3% 0,6% 0,6% 0,0% 1,6% 14,6% 18,0% 20,9% 21,5% 13,3% 8,9% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Recordo de voto a VOX por autoubicación ideolóxica da persoa Autonómicas Andalucía 2018 Xerais novembro 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 68 • Interese pola campaña electoral. GRÁFICO 19: Descrición do votante de VOX en base ao grado de interese pola campaña. 14 Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19 (estudos Nº3236 e Nº3269). Neste último gráfico buscamos observar o porcentaxe de interese pola campaña que, como resultados, obtivemos que os votantes de Andalucía estaban máis interesados que no conxunto nacional, un 53,9% atendeu a campaña con moito ou bastante interese, fronte ao 45,2% dos votantes nas xerais (dos que un 34,5% tiñan pouco interese). Como conclusión, resumiremos estes resultados para facilitar a compresión dos mesmos no traballo. Os votantes de VOX soen ser maioritariamente homes, entre os 18 e 44 anos, con formación media/alta, están casados, son traballadores activos, son católicos mais case nunca asisten a actos relixiosos, sitúanse na clase media, séntense tan españois coma da súa C.A., no eixo ideolóxico ubícanse entre os puntos 7 e 8 e cun interese nas campañas divididos entre bastante e pouco. 14 A categoría ‘nin con moito nin con pouco interese’ do grao de interese pola campaña non existe no estudo Nº3269. 21,2% 32,7% 9,8% 20,2% 16,1% 14,2% 31,0% 0,0% 34,5% 20,3% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% 40,0% Con moito interese Con bastaste interese Ni con moito nin con pouco interese Con pouco interese Con ningún interese Recordo de voto a VOX por grado de interese pola campaña da persoa Autonómicas Andalucía 2018 Xerais novembro 2019 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 69 6.2. Comparacións no bloco da dereita: os votantes de PP, C’s e VOX. O crecemento de VOX está, por suposto, relacionado ca captación de votantes no territorio nacional. Para falar con coñecemento sobre ese torno de voto entre partidos e saber de onde proveñen a maioría de votos, buscaremos as similitudes entre o votante do PP, C’s e VOX para comparar o perfil de cada un deles e atopar o prototipo do electorado ao que VOX podería achegarse ou atraer. Dividiremos estas táboas en base ás variables sociodemográficas, socioeconómicas, políticas e explicativas cos diversos cruces polo recordo de voto de cada unha das eleccións, excepto das eleccións á Comunidade de Madrid, que escolleremos a intención de voto por non posuír datos postelectorais. Os estudos escollidos serán: o estudo Nº3236 referido ao postelectoral andaluz de 2018, o estudo Nº3248 referido ao postelectoral das xerais de 2019, Nº3253 referido ao postelectoral das eleccións madrileñas de 2019, o estudo Nº3269 referido ao postelectoral das xerais de novembro 2019, o estudo Nº3314 referido ao postelectoral catalán de 2021 e o estudo Nº3236 referido ao preelectoral da C. De Madrid de 2021. Todos os resultados que aparecen nas seguintes táboas son valores significativos ao estar por enriba do noso nivel de significación límite de 0,05. • Cruces por sexo. Coñecemos con anterioridade o perfil do votante de VOX e asegurabamos, nas eleccións estudadas (Andalucía e xerais de novembro), que o votante de VOX era maioritariamente masculino. Agora, atenderemos á táboa resumo de a continuación para coñecer o perfil do resto de partidos deste espectro. TÁBOA 3: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao grupo de idade (eleccións 2018-2021). ELECCIÓNS AUTONÓMICAS ANDALUCÍA 2018 PARTIDOS HOME MULLER PP 49,8% 50,2% C’S 50,0% 50,0% ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 70 VOX 59,8% 40,2% TOTAL 49,3% (1225) 50,7% (1261) ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS HOME MULLER PP 46,3% 53,7% C’S 48,4% 51,6% VOX 61,2% 38,8% TOTAL 49,4% (2546) 50,6% (2611) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS HOME MULLER PP 36,8% 63,2% C’S 50,3% 49,7% VOX 73,3% 26,7% TOTAL 46,6% (434) 53,4% (498) ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS HOME MULLER PP 42,1% 57,9% C’S 41,8% 58,2% VOX 60,7% 39,3% TOTAL 48,7% (1989) 51,3% (2094) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS DE CATALUNYA DE 2021 PARTIDOS HOME MULLER PP 52,6% 47,4% C’S 63,4% 36,6% VOX 68,5% 31,5% TOTAL 52,4% (1290) 47,6% (1172) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2021 PARTIDOS HOME MULLER PP 46,3% 53,7% C’S 64,2% 35,8% VOX 69,3% 30,7% TOTAL 48,6% (1432) 51,4% (1517) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Despois de observar os datos destacados da táboa, vemos como tanto en ámbitos autonómicos como no nacional, a excepción única de Catalunya, o votante medio do Partido Popular é muller (destacando o porcentaxe das autonómicas da C. De Madrid, cun 63,2% ou nas xerais de novembro cun 57,9%) cunha media de eleccións do 54,35%. Por parte de C’s, o seu votante apenas ten distinción de sexo, situándose nas catro primeiras eleccións case nun 50%-50%, mais vai tornando a un voto ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 71 maioritariamente masculino nas últimas dúas autonómicas: cun 63,4% e 64,2% respectivamente en Catalunya e Madrid. Polo tanto, podemos concluír con que o votante de VOX non coincide na variable sexo co votante do PP, e apenas nas últimas eleccións con C’s. • Cruces por grupos de idade. Os datos que nos proporcionaba o CIS para a descrición do perfil de votante de VOX eran que máis da metade dos votantes no territorio nacional e andaluz eran dos rangos de idade máis baixos, é dicir, un voto maioritariamente xove, moi afastado de relacións co postfranquismo. TÁBOA 4: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao grupo de idade (eleccións 2018-2021). ELECCIÓNS AUTONÓMICAS ANDALUCÍA 2018 PARTIDOS 18 a 29 anos 30 a 44 anos 45 a 54 anos 55 a 64 anos 65 anos ou máis PP 9,0% 21,3% 21,3% 17,0% 31,3% C’S 14,9% 40,8% 21,3% 12,8% 10,3% VOX 11,4% 40,7% 25,2% 10,6% 12,2% TOTAL 17,7% (440) 28,3% (703) 19,5% (485) 14,7% (365) 19,9% (495) ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS 18 a 29 anos 30 a 44 anos 45 a 54 anos 55 a 64 anos 65 anos ou máis PP 6,0% 14,7% 14,2% 17,4% 47,8% C’S 16,9% 31,3% 21,8% 13,5% 16,6% VOX 13,1% 38,1% 22,0% 9,3% 17,5% TOTAL 14,1% (727) 26,3% (1357) 20,3% (1046) 15,9% (818) 23,4% (1209) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS 18 a 29 anos 30 a 44 anos 45 a 54 anos 55 a 64 anos 65 anos ou máis PP 10,3% 14,2% 25,8% 16,1% 33,5% C’S 18,9% 32,9% 24,5% 14,7% 9,1% VOX 15,6% 40,0% 31,1% 11,1% 2,2% TOTAL 14,8% (138) 27,3% (254) 21,1% (196) 15,6% (145) 21,3% (198) ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 72 ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS 18 a 29 anos 30 a 44 anos 45 a 54 anos 55 a 64 anos 65 anos ou máis PP 8,0% 17,0% 18,4% 17,6% 38,9% C’S 16,4% 28,5% 25,8% 15,2% 14,1% VOX 21,9% 31,9% 19,0% 14,9% 12,3% TOTAL 14,6% (596) 25,8% (1054) 20% (816) 16,2% (660) 23,4% (953) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS DE CATALUNYA DE 2021 PARTIDOS 18 a 29 anos 30 a 44 anos 45 a 54 anos 55 a 64 anos 65 anos ou máis PP 4,2% 13,5% 25,0% 13,5% 43,8% C’S 13,5% 13,5% 25,2% 27,0% 20,7% VOX 7,3% 23,4% 29,0% 16,9% 23,4% TOTAL 15,2% (372) 21,1% (518) 21,2% (521) 17,1% (420) 25,4% (624) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2021 PARTIDOS 18 a 29 anos 30 a 44 anos 45 a 54 anos 55 a 64 anos 65 anos ou máis PP 8,9% 23,8% 23,1% 16,5% 27,8% C’S 11,1% 28,4% 32,1% 18,5% 9,9% VOX 11,7% 26,3% 21,2% 20,4% 20,4% TOTAL 11% (323) 26,2% (772) 20,9% (617) 16,6% (489) 25,4% (748) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Dentro dos rangos de idade, si se observan diferencias entre eleccións. Mentres que parece que os votantes de VOX e os de C’s son máis similares nas andaluzas (40,7% e 40,8% respectivamente en 30 a 44 anos), nas xerais de abril (38,1% e 31,3% respectivamente no rango 30 a 44 anos), nas autonómicas madrileñas (40% e 32,9% no rango de 30 a 44 anos) ou nas xerais de novembro (31,9 28,5% respectivamente no rango 30 a 44 anos) cun perfil próximo a ese votante xove, distan nas autonómicas madrileñas e catalás de 2021, nas que C’s ten maior porcentaxe en rangos de idade maiores. Por outra banda, o votante de VOX non se achega ao votante do PP, dado que este último partido comprende a maioría de votantes entre os rangos máis maiores (65 anos ou máis). Con estes efectos, observamos que os rangos de idade predominantes para VOX son entre os 18 e 29 anos e 30 e 44 anos, os de C’s entre os 30 e 44 anos e 45 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 79 ELECCIÓNS AUTONÓMICAS DE CATALUNYA DE 2021 PARTIDOS Católica/o Crente doutra relixión Non crente Atea/o PP 77,6% 6,1% 12,2% 4,1% C’S 57,5% 3,5% 17,6% 21,2% VOX 62,8% 4,1% 21,3% 5,7% TOTAL 45,3% (1003) 2,3% (56) 18,8% (707) 23,4% (564) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2021 PARTIDOS Católica/o Crente doutra relixión Non crente Atea/o PP 79,4% 1,9% 13,8% 4,9% C’S 55,1% 2,5% 31,3% 11,3% VOX 72,8% 3,7% 13,2% 10,3% TOTAL 57,2% (1666) 2,4% (70) 23,9% (696) 16,5% (479) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Nesta táboa observamos como o votante do PP achégase ao votante de VOX máis ca o de C’s: todos amosan un porcentaxe maioritario de católicos, mais C’s alberga un número maior de non crentes ou ateas en todas as eleccións. Ademais diso, o porcentaxe oscila normalmente entre o 70% e 90% de católicos para todas as categorías de recordo de voto. Por outra banda, sabendo que podemos afirmar que a maioría dos votantes destes partidos son católicos, queremos coñecer a frecuencia da asistencia a actos relixiosos excluíndo, como indica o CIS, calquera tipo de evento familiar (vodas, bautizos, etc.). ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 80 Frecuencia a actos relixiosos: ELECCIÓNS AUTONÓMICAS ANDALUCÍA 2018 PARTIDOS Case nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Case todos os domingos e festivos Varias veces á semana PP 43,2% 21,4% 14,0% 20,4% 1,1% C’S 64,8% 15,4% 9,7% 8,8% 1,3% VOX 56,2% 13,3% 8,6% 21,0% 1,0% TOTAL 64,7% (1197) 15,4% (284) 8,2% (152) 10,5% (194) 1,2% (22) ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS Case nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Case todos os domingos e festivos Varias veces á semana PP 36,6% 19,7% 10,7% 29,3% 3,7% C’S 67,8% 14,4% 7,8% 9,6% 0,4% VOX 51,4% 15,5% 7,3% 21,6% 4,1% TOTAL 61,7% (2139) 15,9% (551) 7,3% (254) 12,8% (444) 2,3% (81) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS Case nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Case todos os domingos e festivos Varias veces á semana PP 32,4% 27,7% 11,5% 23,6% 4,7% C’S 50,0% 29,6% 4,6% 13,9% 1,9% VOX 56,7% 16,2% 8,1% 13,5% 5,4% TOTAL 54,7% (444) 20,5% (166) 8,9% (72) 12,1% (98) 3,8% (31) ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS Case nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Case todos os domingos e festivos Varias veces á semana PP 45,4% 17,7% 11,6% 23,1% 2,3% C’S 65,4% 17,1% 6,5% 9,0% 2,0% VOX 67,4% 13,1% 6,0% 12,8% 0,7% TOTAL 64,8% (1800) 14,5% (403) 6,9% (192) 12,1% (336) 1,7% (46) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS DE CATALUNYA DE 2021 PARTIDOS Case nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Case todos os domingos e festivos Varias veces á semana PP 37,3% 27,7% 4,8% 27,7% 2,4% C’S 63,2% 22,1% 2,9% 10,3% 1,5% ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 81 VOX 62,0% 9,2% 4,6% 19,5% 4,6% TOTAL 63,5% (729) 18% (206) 5,4% (62) 10,9% (125) 2,2% (25) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2021 PARTIDOS Case nunca Varias veces ao ano Algunha vez ao mes Case todos os domingos e festivos Varias veces á semana PP 43,7% 25,1% 7,8% 19,7% 3,8% C’S 52,1% 21,7% 13% 10,9% 2,2% VOX 49% 22,5% 6,9% 17,6% 3,9% TOTAL 51,5% (886) 22% (379) 7% (120) 16,2% (279) 3,3% (57) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). Cos resultados desta táboa podemos observar que os votantes dos diferentes partidos non asisten nunca ou case nunca a actos relixiosos, sendo o PP o que acolle os porcentaxes máis baixos nesta categoría, aínda así maioritarios. VOX ronda entre o 50% e o 60% de votantes nesta categoría, seguido por aqueles que asisten case todos os domingos e festivos, cuxo porcentaxe se sitúa entre o 12% e o 29%. C’s é o partido que contempla entre un 50% e 60% mais a este rango lle prosegue aqueles que asisten varias veces ao ano entre un rango de 15% e o 29%. Por último, o PP reúne entre o 30% e o 40% dos votantes mesma categoría, seguido daqueles votantes que asisten case todos os domingos e festivos que suman un porcentaxe de 19% a 29%. Con isto, en base á variables da relixiosidade e frecuencia de asistencia a actos relixiosos, VOX tería espazo para incidir nos votantes do PP ou abarcar esa parte máis católica de C’s, partindo dun tradicionalismo que está presente na ideoloxía de VOX. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 82 • Cruces por estatus/clase social subxectiva. Como xa estudaramos, o votante de VOX achégase a un perfil de votante de clase media, que se radicaliza debido á situación actual. Estudaremos a continuación como definimos ao votante de C’s e PP. TÁBOA 9: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao estatus socioeconómico (eleccións 2018-2021). ELECCIÓNS AUTONÓMICAS ANDALUCÍA 2018 PARTIDOS Clase alta/mediaalta Clase media (novas e vellas) Obreiras/os cualificadas/os Obreiras/os non cualificadas/os PP 27,60% 42,70% 20,50% 9,20% C’S 25,60% 41,50% 19,90% 13% VOX 19,70% 44,50% 29,10% 6,80% TOTAL 17,1% (414) 33,4% (809) 29,8% (722) 19,8% (479) ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS Clase alta/mediaalta Clase media (novas e vellas) Obreiras/os cualificadas/os Obreiras/os non cualificadas/os PP 21,5% 45,0% 22,8% 10,7% C’S 26,7% 40,4% 21,8% 11,1% VOX 21,9% 40,2% 27,2% 10,8% TOTAL 21,4% (1067) 36,1% (1801) 29% (1445) 13,5% (674) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS Clase alta/mediaalta Clase media (novas e vellas) Obreiras/os cualificadas/os Obreiras/os non cualificadas/os PP 37,9% 28,8% 4,6% 20,9% C’S 47,9% 22,9% 2,1% 17,9% VOX 36,4% 29,5% 6,8% 20,5% TOTAL 37,4% (341) 30,1% (274) 20% (182) 12,5% (114) ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS Clase alta/mediaalta Clase mediamedia Clase media/baixa Obreiros/as e pobres PP 8,3% 54,4% 16,3% 17,9% C’S 6,4% 61,4% 16,7% 13,6% VOX 5,7% 52,5% 20,6% 20,0% ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 83 TOTAL 4,6% (181) 47,8% (1898) 19,9% (788) 25% (992) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS DE CATALUNYA DE 2021 PARTIDOS Clase alta/mediaalta Clase mediamedia Clase media/baixa Obreiros/as e pobres PP 9,8% 57,6% 16,3% 14,2% C’S 7,1% 74,1% 11,6% 5,4% VOX 9,3% 47,5% 15,3% 21,2% TOTAL 7,4% (175) 51,7% (1219) 17,8% (420) 20,4% (475) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2021 PARTIDOS Clase alta/mediaalta Clase mediamedia Clase media/baixa Obreiros/as e pobres PP 10,4% 67,8% 9,7% 9,3% C’S 17,5% 62,5% 12,5% 6,3% VOX 6,9% 58% 16,8% 12,9% TOTAL 8,4% (241) 58,7% (1678) 14% (401) 16,6% (675) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269, Nº3314 e Nº3317). En base aos resultados deste cruce resaltamos dous puntos: En primeiro lugar, o votante máis semellante ao de VOX sería o PP. A medida que observamos cronoloxicamente as eleccións, vemos como cando o porcentaxe do votante de VOX varía, tamén varía o do PP na mesma dirección, ademais de seren os porcentaxes máis próximos. E, en segundo lugar, un maior porcentaxe de votantes de C’s pertencen á clase media-media e media-alta, mentres que en VOX (este máis enfeitizado que o PP) e PP, exceptuando as eleccións madrileñas de 2019 nas que aglutinan a maioría dos votos da clase alta e media-alta, a segunda posición soe establecerse na categoría de clase baixa ou obreira. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 84 • Cruces por sentimento nacionalista. Continuaremos o estudo co cruce do recordo de voto de PP, C’s e VOX co sentimento nacionalista da C.A. correspondente. Neste cruce, excluiremos as eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021 debido a que non existe unha variable deste tipo no estudo das mesmas (estudo Nº3317 do CIS). TÁBOA 10: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base ao sentimento nacionalista (eleccións 2018-2021). ELECCIÓNS AUTONÓMICAS ANDALUCÍA 2018 PARTIDOS Unicamente español/a Máis español/a que andaluz/a Tan español/a coma andaluz/a Máis andaluz/a que español/a Unicamente andaluz/a PP 10,80% 13,50% 73,40% 1,70% 0,70% C’S 8,70% 8,30% 76,90% 6,10% 0% VOX 8,30% 19,80% 67,80% 4,10% 0% TOTAL 6,6% (159) 5,8% (138) 75,7% (1816) 10,7% (257) 1,2% (29) ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS Unicamente español/a Máis español/a que (xentilicio C. A.) Tan español/a como (xentilicio C. A.) Máis (xentilicio C. A.) que español/a Unicamente (xentilicio C. A.) PP 25,7% 12,0% 55,1% 4,5% 1,5% C’S 16,4% 9,8% 67,9% 3,5% 0,9% VOX 27,2% 19,0% 52,1% 1,4% 0,3% TOTAL 15,3% (785) 6,8% (346) 57,2% (2929) 9,7% (496) 6,3% (320) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS Unicamente español/a Máis español/a que madrileña/o Tan español/a como madrileña/o Máis madrileña/o que español/a Unicamente madrileña/o PP 19,5% 19,5% 54,5% 1,9% 1,3% C’S 21,0% 7,0% 65,0% 2,8% 0,0% VOX 20,5% 31,8% 47,7% 0,0% 0,0% TOTAL 18,7% (167) 10,8% (100) 55,4% (511) 3,8% (35) 0,5% (5) ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS Unicamente español/a Máis español/a que (xentilicio C. A.) Tan español/a como (xentilicio C. A.) Máis (xentilicio C. A.) que español/a Unicamente (xentilicio C. A.) ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 85 PP 25,20% 9,50% 58,40% 4,00% 0,80% C’S 21,50% 5,90% 63,30% 4,30% 0% VOX 26,10% 9,10% 58,70% 3,50% 2% TOTAL 16,5% (672) 4,9% (199) 55,7% (2264) 9,8% (400) 6,3% (257) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS DE CATALUNYA DE 2021 PARTIDOS Unicamente español/a Máis español/a que catalá/n Tan español/a como catalá/n Máis catalá/n que español/a Unicamente catalá/n PP 19,5% 11,5% 66,7% 1,1% 1,1% C’S 8,8% 26,5% 63,7% 1,0% 0,0% VOX 33,6% 12,9% 48,3% 2,6% 2,6% TOTAL 7,6% (174) 5,3% (122) 44% (1010) 24,7% (566) 18,4% (421) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018/19/21 (estudos Nº3236, Nº3248, Nº3253, Nº3269 e Nº3314). 15 En canto a esta táboa, observamos como os votantes de PP, C’s e VOX maioritariamente séntense tan españois como o xentilicio da súa C.A.. A pesar deste dato, tamén vemos como o porcentaxe de votantes de VOX tende cara á categoría de unicamente española, sendo este o porcentaxe maioritario seguinte. Xunto a este, o votante do PP tamén se achega á categoría de unicamente española na maioría de ocasións. 15 Non existe a variable ‘Sentimento nacionalista’ no estudo preelectoral do CIS da C. de Madrid de 2021 Nº3317. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 86 • Cruces por valoración da situación política xeral no Estado Español. Para estudar esta variable, debemos atender unicamente ás tres eleccións que explicitamente preguntan por esta cuestión dos estudos postelectorais estudados. Estas elección son: ambas xerais (abril e novembro) de 2019 e as autonómicas da C. De Madrid de 2019. TÁBOA 11: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoración política xeral do Estado (eleccións 2019). ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS Moi boa Boa Regular Mala Moi mala PP 0,2% 5,2% 41,2% 36,1% 17,3% C’S 0,5% 7,5% 47,9% 31,1% 13,0% VOX 0,0% 4,5% 21,4% 35,5% 38,6% TOTAL 0,4% (20) 10% (507) 45,4% (2298) 28,6% (1448) 15,6% (791) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS Moi boa Boa Mala Moi mala PP 3,3% 19,7% 42,1% 34,9% C’S 3,5% 24,6% 43,7% 28,2% VOX 0,0% 4,4% 42,2% 53,3% TOTAL 3% (28) 24,8% (228) 41,3% (380) 30,9% (285) ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS Moi boa Boa Regular Mala Moi mala PP 0,3% 0,7% 13,3% 36,5% 49,3% C’S 0,0% 0,0% 15,7% 43,9% 40,4% VOX 0,0% 1,5% 8,8% 38,3% 51,3% TOTAL 0,1% (5) 3% (118) 20,2% (803) 39,6% (1575) 37,1% (1477) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019 (estudos Nº3248, Nº3253 e Nº3269). 16 A estes efectos, vemos como nas eleccións nadas da moción de censura atopamos os resultados máis moderados dos tres partidos: tanto o PP coma C’s valoran a situación como ‘regular’ cun 41,2% e 47,9% respectivamente, seguidos polos porcentaxes de ‘mala’ ata chegar a máis do 75% en casa caso nas categorías de regular ou mala. Este número é distinto para VOX xa que, un 38,6% dos votantes 16 Exclúense os estudos Nº3236, Nº3314 e Nº3317 ao non comprender esta variable. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 87 de VOX pensa que a situación é moi mala, seguido moi de cerca pola categoría de ‘mala’ con un 35,5%, é dicir, un 74,1% dos votantes de VOX valora a situación política xeral como mala ou moi mala. Previo a estudar as eleccións de Madrid, atenderemos á consecución das eleccións xerais e observaremos os resultados en comparación cos das xerais precedentes. Nestas eleccións, inmersos na repetición electoral pola falta de acordo entre os partidos, a poboación tende a valorar a situación política peor que en abril. Os votantes do PP, que antes valoraban na súa maioría a situación como ‘regular’, pasa a albergar case a metade do porcentaxe na categoría ‘moi mala’ (49,3%), seguido da ‘moi mala’ cun 36,5%, é dicir, un 85,8% dos votantes deste partido valoran agora a situación como ‘mala ou moi mala’. En canto a C’s se refire, este tamén se polariza, pasando a aglutinar o maior porcentaxe de votante naqueles que valoran a situación política como ‘mala’ un 43,9% e ‘moi mala’ cun 40,4%, o que nos deixa cun total de 84,3% dos votantes a ese lado do eixo. Por último, falando dos votantes de VOX, o porcentaxe de votantes que valoran a situación como moi mala xa supera a metade: 51,3%, co 38,3% que opina que é ‘mala’, en total, o 89,6% dos votantes. Para finalizar, nas eleccións madrileñas se estuda a variable referida a todo o conxunto do Estado e non á situación da Comunidade, e vemos como, exceptuando aos votantes de C’s, que aínda que si valoran a situación como ‘mala’ nun 43,7%, o resto do porcentaxe divídese entre ‘moi mala’ e ‘regular’. No caso dos votantes do PP na Comunidade, un 41,2% valora a situación mal e o 34,9% moi mal, moi preto da opinión dos votantes de VOX en Madrid, dado que nestas eleccións o porcentaxe de ‘moi mala’ continúa superando a metade dos votantes: un 53,3%, seguido por un 42,2% que a valoran como ‘mala’; o 95,5% do total de votantes madrileños de VOX. • Cruces por valoración da situación económica xeral no Estado Español. Tras realizar o cruce pola valoración da situación política xeral e atoparnos cun resultado moi baixo na valoración, procederemos a realizar agora o cruce por valoración da situación económica nas diferentes eleccións (que serán as mesmas que as estudadas no cruce anterior, pola mesma causa) por parte dos votantes a cada partido de cada punto territorial. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 88 TÁBOA 12: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoración económica xeral do Estado (eleccións 2019). ELECCIÓNS XERAIS DE ABRIL DE 2019 PARTIDOS Moi boa Boa Regular Mala Moi mala PP 0,0% 5,5% 49,4% 33,1% 11,9% C’S 0,2% 7,7% 51,9% 27,9% 12,4% VOX 0,0% 3,5% 35,1% 32,3% 29,2% TOTAL 0,4% (20) 10% (507) 45,4% (2298) 28,6% (1448) 15,6% (791) ELECCIÓNS AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PARTIDOS Moi boa Boa Regular Mala Moi mala PP 0,0% 7,9% 52,0% 34,2% 5,9% C’S 0,0% 12,0% 50,7% 24,6% 12,7% VOX 0,0% 6,7% 31,1% 42,2% 20,0% TOTAL 0,2% (2) 10,1% (93) 54,1% (499) 26,7% (246) 9% (83) ELECCIÓNS XERAIS DE NOVEMBRO DE 2019 PARTIDOS Moi boa Boa Regular Mala Moi mala PP 0,0% 5,3% 40,7% 37,4% 16,6% C’S 0,0% 4,3% 46,7% 36,1% 12,9% VOX 0,3% 5,9% 29,7% 40,9% 23,2% TOTAL 0,2% (7) 6,2% (250) 42,8% (1734) 34,5% (1395) 16,4% (663) Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019 (estudos Nº3248, Nº3253 e Nº3269). 17 Botando unha rápida ollada á táboa, xa podemos ver a partir dos resultados destacados que a valoración económica parece estar algo por enriba da política. Pese a apenas atopar porcentaxes relevantes dentro das categorías positivas, xa non se aprecia ese alto porcentaxe dentro da categoría máis negativa. Tanto os votantes de PP como os de C’s no territorio nacional coma no ámbito madrileño, opinan que a situación económica actual é ‘regular’ tirando a ‘mala’ (podemos observar os porcentaxes maioritarios de cada un dos partidos en negrita). Sen embargo, os resultados que evocan os votantes de VOX son algo máis negativos ca os anteriores mencionados e é que podemos observar como nas primeiras xerais si que se divide o porcentaxe maioritario entre as categorías ‘regular’ e ‘mala’, nas segundas xerais ese porcentaxe maioritario xa se engloba na segunda 17 Exclúense os estudos Nº3236, Nº3314 e Nº3317 ao non comprender esta variable. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 95 • Gráficos en base á autoubicación ideolóxica. A continuación, procederemos a realizar un total de 6 gráficos nos que atenderemos ao cruce entre recordo de voto de PP, C’s e VOX pola autoubicación ideolóxica da persoa. Nun primeiro momento, partiremos da hipótese de que, se VOX é un partido de ultradereita, debería ser votado por persoas situadas dentro desa parte do espectro, dentro do rango 7-10, e moi preto do PP, mais algo máis afastado de C’s. Para corroborar ou negar esta afirmación, observaremos os datos extraídos. GRÁFICO 21: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas Andalucía 2018). Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018, estudo Nº3236. Nestas primeiras eleccións analizadas, obsérvase que, maioritariamente, os votantes de PP e VOX rondan o rango 6-10, mentres que os votantes de C’s identifícanse máis entre o rango 4-7, algo máis moderados ca os anteriores. 12345678910 PP 0,00% 0,40% 1,80% 1,10% 13,00% 26,40% 14,30% 22,10% 7,60% 3,30% C's 0,40% 0,40% 5,00% 11,10% 40,50% 27,90% 8,80% 5,00% 0,80% 0,40% VOX 0,00% 0,00% 2,60% 3,50% 10,50% 14,00% 27,20% 27,20% 9,60% 5,30% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 35,00% 40,00% 45,00% Autoubicación ideolóxica dos votantes de PP, C's e VOX AUTONÓMICAS ANDALUCÍA 2018 PP C's VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 96 GRÁFICO 22: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (xerais abril 2019). Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudo Nº3248. Dentro das eleccións xerais de abril de 2019, os votantes de VOX e PP difiren algo máis que nas anteriores autonómicas. Mentres os votantes de C’s continúan manténdose entre o mesmo rango estudado, do 4 ao 7, os votantes do PP acollen o espazo entre o 6 e o 9, deixando aos votantes de VOX máis escorados á dereita na posición entre o 7 e o 10. Así, vemos como os votantes, sobre todo, do PP e VOX solápanse en ambas eleccións, a excepción do rango 5-6, quen o PP se xoga con C’s. 12345678910 PP 0,20% 0,00% 0,60% 0,20% 11,80% 25,20% 27,80% 21,90% 7,40% 5,00% C's 0,20% 0,70% 2,20% 5,10% 40,40% 33,30% 11,00% 5,20% 1,20% 0,80% VOX 0,00% 0,00% 0,40% 0,70% 8,90% 13,40% 21,90% 27,90% 15,20% 11,50% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 35,00% 40,00% 45,00% Autoubicación ideolóxica dos votantes de PP, C's e VOX XERAIS ABRIL 2019 PP C's VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 97 GRÁFICO 23: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas C. Madrid 2019). Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudio Nº3253. No referente ás eleccións autonómicas de Madrid do ano 2019, observamos como practicamente na totalidade dos marcadores entre o rango 5-10, os votantes de VOX e do PP se identifican (case cos mesmos números) coa mesma autoubicación ideolóxica. Destaca no gráfico, ademais, como C’s está diferenciado de ambos partidos mencionados, posicionándose os seus votantes no centro ideolóxico (co case 41% dos votantes), escorado cara a dereita (32,6% dos votantes no valor 6). 12345678910 PP 0,00% 0,00% 0,00% 0,00% 6,70% 16,00% 34,70% 25,30% 12,70% 4,70% C's 0,00% 0,00% 0,00% 5,10% 40,60% 32,60% 18,80% 2,20% 0,00% 0,70% VOX 0,00% 0,00% 0,00% 0,00% 7,10% 4,80% 33,30% 28,60% 16,70% 9,50% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 35,00% 40,00% 45,00% Autoubicación ideolóxica dos votantes de PP, C's e VOX AUTONÓMICAS C. MADRID 2019 PP C's VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 98 GRÁFICO 24: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (xerais novembro 2019). Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudio Nº3269. Observaremos agora o gráfico sobre a autoubicación ideolóxica dos votantes nas eleccións xerais de novembro de 2019, procedendo a unha explicación en base á comparación co gráfico obtido das eleccións xerais de abril de 2019. Nesta ocasión, os votantes do PP sitúanse entre o 6 e o 8 maioritariamente (74,4% deles), case replicando a onda dos votantes de VOX (60,4%), aínda que estes últimos co marcador máis alto nos últimos puntos do espectro dereita (ptos. 9 e 10). Os votantes de C’s, pola súa banda, seguen autoubicándose entre as posicións de centro escoradas á dereita (o 39,3% no punto 5, o 34,3% no punto 6). En comparación cas xerais anteriores, vemos como os votantes de VOX comezan a ampliar o seu espectro cara as posicións que habitualmente albergaban os votantes do PP. 12345678910 PP 0,00% 0,20% 0,20% 0,90% 12,50% 25,30% 23,50% 25,80% 8,30% 3,00% C's 0,00% 0,00% 2,10% 7,90% 39,30% 34,30% 12,40% 2,90% 0,40% 0,80% VOX 0,60% 0,60% 0,00% 1,60% 14,60% 18,00% 20,90% 21,50% 13,30% 8,90% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 35,00% 40,00% 45,00% Autoubicación ideolóxica dos votantes de PP, C's e VOX XERAIS NOVEMBRO 2019 PP C's VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 99 GRÁFICO 25: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas Catalunya 2021). Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2021, estudio Nº3314. Tratando agora as eleccións catalás de 2021, observamos como os votantes de C’s mantéñense nas posicións de centro unha vez máis identificándose un 68,5% destes votantes nos valores 5 e 6. En canto aos votantes de PP e VOX, observamos unha liña similar e, polo tanto, comparable entre elas a partir do valor 5 do espectro ideolóxico. Se ben é certo que o PP aglutina máis votantes nas posicións entre o 6 e o 7, os votantes de VOX ubícanse maioritariamente entre o 7 e o 10. 12345678910 PP 0,00% 0,00% 3,40% 4,60% 11,50% 28,70% 16,10% 17,20% 5,70% 12,60% C's 0,90% 0,00% 1,90% 7,40% 43,50% 25,00% 13,90% 4,60% 0,00% 2,80% VOX 3,70% 0,00% 0,00% 0,00% 17,40% 11,90% 20,20% 22,90% 8,30% 15,60% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00% 25,00% 30,00% 35,00% 40,00% 45,00% 50,00% Autoubicación ideolóxica dos votantes de PP, C's e VOX AUTONÓMICAS CATALUNYA 2021 PP C's VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 100 GRÁFICO 26: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á autoubicación ideolóxica (autonómicas C. Madrid 2021). Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2021, estudo Nº3317. Por último, a observación dos datos dos votantes nas autonómicas á Comunidade de Madrid de 2021 amosa unha evolución semellante ás estudadas en anteriores eleccións. Unha vez máis, os votantes de C’s se autoubican nas posicións de centro, esta vez un 77,5% deses votantes. No tocante aos votantes de PP e C’s, esta vez observamos como os votantes de VOX ubícanse, por maioría, na posición máis alta do espectro, no 10 (un 33,1% dos votantes), mentres que os votantes do PP seguen unha liña máis ampla, entre os valores 5 e 8. 12345678910 PP 0,50% 0,00% 0,70% 1,30% 16,10% 18,50% 22,40% 20,90% 4,40% 15,30% C's 0,00% 0,00% 1,30% 12,50% 51,20% 26,30% 3,80% 2,50% 0,00% 2,50% VOX 0,00% 0,00% 0,80% 0,80% 18,50% 5,40% 13,10% 21,50% 6,90% 33,10% 0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% Autoubicación ideolóxica dos votantes de PP, C's e VOX AUTONÓMICAS C. MADRID 2021 PP C's VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 101 • Gráficos en base á valoración dos líderes. Neste apartado, analizaremos os datos segundo a valoración dos líderes en base ao votantes de cada un dos partidos. Dividiremos estes datos segundo as convocatorias electorais estudadas coa excepción das eleccións autonómicas á Comunidade de Madrid de 2019, onde non existen datos medibles para ser analizados. Ca fin de realizar un estudo concentrado, comentaremos os gráficos ao final do apartado, buscando así similitudes comparables e destacables. GRÁFICO 27: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións autonómicas de Andalucía 2018. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018, estudo Nº3238. 6,81 4,95 3,83 4,7 6,09 3,25 5,65 4,46 6,08 Juan Manuel Moreno Bonilla (PP) Juan Marín (C's) Francisco Serrano (VOX) Valoración dos líderes según votante PP, C's e VOX Votantes PP Votantes C's Votantes VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 102 GRÁFICO 28: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións xerais de abril 2019. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudo Nº3248. GRÁFICO 29: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións xerais de novembro 2019. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudo Nº3269. 7,02 5,6 4,85 4,37 7,04 3,59 5,73 5,47 8,03 Pablo Casado Albert Rivera Santiago Abascal Valoración dos líderes según votante PP, C's e VOX Votantes PP Votantes C's Votantes VOX 6,56 4,95 4,73 4,3 6,39 3,43 4,6 4,76 7,71 Pablo Casado Inés Arrimadas Santiago Abascal Valoración dos líderes según votante PP, C's e VOX Votantes PP Votantes C's Votantes VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 103 GRÁFICO 30: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións autonómicas de Catalunya 2021. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2021, estudo Nº3314. GRÁFICO 31: Comparación descrición dos votantes do bloco da dereita en base á valoracións dos líderes dos partidos nas eleccións autonómicas da C. Madrid 2021. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2021, estudo Nº3317. 6,65 4,94 4,15 5,19 6,11 3,18 4,94 4,48 6,41 Alejandro Fernández Carlos Carrizosa Ignacio Garriga Valoración dos líderes según votante PP, C's e VOX Votantes PP Votantes C's Votantes VOX 8,32 4,65 5,63 5,06 7,19 3,48 7,47 3,64 7,85 Isabel Díaz Ayuso Edmundo Bal Rocío Monasterio Valoración dos líderes según votante PP, C's e VOX Votantes PP Votantes C's Votantes VOX ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 104 Se atendemos aos gráficos expostos neste punto, observamos como se repiten varias cuestións: Primeiramente, en todos os casos os votantes de cada un dos partidos valora como mellor candidato ao candidato do seu partido, é dicir, os votantes do PP valoran sempre como mellor opción ao candidato popular, o mesmo cos votantes de C’s e idéntico cos votantes de VOX. Destes últimos, resaltar que os votantes de VOX nas eleccións autonómicas de Madrid do ano 2021 valoran a Rocío Monasterio como mellor candidata á presidencia mais cunha diferenza moi baixa fronte á valoración de Díaz Ayuso, sendo estes 7,85 e 7,47 respectivamente. Segundo, atendemos a que, comparando entre votantes, aqueles votantes que pertencen ao voto a C’s valoran mellor ao candidato do Partido Popular que ao candidato de VOX. Por último, repítese dentro dos votantes de VOX que, tras puntuar co valor máis alto á súa candidata, o seguinte mellor valorado é o candidato popular, só coa excepción de Inés Arrimadas nas xerais de novembro, a quen os votantes de VOX valoran por enriba da puntuación a Pablo Casado. • Transferencia de voto aos partidos políticos do bloco da dereita. Como último cruce a estudar, escollemos a transferencia de voto entre partidos do mesmo espectro político para entender de cal deles recibe VOX os votantes nas diferentes eleccións. Antes de comezar, explicar que existen dúas eleccións nas que VOX non ten precedentes, é dicir, onde a transferencia será medida en base ao recordo de voto a PP e C’s, sendo estas as eleccións xerais de abril de 2019, e as eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. Ademais, puntualizar que todos os datos están extraídos do cruce entre o recordo de voto das eleccións en cuestión polo recordo de voto das eleccións ao mesmo nivel anteriores (Ex.: recordo de voto das eleccións andaluzas de 2018 polo recordo de voto das eleccións andaluzas de 2015). ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 111 TÁBOA 17: Regresión das eleccións autonómicas de Andalucía de 2018. Resumen del modelo Escalón Logaritmo de la verosimilitude -2 R cadrado de Cox y Snell R cadrado de Nagelkerke 1 366,243a ,256 ,525 a. La estimación ha terminado en el número de iteración 7 porque las estimaciones de parámetro han cambiado en menos de ,001. Variables en la ecuación B Error estándar Wald gl Sig. Exp(B) Paso 1a Santiago Abascal ,680 ,068 101,354 1 ,000 1,974 Albert Rivera -,242 ,064 14,336 1 ,000 ,785 Pedro Sánchez -,285 ,065 19,205 1 ,000 ,752 Constante -3,874 ,490 62,456 1 ,000 ,021 a. Variables especificadas en el paso 1: P2201, P2208, P2210. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2018, estudo Nº3236. Nesta primeira regresión observamos como as variables que teñen unha influencia directa no voto ao partido VOX son: a valoración de Santiago Abascal, a valoración de Albert Rivera e a valoración de Pedro Sánchez, cun nivel se significación moi por debaixo do noso límite alfa (0,05). Observamos que canto maior sexa a posibilidade de votar a VOX, a valoración de Abascal aumenta un 0,680 por cada punto porcentual á dereita no voto. As valoracións de Rivera e Sánchez funcionan no voto á inversa, polo que vemos como a probabilidade de votar a VOX implica unha valoración negativa de estes dous candidatos. A estes efectos, o R2 expón unha porcentaxe de 52,5%, o que implica a capacidade explicativa das variables independentes sobre a dependente. Remarcar que neste proceso non se especificaba a variable ‘simpatía’, que é a variable con maior capacidade explicativa no voto. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 112 7.2. Eleccións xerais de abril de 2019. Na elaboración deste análise, comprobamos que o modelo non resultou ser robusto, dado que non todas as variables utilizadas durante o proceso resultaron ser estatisticamente significativas. No resumo que adxuntaremos a continuación, apareceran unicamente aquelas variables que inflúen directamente no voto a VOX. TÁBOA 18: Regresión das eleccións xerais de abril de 2019. Resumen del modelo Escalón Logaritmo de la verosimilitude -2 R cadrado de Cox y Snell R cadrado de Nagelkerke 1 564,756a ,291 ,729 a. La estimación ha terminado en el número de iteración 9 porque las estimaciones de parámetro han cambiado en menos de ,001. Variables en la ecuación B Error estándar Wald gl Sig. Exp(B) Paso 1a Situación política -,583 ,137 18,193 1 ,000 ,558 Simpatía VOX 3,142 ,432 52,856 1 ,000 23,155 Sentimento español 1,275 ,639 3,979 1 ,046 3,580 Pasivos remunerados -,900 ,302 8,851 1 ,003 ,407 Clase obreira ,642 ,260 6,100 1 ,014 1,900 Autoubicación ideolóxica ,464 ,074 39,637 1 ,000 1,590 Albert Rivera -,156 ,058 7,126 1 ,008 ,856 Santiago Abascal ,702 ,060 136,219 1 ,000 2,017 Pablo Casado -,240 ,064 14,177 1 ,000 ,787 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 113 Influencia situación catalana ,919 ,232 15,743 1 ,000 2,506 Constante -7,565 ,791 91,468 1 ,000 ,001 a. Variables especificadas en el paso 1: Sit_política, Sim_VOX, Sentimento_españolR, Pasivos_remunerados, Clase_obreira, P32, P3405, P3401, P3402, Infl_CAT. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudo Nº3248. Neste caso, tratando as eleccións xerais de abril, observamos como existen varias variables estatisticamente significativas e que, polo tanto, son explicativas no voto a VOX. Estas variables serán: a situación política do Estado, a simpatía cara VOX, o sentimento español, os pasivos remunerados, a clase obreira, a autoubicación ideolóxica, a valoración de Albert Rivera, a valoración de Santiago Abascal, a valoración de Pablo Casado e a influencia da situación catalana. Así, vemos como o voto a VOX estará influído directamente por unha mala valoración da situación política, por unha boa valoración de Abascal e unha mala dos seus adversarios, por unha gran influencia da situación catalana no seu voto, por pertencer á clase obreira ou por non pertencer ao grupo dos pasivos remunerados ou xubilados e pensionistas. Como nos indica o valor R2, as variables independentes terían unha capacidade explicativa do 72,9% sobre o voto a VOX. 7.3. Eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019. Na elaboración deste análise, comprobamos que o modelo non resultou ser robusto, dado que non todas as variables utilizadas durante o proceso resultaron ser estatisticamente significativas. No resumo que adxuntaremos a continuación, apareceran unicamente aquelas variables que inflúen directamente no voto a VOX. Previo ao comezo da regresión, puntualizar que nestas eleccións non aparece medida a variable ‘simpatía cara VOX’, sendo esta variable moi explicativa no voto aos partidos e que, polo tanto, tivemos problemas á hora de realizar o proceso ao carecer desta variable, é dicir, o noso análise estará limitado. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 114 TÁBOA 19: Regresión das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2019. Resumen del modelo Escalón Logaritmo de la verosimilitude -2 R cadrado de Cox y Snell R cadrado de Nagelkerke 1 661,685a ,153 ,511 a. La estimación ha terminado en el número de iteración 8 porque las estimaciones de parámetro han cambiado en menos de ,001. Variables en la ecuación B Error estándar Wald gl Sig. Exp(B) Paso 1a Homes ,742 ,233 10,173 1 ,001 2,100 Santiago Abascal ,800 ,053 226,373 1 ,000 2,226 Pablo Casado -,181 ,051 12,802 1 ,000 ,834 Albert Rivera -,165 ,052 10,035 1 ,002 ,848 Pedro Sánchez -,228 ,051 20,282 1 ,000 ,796 Constante -5,456 ,447 148,972 1 ,000 ,004 a. Variables especificadas en el paso 1: Homes, P3901, P3902, P3905, P3906. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudo Nº3253. Aquí, tras realizar a regresión, atendemos a que existen cinco variables estatisticamente significativas no voto a VOX, tendo un nivel de significación moi por debaixo do noso límite de 0,05. Estas son: o sexo masculino, a valoración de Santiago Abascal, a valoración de Pablo Casado, a valoración de Albert Rivera e a valoración de Pedro Sánchez. Tanto o sexo masculino como a valoración de Santiago Abascal supoñen unha influencia positiva no voto, mentres que a valoración de Casado, Rivera e Sánchez supoñen unha influencia negativa, é dicir, canto máis preto do voto a VOX, peor valorarán a estes candidatos, sendo Pedro Sánchez o de menor valoración. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 115 Este modelo apórtanos un 51,1% (R2) de capacidade explicativa das variables independentes sobre a dependente tendo, unha vez máis, a problemática da inexistencia dunha variable que mida a simpatía cara o partido. 7.4. Eleccións xerais de novembro de 2019. Na elaboración deste análise, comprobamos que o modelo non resultou ser robusto, dado que non todas as variables utilizadas durante o proceso resultaron ser estatisticamente significativas. No resumo que adxuntaremos a continuación, apareceran unicamente aquelas variables que inflúen directamente no voto a VOX. TÁBOA 20: Regresión das eleccións xerais de novembro de 2019. Resumen del modelo Escalón Logaritmo de la verosimilitude -2 R cadrado de Cox y Snell R cadrado de Nagelkerke 1 490,054a ,373 ,801 a. La estimación ha terminado en el número de iteración 8 porque las estimaciones de parámetro han cambiado en menos de ,001. Variables en la ecuación B Error estándar Wald gl Sig. Exp(B) Paso 1a Pasivos remunerados -,935 ,367 6,512 1 ,011 ,392 Situación política ,402 ,175 5,287 1 ,021 1,495 SIMPVOX 3,746 ,376 99,084 1 ,000 42,342 Sentimento español 1,005 ,444 5,123 1 ,024 2,731 Inmigración ,943 ,321 8,607 1 ,003 2,566 Influencia situación catalana 1,315 ,266 24,401 1 ,000 3,725 Estudos -,303 ,098 9,572 1 ,002 ,739 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 116 Pablo Casado -,731 ,085 74,617 1 ,000 ,481 Católicos -,659 ,329 4,011 1 ,045 ,517 Santiago Abascal ,820 ,072 130,672 1 ,000 2,271 Autoubicación ideolóxica ,370 ,091 16,558 1 ,000 1,447 Pedro Sánchez -,187 ,070 7,019 1 ,008 ,830 Clase obreira 1,344 ,627 4,605 1 ,032 3,836 Clase media 1,402 ,560 6,275 1 ,012 4,063 Constante -7,540 1,047 51,905 1 ,000 ,001 a. Variables especificadas en el paso 1: XUBILADAS, Sit_política, SIMPVOX, Sentimento_español, Inmigración, Influencia_CAT, ESTUDIOS, Casado, Católicas, Abascal, Autoubicación_ideolóxica, Sánchez, Clase_obreira, Clase_media. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2019, estudo Nº3269. Para esta regresión referida ás eleccións xerais de novembro de 2019, acadamos varias variables que resultaron ser estatisticamente significativas, é dicir, cun nivel de significación por debaixo do noso nivel límite de 0,05. Estas variables serán: os pasivos remunerados, a situación política, a simpatía cara o partido, o sentimento español, a inmigración, a situación catalana, os estudos, a valoración de Casado, a valoración de Abascal, a valoración de Sánchez, as persoas católicas, a autoubicación ideolóxica, pertencer á clase media e pertencer á clase obreira. Como podemos observar, a variable que máis inflúe no voto é a simpatía polo partido, seguida da influencia pola situación catalana e o sentimento español. Ademais, tamén obteñen unha influencia positiva a valoración de Abascal (polo que ao achegarse ao voto a VOX valórase positivamente a Abascal), a inmigración (máis próximo ao voto a VOX maior preocupación pola inmigración), pertencer á clase media ou á clase obreira e a ubicación ideolóxica (0,370 de aumento na ubicación por cada punto porcentual á dereita no voto a VOX). De igual forma, algunhas variables inflúen no voto a VOX á inversa das mencionadas. O achegamento ao voto a VOX implicaría non pertencer ao grupo de pasivos remunerados, o que pode afirmar a teoría da moderación nas idades maiores, ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 117 tamén implicaría non ter estudos superiores, e unha valoración negativa de Casado e Sánchez. Para este modelo, obtívose un 80,1% (R2) de capacidade explicativa das variables independentes sobre a dependente. 7.5. Eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. Na elaboración deste análise, comprobamos que o modelo non resultou ser robusto, dado que non todas as variables utilizadas durante o proceso resultaron ser estatisticamente significativas. No resumo que adxuntaremos a continuación, apareceran unicamente aquelas variables que inflúen directamente no voto a VOX. Previo ao comezo da regresión, puntualizar que nestas eleccións non aparece medida a variable ‘simpatía cara VOX’, sendo esta variable moi explicativa no voto aos partidos e que, polo tanto, tivemos problemas á hora de realizar o proceso ao carecer desta variable, é dicir, o noso análise estará limitado. TÁBOA 21: Regresión das eleccións autonómicas de Catalunya de 2021. Resumen del modelo Escalón Logaritmo de la verosimilitude -2 R cadrado de Cox y Snell R cadrado de Nagelkerke 1 221,083a ,182 ,582 a. La estimación ha terminado en el número de iteración 8 porque las estimaciones de parámetro han cambiado en menos de ,001. Variables en la ecuación B Error estándar Wald gl Sig. Exp(B) Paso 1a Situación xeral da CCAA -,470 ,224 4,392 1 ,036 ,625 Autoubicación ideolóxica ,548 ,102 29,172 1 ,000 1,730 Salvador Illa -,282 ,081 12,172 1 ,000 ,754 Laura Borràs -,392 ,094 17,336 1 ,000 ,676 ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 118 Ignacio Garriga ,545 ,091 35,916 1 ,000 1,725 Alejandro Fernández -,371 ,095 15,331 1 ,000 ,690 Constante -3,313 ,837 15,662 1 ,000 ,036 a. Variables especificadas en el paso 1: Sitxeral_CA, ESCIDEOL, P29_1, P29_3, P29_4, P29_8. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2021, estudo Nº3314. Como resultado da regresión das eleccións autonómicas de Catalunya, comprendemos varias variables que teñen influencia directa no voto a VOX: a valoración da situación xeral da CA, a autoubicación ideolóxica, a valoración de Salvador Illa, a valoración de Laura Borràs, a valoración de Ignacio Garriga e a valoración de Alejandro Fernández. Como nos indica o estatístico B, a autoubicación ideolóxica e a valoración de Garriga terían influencia positiva, é dicir, por cada punto porcentual cara a dereita que aumente no voto a VOX, aumentará tamén a posición na escala ideolóxica e a valoración de Ignacio Garriga. Por outra banda, tamén obtemos que máis preto do voto a VOX valorarán peor a situación xeral de Catalunya e, de igual forma, valorarán negativamente a Illa, Borràs e Fernández. O coeficiente de R2, neste caso, obtivo un valor de 0,582, o que suporá un 58,2% de capacidade explicativa das independentes sobre a dependente. De novo, remarcar que nesta matriz non existía unha variable que puidera medir a simpatía cara o partido, a variable máis explicativa do comportamento electoral. 7.6. Eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021. Na elaboración deste análise, comprobamos que o modelo non resultou ser robusto, dado que non todas as variables utilizadas durante o proceso resultaron ser estatisticamente significativas. No resumo que adxuntaremos a continuación, apareceran unicamente aquelas variables que inflúen directamente no voto a VOX. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 119 TÁBOA 22: Regresión das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021. Resumen del modelo Escalón Logaritmo de la verosimilitude -2 R cadrado de Cox y Snell R cadrado de Nagelkerke 1 378,916a ,179 ,586 a. La estimación ha terminado en el número de iteración 8 porque las estimaciones de parámetro han cambiado en menos de ,001. Variables en la ecuación B Error estándar Wald gl Sig. Exp(B) Paso 1a Simpatía VOX 3,057 ,359 72,671 1 ,000 21,267 Homes ,847 ,302 7,875 1 ,005 2,332 Autoubicación ideolóxica ,324 ,089 13,136 1 ,000 1,383 Ángel Gabilondo -,185 ,072 6,604 1 ,010 ,831 Isabel Díaz Ayuso -,605 ,097 39,301 1 ,000 ,546 Rocío Monasterio ,605 ,090 45,732 1 ,000 1,832 Constante -5,588 ,672 69,143 1 ,000 ,004 a. Variables especificadas en el paso 1: SIMP_VOX, Homes, ESCIDEOL, P10B_1, P10B_2, P10B_5. Fonte: elaboración propia en base ao postelectoral do CIS 2021, estudo Nº3317. Por último, observamos a táboa para atender á regresión realizada das eleccións autonómicas da C. De Madrid de 2021, onde atopamos varias variables estatisticamente significativas ao situarse a súa significación por debaixo do noso nivel límite de 0,05. Ditas variables serán: a simpatía cara o partido, o sexo masculino, a autoubicación ideolóxica, a valoración de Ángel Gabilondo, a valoración de Isabel Díaz Ayuso e a valoración de Rocío Monasterio. Nesta ocasión, estar preto do voto a VOX implicará unha gran simpatía cara o partido, pertencer ao sexo masculino, unha ideoloxía dentro do espectro dereita e unha boa valoración de Rocío Monasterio. Ademais, explícase que estes votantes ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 120 terían unha mala valoración dos contrincantes políticos, tanto de Gabilondo (PSOE) coma de Ayuso (PP). Estas variables que consideramos independentes explicarán ata nun 58,6% (no estatístico R2) á nosa variable dependente, o voto a VOX. TÁBOA 23: Resumo dos modelos de regresións loxísticas para o voto a VOX nas diferentes eleccións estudadas. Eleccións Andalucía 2018 Eleccións xerais abril 2019 Eleccións Madrid 2019 Eleccións xerais novembro 2019 Eleccións Catalunya 2021 Eleccións Madrid 2021 Sit_política -0,583*** (0,000) 0,402* (0,021) Sitxeral_CA -0,470* (0,036) Estudos -0,303** (0,002) Homes 0,742*** (0,001) 0,847** (0,005) Inmigración 0,943** (0,003) Influencia_CAT 0,919*** (0,000) 1,315*** (0,000) Pasivos_remunerados -0,900** (0,003) -0,935* (0,011) Clase_media 1,402* (0,012) Clase_obreira 0,642* (0,014) 1,344* (0,032) Autoubicación_ideolóxica 0,464*** (0,000) 0,370*** (0,000) 0,548*** (0,000) 0,324*** (0,000) Católicos -0,659* (0,045) Sentimento español 1,275* (0,046) 1,005* (0,024) SIMP_VOX 3,142*** (0,000) 3,746*** (0,000) 3,057*** (0,000) Santiago Abascal 0,680*** (0,000) 0,720*** (0,000) 0,800*** (0,000) 0,820*** (0,000) Pablo Casado -0,240*** (0,000) -0,181*** (0,000) ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 127 • Que variables condicionan o voto a un partido de ultradereita como VOX? Pois ben, cos datos traballados, podemos afirmar que o voto a XOS está directamente influenciado (dado que os datos anteriores eran descritivos para coñecer as distinción entre categorías, mais agora responderemos coas variables que teñen influencia directa) pola negativa valoración da situación política do Estado ou situación xeral da CA, polo sexo masculino, por un nivel baixo de formación, por non ser católico, por pertencer á clase media ou obreira, por ubicarse no espectro dereita na escala ideolóxica, por preocuparse polo tema migratorio e pola cuestión territorial, pola simpatía cara o partido, polo sentimento español, pola boa valoración de Santiago Abascal e pola mala valoración dos contrincantes políticos. Tras contestar ás nosas preguntas de investigación e cos datos na man, concluiremos mencionando que, a grandes rasgos, o votante de VOX pertence a un electorado moi próximo ao votante de extrema dereita europea, a maior parte do votante de VOX residía en anteriores comicios no PP (ademais do voto provinte de C’s tras o seu debacle) e que o partido está situado dentro do marco da definición dos partidos de ultradereita. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 128 CAPÍTULO VI: Bibliografía e anexos 10. Bibliografía CASALS, X. (2003). ‘Ultrapatriotas. Extrema derecha y nacionalismo de la guerra fría a la era de la globalización’. Madrid, España: Crítica. CASALS MESEGUER, X. (2009). ‘La renovación de la ultraderecha española: una historia generacional (1966-2008)’. Historia y Política, 233-258. CASALS, X. (2019). ‘La normalización de la ultraderecha. Papeles de las relaciones ecosociales y cambio global’. 145, 105-114. Madrid. CARTER, E. (2005). ‘The Extreme Right in Western Europe. Succes or Failure?’. Manchester University Press. DAVIS, C. S. (1998). ‘The analysis of longitudinal studies having non-normal responses.’ London: Arnold. EATWELL, R. (2003). ‘Ten Theories of the Extreme Right’. Londres: s.n. FERNÁNDEZ VÁZQUEZ, G. (2019) ‘Qué hacer con la extrema derecha en Europa. El caso del Frente Nacional’. Madrid, Lengua de Trapo, 188 pp. FRAGA IRIBARNE, M. (1977): ‘Alianza Popular’. Bilbao: Albia. FRAGA IRIBARNE, M. (1981). ‘El pensamiento conservador español’. Madrid: Planeta. GALLEGO, F. (2005). ‘Una patria imaginaria. La extrema derecha española (1973–2005)’. Madrid: Síntesis. GIRVIN, B. (ed.) (1987). ‘The transformation of contemporary conservatism’, Londres: Sage. GOLDER, M. (2016). ‘Far Right Parties in Europe’. Annual Review of Political Science, 19(1). GOLDSTEIN, H. (1979). ‘The design and analysis of longitudinal studies.’ Londres: Academic Press. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 129 GONZÁLEZ SÁEZ, J.M. (2012). ‘La violencia política de la extrema derecha durante la transición española (1975-1982)’. Navarra, Universidad de Navarra. HERNÁNDEZ-CARR, A. (2013). ‘El salto a la nueva extrema derecha: una aproximación a los votantes de Plataforma per Catalunya’. Política y Sociedad, Vol.50 Núm. 2 601-627 IGNAZI, P. (1992). ‘The silent counter-revolution’. European Journal of Political Research, 22(1), 3-34. IGNAZI, P. (2003). ‘Extreme Right Parties in Western Europe’. Oxford: Oxford University Press. IGNAZI, P. (2005). ‘Extreme Right Parties in Western Europe’. https://doi.org/10.1093/0198293259.001.0001 MAYER, N. (2003). ‘Que reste-t-il du vote de classe. Le cas français’. Lien Social et Politiques, Issue 49, p. 101:111. MELLA, M. (2012): ‘Los sistemas de partidos’, en M. Martínez Cuadrado y M. Mella, eds., Partidos políticos y sistemas de partidos, Madrid, Trotta. MUDDE, C. (1995). ‘Right-Wing Extremism Analysed. A Comparative Analysis of the Ideologies of Three Alleged Right-Wing Extremist Parties’ (NPD, NDP, CP’86). European Journal of Political Research 27. MUDDE, C. (2007). ‘Populist Radical Parties in Europe’. Cambridge: Cambridge University Press. MUDDE, C. (2019). ‘La ultraderecha hoy’, de la traducción, Albino Santos Mosquera, (2021). Editorial Planeta, S.A., 2021. MUDDE C., ROVIRA, C. (2017). ‘Populism. A Very Short Introduction’. Nueva York, Estados Unidos: Oxford MULLËR, John (coord.) (2019). ‘La sorpresa Vox’. Barcelona, Editorial Planeta. NORRIS, P. (2009). ‘Derecha radical votantes y partidos políticos en el mercado electoral’. Madrid: Akal. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 130 PARDOS-PRADO, Sergi. (2019) ‘Actitudes ante la inmigración y comportamiento electoral en Europa’. Anuario CIDOB de la Inmigración 2019 (noviembre), p. 52-65. PÉREZ, César (2005). ‘Métodos estadísticos avanzados con SPSS’, Madrid, Thomson. RYDGREN, J. (2005). ‘Is extreme right-wing populism contagious? Explaining the emergence of a new party family’. European Journal of Political Research, Volumen 44. Del RÍO, M. A. (2013). ‘De la extrema derecha neofranquista a la derecha conservadora. Los orígenes de Alianza Popular, 1973–1979’. Tesis doctoral, Universitat Autònoma de Barcelona, Barcelona. RODRÍGUEZ JIMÉNEZ, J.L. (1991). ‘Origen, desarrollo y disolución de Fuerza Nueva’ (una aproximación al estudio de la extrema derecha española). Revista de estudios políticos, 73, 261-28. Recuperado de https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=27118 RUBIO-PUEYO, V. (2019). ‘Vox, ¿una nueva extrema derecha en España?’ Rosa Luxemburg Stiftung – New York Office. Recuperado de http://www.rosaluxnyc.org/wp-content/files_mf/rubiovox_esp_final_web.pdf SARTORI, G. (1980). ‘Partidos y sistemas de partidos’, Madrid, Alianza. SARTORI, G. (2003). ‘Ingeniería constitucional comparada’, Madrid, Alianza. VAN SPANJE, Joost (2010). ‘Contagious Parties: Anti-immigration Parties and Their Impact on Other Parties Immigration Stances in Contemporary Western Europe’. Party Politics, (16): 563-586. VON BEYME, K. (1988). ‘Right-Wing Extremism in Western Europe’. West European Politics, 11, 2. WARE, J. H. y LIANG, K. Y. (1996). ‘The design and analysis of longitudinal studies: a historical perspective.’ New York: John Wiley. «Fuerza Nueva cumple diez años de vida (pese a quien pese)». Fuerza Nueva, 1 de mayo de 1976. ANÁLISE DA EVOLUCIÓN DO VOTO Á EXTREMA DEREITA NO ESTADO ESPAÑOL: VOX 131 ‘Declaración programática de Fuerza Nueva’ (1976) Fuerza Nueva, 40 aniversario (1966-2006). Madrid. https://www.voxespana.es/biblioteca/espana/2018m/gal_c2d72e181103013447.pdf