Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil

Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Facultade de Ciencias da Educación Xuño 2019 Traballo de Fin de Grao presentado na Facultade de Ciencias da Educación da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Grao en Mestre ou Mestra de Educación Infantil Traballo de Fin de Grao 2 Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil. Estrés y ansiedad en los niños y niñas de Educación Infantil. Pre-School Children’s stress and anxiety. 3 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Resumo/Resumen/Abstract A infancia é un período durante o cal os nenos e nenas deben facer fronte a retos e transicións que en determinados casos poden converterse en sucesos angustiosos. É preciso prestar atención á saúde mental dos nenos e nenas co fin de evitar problemas máis graves. No presente Traballo Fin de Grado realizarase unha revisión bibliográfica para establecer que se entende por estrés e ansiedade infantís, cales son os factores que os provocan e como se manifestan na vida diaria dos nenos e nenas. Tendo en conta a modalidade de traballo escollida (Iniciación á investigación de campo) realizarase unha investigación que, a través dunha escala de observación dirixida aos docentes de Educación Infantil permitirá observar as actitudes, os coñecementos e as prácticas dos mestres e mestras encuestados/as acerca desta problemática. Palabras chave: estrés, ansiedade, infancia, saúde mental, Educación Infantil. La infancia es un periodo durante el cual los niños y niñas deben hacer frente a retos y transiciones que en determinados casos pueden convertirse en sucesos angustiosos. Es necesario prestar atención a la salud mental de los niños y niñas para evitar problemas más graves. En el presente Trabajo Fin de Grado se realizará una revisión bibliográfica para establecer qué se entiende por estrés y ansiedad infantil, cuales son los factores que los provocan y como se manifiestan en la vida diaria de los niños y niñas. Teniendo en cuenta la modalidad de trabajo escogida (Iniciación a la investigación de campo) se realizará una investigación que, a través de una escala de observación dirigida a los docentes de Educación Infantil permitirá observar las actitudes, los conocimientos e las prácticas docentes de los maestros y maestras encuestados/as acerca de esta problemática. Palabras clave: estrés, ansiedad, infancia, salud mental, Educación Infantil. Childhood is a period where the kids must face changes and challenges which in some cases could turn anxious eventes. It is necesary to pay attention to children’s mental health, in order to avoid further problems. On the present degree project a bibliographic review will be make with the purpose os establishing what is known as childhood’s stress, which are the elements what causes this problems and how those problems appear on the life of the little boys ans little girls. Considering the style of work which was chosen (Initiation to field investigation), a sclae of observation for pre-school education’s teachers will be designed. That method will allow to analyze attitudes, knowledge and the ways of work used by the teachers who where enquired about that. Key words: stress, anxiety, childhood, mental health, Preeschool. 4 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Índice de contidos INTRODUCIÓN ............................................................................................................................. 1  FUNDAMENTACIÓN TEÓRICA .............................................................................................. 3 1. A influenza da personalidade no estrés e na ansiedade ....................................................... 3 2. Definición de estrés ............................................................................................................. 4 3. A ansiedade como resposta emocional ao estrés ................................................................. 5 4. Estresores segundo o ámbito de aparición ........................................................................... 5 4.1. FAMILIA ................................................................................................................................... 6 4.1.1. Nacemento dun irmán ou irmá ................................................................................ 7 4.1.2. Pelexas cun irmán ou irmá ....................................................................................... 7 4.1.3. Morte dun familiar .................................................................................................. 8 4.1.4. Divorcio ou separación ............................................................................................ 9 4.2. ESCOLA .................................................................................................................................. 10 4.2.1. Comezos na escolarización .................................................................................... 10 4.2.2. Dificultades na aprendizaxe ................................................................................... 11 4.3. RELACIÓN COS IGUAIS ............................................................................................................... 11 4.3.1. Dificultade na amizade .......................................................................................... 11 4.3.2. Rexeitamento dos/as compañeiros/as ................................................................... 11 4.4. NOVAS TECNOLOXÍAS ............................................................................................................... 12 5. Manifestacións do estrés e ansiedade na infancia .............................................................. 12 6. Detección do estrés e da ansiedade na infancia ................................................................. 14 7. Prevención e tratamento do estrés e ansiedade na infancia .............................................. 15 7.1. IMPORTANCIA E TIPOS DE PREVENCIÓN ........................................................................................ 15 7.2. PAPEL DO/A TITOR/A E RELACIÓN FAMILIA-ESCOLA ........................................................................ 15 7.3. TÉCNICAS PARA REDUCIR O NIVEL DE ESTRÉS E ANSIEDADE NA AULA ................................................... 16 7.3.1. Técnicas de relaxación ........................................................................................... 16 7.3.2. Programas de Educación Emocional e Psicoloxía Positiva ....................................... 17 7.3.3. Musicoterapia........................................................................................................ 17 7.3.4. Arteterapia ............................................................................................................ 18 7.3.5. Xogo libre .............................................................................................................. 18 5 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil 7.3.6. Ioga e mindfulness ................................................................................................. 19  FASE EMPÍRICA .................................................................................................................. 20 1. Introdución ........................................................................................................................ 20 2. Obxectivos ......................................................................................................................... 20 3. Deseño do instrumento de recollida de información .......................................................... 20 4. Mostra ............................................................................................................................... 21 5. Aplicación .......................................................................................................................... 21 6. Análise e discusión dos resultados ..................................................................................... 21 6.1. BLOQUE I. DATOS IDENTIFICATIVOS ............................................................................................. 21 6.2. BLOQUE II. ACTITUDES PERSOAIS ................................................................................................ 22 6.3. BLOQUE III. CONCEPTOS ........................................................................................................... 23 6.4. BLOQUE IV. PRÁCTICAS EDUCATIVAS PARA AFRONTAR O ESTRÉS E A ANSIEDADE INFANTIL...................... 31 6.5. RELACIÓN ENTRE OS DATOS IDENTIFICATIVOS E AS RESPOSTAS OBTIDAS .............................................. 33 6.6. OBSERVACIÓNS E COMENTARIOS POR PARTE DOS MESTRES E MESTRAS ............................................... 35 7. Limitacións da investigación .............................................................................................. 36  CONCLUSIÓNS E APORTACIÓNS ......................................................................................... 36  BIBLIOGRAFÍA .................................................................................................................... 38 ANEXOS ..................................................................................................................................... 41 0 Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Índice de táboas TÁBOA 1. ETAPOAS DO DUELO. .......................................................................................................... 9 TÁBOA 2. MANIFESTACIÓNS DO ESTRÉS E ANSIEDADE INFANTIL SEGUNDO BUJ (2007). ............................... 12 TÁBOA 3. MANIFESTACIÓNS DO ESTRÉS E ANSIEDADE INFANTIL SEGUNDO MIGUEL-TOBAL (1996).. .............. 13 TÁBOA 4. MANIFESTACIÓNS DO ESTRÉS E ANSIEDADE NA INFANCIA SEGUNDO ARCHIBALD (1944). ................ 14 TÁBOA 5. TIPOS DE PREVENCIÓN DO ESTRÉS E DA ANSIEDADE SEGUNDO DEL BARRIO (2010). ...................... 15 TÁBOA 6. FASES PARA PRACTICAS IOGA SEGUNDO CRIADO (2010) .......................................................... 19 TÁBOA 7. PORCENTAXES OBTIDAS NO APARTADO "SINTOMATOLOXÍA DO ESTRÉS E DA ANSIEDADE (I)" ............ 28 TÁBOA 8. PORCENTAXES OBTIDAS NO APARTADO "SINTOMATOLOXÍA DO ESTRÉS E DA ANSIEDADE (II). ........... 29 TÁBOA 9. GRUPOS DEFINIDOS SEGUNDO OS DATOS IDENTIFICATIVOS........................................................ 33 TÁBOA 10. COMENTARIOS E OBSERVACIÓNS FEITAS POLOS MESTRES E MESTRAS ENCUESTADOS. .................... 35 Índice de gráficas GRÁFICA 1. PORCENTAXES REFERIDQAS AO TIPO DE CENTRO………………………………….………………………………………………………..22 GRÁFICA 2.PORCENTAXES REFERIDAS AO SEXO……………………………………………………………………………………………….………………..22 GRÁFICA 3. PORCENTAXES REFERIDAS Á IDADE……………………………………………………………………………………………….………………..22 GRÁFICA 4. PORCENTAXES REFERIDAS AOS ANOS DE EXPERIENCIA LABORAL NO ÁMBITO EDUCATIVO……………….……………22 GRÁFICA 5. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 1…………………………………………………………………………………………………….………….23 GRÁFICA 6. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 2……………………………………………………………………………………………………….……....23 GRÁFICA 7. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 3………………………………………………………………………………………………………….…….23 GRÁFICA 8. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 4……………………………………………………………………………………………………….…….…23 GRÁFICA 9. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 6……………………………………………………………………………………………………….……...24 GRÁFICA 10. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 7……………………………………………………………………………………………………….…….24 GRÁFICA 11. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 8……………………………………………………………………………………………………….…….25 GRÁFICA 12. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 9…………………………………………………………………………………………………….……….25 GRÁFICA 13. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 13………………………………………………………………………………………………….……….25 GRÁFICA 14. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 15.2……………………………………………………………………………………………….……….29 GRÁFICA 15. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 10…………………………………………………………………………………………………….…….30 GRÁFICA 16. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 11…………………………………………………………………………………………………….…….30 GRÁFICA 17. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.4………………………………………………………………………………………………….…….31 GRÁFICA 18. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.5………………………………………………………………………….…………………….………31 GRÁFICA 19. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.2………………………………………………………………………….………………….…………32 GRÁFICA 20. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.3……………………………………………………………………….…………………….…………32 GRÁFICA 21. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.7…………………………………………………………………….……………………….…………32 GRÁFICA 22. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.8…………………………………………………………………….…………………….……………32 GRÁFICA 23. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM 16.1………………………………………………………………………………………….…………..33 GRÁFICA 24. PORCENTAXES OBTIDAS NO ÍTEM16.6………………………………………………………………………………………….…………….33 1 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil INTRODUCIÓN Na sociedade actual non é un segredo que a saúde física ten un peso maior que a mental. Neste sentido, ninguén ten problema en dicir que rompeu un brazo, mais é difícil que as persoas falen dos seus problemas a nivel psicolóxico. Desta problemática non ían estar excluídos os nenos e nenas, polo que a crenza popular de que estes/as non teñen problemas é unha idea totalmente errónea. A infancia é un período cheo de cambios para os que as crianzas poden ou non estar preparadas. Se non o están é posible que estas situacións se volvan estresantes para elas e se manifesten a través de certa sintomatoloxía que debemos coñecer. Unha vez detectada esta problemática débese actuar con certo criterio e atendendo á profundidade do problema. Dentro destes acontecementos atópanse algúns moi frecuentes como o nacemento dun irmán/á, unha separación ou divorcio, a morte dun familiar ou o inicio na escolarización. É difícil atopar unha aula de infantil na que nun curso académico non se producise algunha destas situacións, polo que é preciso normalizar que os rapaces e rapazas de calquera idade, ao igual que as persoas adultas, poden sufrir estrés e ansiedade. Neste sentido a familia e a escola deben traballar conxuntamente para minimizar as consecuencias desta problemática. Por pertencer este Traballo de Fin de Grao á Modalidade de iniciación á investigación de campo, realizouse un estudo acerca das actitudes, coñecementos e prácticas educativas de mestres e mestras de Educación Infantil en diversos centros. Con isto preténdense coñecer os saberes acerca desta temática nos docentes desta etapa educativa, analizar os datos obtidos e deseñar pautas de actuación adecuadas. Polo tanto, os obxectivos xerais deste estudo son:  Defender a importancia da saúde mental, en especial na infancia.  Fomentar o interese e investigación no campo da saúde mental infantil.  Promover a formación dos mestres e mestras neste ámbito. Estes obxectivos xerais concrétanse nos seguintes obxectivos específicos:  Realizar unha revisión bibliográfica acerca do estrés e a ansiedade infantil.  Coñecer os saberes acerca desta temática dos/as docentes de Educación Infantil.  Analizar os datos obtidos. 2 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil  Deseñar pautas de actuación. O presente Traballo de Fin de Grao consta de dúas partes: unha fundamentación teórica e unha fase empírica. Na primeira realizarase unha revisión bibiliográfica co fin de afondar nos conceptos de estrés e ansiedade, nas súas causas e sintomatoloxía. Pola contra, na segunda realizarase unha investigación acerca dos coñecementos dos mestres e mestras sobre esta temática, así como as súas actitudes hacia ela e as prácticas docentes relacionadas. Por último, deseñaranse pautas de actuación segundo os datos obtidos. Este Traballo de Fin de Grao contribúe á adquisición das seguintes competencias propias do Grao en Mestre ou Mestra de Educación Infantil:  X11.- Reflexionar sobre as prácticas de aula para innovar e mellorar a labor docente. Adquirir hábitos e destrezas para a aprendizaxe autónoma e cooperativa e promovela no estudantado.  X12.- Comprender a función, as posibilidades e os límites da educación na sociedade actual e as competencias fundamentais que afectan aos colexios en educación infantil e aos seus profesionais. Coñecer modelos de mellora da calidade con aplicación aos centros educativos.  B3.- Que os estudantes teñan a capacidade de reunir e interpretar datos relevantes (normalmente dentro da súa área de estudo) para emitir xuízos que inclúan unha reflexión sobre temas relevantes de índole social, científica ou ética.  B4.- Que os estudantes poidan transmitir información, ideas, problemas e solucións a un público tanto especializado como non especializado.  E18.- Detectar carencias afectivas, alimenticias e de benestar que perturben o desenvolvemento físico e psíquico adecuado dos estudantes.  E26.- Saber analizar os datos obtidos, comprender criticamente a realidade e elaborar un informe de conclusións.  T2.- Coñecemento instrumental da lingua galega.  T3.- Alcanzar un coñecemento instrumental das tecnoloxías da información e da comunicación 3 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil  FUNDAMENTACIÓN TEÓRICA 1. A influenza da personalidade no estrés e na ansiedade Bermúdez e Pérez (2003) definen a personalidade como unha “organización relativamente estable daquelas características estruturais e funcionais, innatas e adquiridas baixo as especiais condicións do seu desenvolvemento, que conforman o equipo peculiar e definitorio de conduta con que cada individuo afronta as distintas situacións” (p. 33). Isto da resposta á grande cuestión de por que non todas as persoas actúan do mesmo xeito en circunstancias similares. Bermúdez (2003) sinala que as persoas categorizan e interpretan as situacións que se atopan de maneira distinta debido á capacidade de simbolización e anticipación, os valores e emocións e os mecanismos autorreguladores. A capacidade de simbolización posibilita que as persoas poidan actuar de forma adaptativa ante situacións novas, pois permite a creación e recreación das secuencias conduta-consecuencia; a capacidade de anticipación guía a decisión final de que conduta desenvolver, xa que permite prever as consecuencias futuras. En canto aos valores, segundo o carácter positivo ou negativo que se lle outorga a unha situación induciranse diferentes estados emocionais. Por último, os mecanismos de autorregulación son as regras internas que especifican a conduta máis conveniente segundo os requirimentos da situación. Ademais, e en concreto referíndose ao estrés, Labrador (1995) indica que a resposta a este non depende só das demandas da situación, senón tamén das habilidades e ferramentas de afrontamento á realidade e autoxestión das emocións. Son diferentes as estratexias de afrontamento que unha persoa pode poñer en práctica cando se atopa cunha situación que lle provoca estrés ou ansiedad. Por unha banda o neno ou nena pode opoñerse á situación ou “axente estresante” con mecanismos de defensa como a negación ou percepción selectiva. Ademais, pode reducir a tensión emocional a través da distracción, illándose mentalmente e provocando, polo tanto, un distanciamento emocional. Neste sentido, tamén aparecen as condutas substitutivas, como por exemplo comer en exceso. Todas elas pódense enmarcar en condutas non adaptativas ou desadaptativas, polo que non é recomendable levalas a cabo (Valdés, 1985). 10 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil ou menos no momento da ruptura, provocando certos cambios na súa conduta. Algúns exemplos son o medo a que o outro proxenitor tamén se marche do seu carón, a esaxeración nas condutas de aproximación ou, pola contra, ira cara os pais, condutas regresivas ou alteracións no control de esfínteres e nos ritmos de sono. Dado que actualmente as taxas de divorcio ou separación son moi elevadas en todo o mundo, débese intentar minimizar as consecuencias negativas destes acontecementos para os infantes. 4.2. Escola A pesar de que a escola sexa unha etapa de vital importancia na infancia, xa que fomenta a adquisición de autonomía, de sociabilidade e desenvolvemento integral, inclúe tamén situacións ansióxenas (Reid, 2008). No centro escolar requírese un proceso de adaptación, asígnanselles novas tarefas e responsabilidades, prodúcese un cansazo cognitivo e xorden ás veces problemas de indisciplina, o que pode provocar estrés e ansiedade nos nenos e nenas. A continuación afondarase en dous ámbitos relacionados coa escola que poden crear malestar no alumnado: o comezo na escolarización e as dificultades na aprendizaxe (Naranjo, 2009). 4.2.1. Comezos na escolarización O comezo na escolarización, e polo tanto entrar por primeira vez na escola, implica a separación das figuras de apego e o non ter accesibilidade ás mesmas no horario escolar intensifica o nivel de ansiedade cara esta nova situación (González e García, 1995). Ademais, como di Naranjo (2009), o proceso de adaptación a un novo lugar, a execución de diversas asignacións extra, as novas normas e o cansazo cognitivo poden elevar os niveis de ansiedade e estrés. Neste sentido Trianes (1999) indica algúns elementos que poden modular estes niveis na entrada á escola: o temperamento, a capacidade de socializar e de razoamento. A autora fai tamén unhas indicacións para previr este tipo de problemáticas atendendo á preparación deste acontecemento con antelación (crear ilusión e interese familiarizándoo/a coa escola acudindo a ela), graduación da dificultade (período de adaptación) e ter unha actitude vixiante para prestar atención aos problemas que poden xurdir. 11 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil 4.2.2. Dificultades na aprendizaxe Segundo González e García (1995) os nenos e nenas que teñen dificultades cos contidos escolares poden verse afectados a nivel de autoestima, xerando expectativas negativas cara as súas posibilidades. Isto impide a evolución cara á autonomía, un autoconcepto positivo e a autoafirmación nas tarefas que realice. Naranjo (2009) engade que os niveis elevados de ansiedade e estrés diminúen a eficacia das aprendizaxes, xa que reducen os niveis de atención, concentración e retención. Por este motivo se non se minimiza o estrés e ansiedade o neno ou nena entrará nun bucle: as dificultades escolares cáusanlle estrés e ansiedade e ao estar estresado/a non se concentrará e non será capaz de superar estas dificultades. 4.3. Relación cos iguais A interacción cos iguais é precisa para o desenvolvemento dos nenos e nenas, aínda así, pode producir certos conflitos (González e García, 1995), que se sinalarán a continuación. 4.3.1. Dificultade na amizade As amizades son moi significativas e de gran relevancia no desenvolvemento dos nenos e nenas, proporcionando seguridade emocional, fomentando un bo autoconcepto e proporcionando diversión. Cando un cativo ou cativa non ten amigos ou ten moi poucos poden producirse sentimentos de soidade, estrés e insatisfacción persoal. Isto pode ocorrer aínda que existan relacións cos/as compañeiros/as de aula (Trianes, 1999). Do mesmo xeito, a perda dun/ha amigo/a é un estresor típico na infancia, incluso dende idades tan temperás como os 5 anos. 4.3.2. Rexeitamento dos/as compañeiros/as Condutas como apartar a un neno ou nena no recreo e nas dinámicas de aula, evitalo/a ou non permitir que xogue cos demais son situacións que se engloban debaixo da etiqueta “rexeitamento dos iguais” (Trianes, 1999). Os nenos e nenas rexeitados non constitúen un grupo homoxéneo, senón que poden ser de tipo agresivo ou inhibido. Os rapaces ou rapazas cunha conduta catalogada como “difícil”, é dicir, hiperactiva, agresiva, hostil ou con predisposición aos conflitos terán máis posibilidades de ser rexeitado/a; tamén os cativos e cativas tímidos/as ou con falta de habilidades sociais poden ser ignorados ou illados do resto. 12 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil 4.4. Novas tecnoloxías Xa no ano 1994 Archibald (1994) sinalaba a televisión e os videoxogos, entre outros, como elementos que podían causar ansiedade na infancia debido á sobrestimulación que provocaban. Engadía tamén que a cantidade de horas que pasaban os nenos e nenas diante da televisión resultaba desmesurada, xa que era o elemento dixital máis común nas casas. Na actualidade esta situación vese significativamente agravada coa aparición dos teléfonos móbiles, as tablets e demais dispositivos dixitais. Ademais, existe unha maior posibilidade de elección a través de sitios web como Youtube ou descargas case inmediatas. Na sociedade na que nos atopamos as persoas levan un ritmo de vida frenético. Isto ten serias consecuencias e, como non podía ser de outra maneira, a infancia vese tamén afectada por estes cambios. Robles e Sánchez-Teruel (2016) indican que a cantidade de horas que traballan os pais e o cansazo que isto provoca, é unha das causas de que se lles proporcionen aparellos tecnolóxicos aos nenos e nenas dende moi curta idade. Isto pode observarse dando un paseo pola rúa, onde é doado ver a nenos e nenas pequenos/as e incluso bebés aínda no carriño e co chupete cun teléfono ou tablet nas mans. Aparte de que esta sobrestimulación dixital pode aumentar os niveis de estrés, a ansiedade de separación respectos dos aparellos tecnolóxicos é unha realidade que se observa nos choros excesivos, condutas agresivas, dificultades para respirar por falta de aire, etc. 5. Manifestacións do estrés e ansiedade na infancia Existen diferentes clasificacións da sintomatoloxía do estrés e a ansiedade infantil, e aínda que se pode observar certa disparidade todas recollen manifestacións similares. Sinálanse de seguido algunhas das máis destacadas. Buj (2007) organiza os síntomas da ansiedade infantil en dous ámbitos: biolóxico e psicolóxico, tal e como se sinala na seguinte táboa. Táboa 2. Manifestacións do estrés e ansiedade infantil segundo Buj (2007). Elaboración propia. Ámbito biolóxico Ámbito psicolóxico  Tensión motora: tremores, dores musculares,  Hipervixiancia: esaxeración das respostas de 13 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil inquietude motora, fatiga, etc.  Hiperactividade vexetativa: dispnea (dificultade para respirar), taquicardia, disfaxia (dificultade para tragar), suar en exceso, náuseas, etc.  Morderse as uñas.  Enurese (micción involuntaria).  Dores de estómago sen xustificación orgánica.  Dor de cabeza. alerta, dificultade para concentrarse, trastornos do sono, irritabilidade e hiperactividade.  Problemas de conduta.  Agresividade.  Inhibición.  Rebeldía e desobediencia.  Enfado constante. Miguel-Tobal (1996) clasifica as manifestacións da ansiedade en: cognitivo-subxectivas, fisiolóxicas e motoras. Táboa 3. Manifestacións do estrés e ansiedade infantil segundo Miguel-Tobal (1996). Elaboración propia. Cognitivo-subxectivas Fan relación a pensamentos, ideas e imaxes mentais. Fisiolóxicas Son produto da actividade dos diversos sistemas do organismo. Motoras Son condutas observables. Son consecuencia das cognitivas e fisiolóxicas.  Preocupación excesiva.  Pensamentos negativos: inferioridade, incapacidade.  Inseguridade.  Dificultade para tomar decisións.  Dificultade para concentrarse.  Síntomas cardiovasculares: palpitacións, pulso rápido e tensión arterial elevada.  Síntomas respiratorios: dispnea (dificultade para respirar), respiración rápida e superficial, opresión torácica.  Síntomas gastrointestinais: náuseas, vómitos, diarrea, aerofaxia, molestias dixestivas.  Síntomas xenitourinarios: miccións frecuentes, enurese (micción involuntaria).  Síntomas neuromusculares: tensión muscular, tremores, formigo, dor de cabeza, fatiga excesiva.  Hiperactividade.  Movementos torpes e desorganizados.  Paralización motora.  Tatexo e outras dificultades de expresión verbal.  Movementos repetitivos. 14 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil  Síntomas neurovexetativos: sequidade de boca, suar de forma excesiva, mareo. Archibald (1994) recolle os seguintes síntomas de estrés e ansiedade: Táboa 4. Manifestacións do estrés e ansiedade na infancia segundo Archibald (1944). Elaboración propia. Manifestacións físicas Manifestacións emocionais  Cerebro: dores de cabeza.  Corazón: taquicardias e dor no peito.  Estómago e intestinos: dores de barriga, náuseas, diarrea, estrinximento.  Músculos: dor de costas, rixidez nas articulacións, dor de mandíbulas, dores musculares en xeral.  Xeral: mans frías ou suorentas.  Inquietude e incapacidade para relaxarse.  Morderse as uñas, tics faciais e tendencias ao sobresalto.  Rexeitamento de calquera actividade que implique fracaso.  Aumento dos pesadelos e medo a durmir.  Busca constante da reafirmación.  Sentimento de inutilidade.  Medo ao ridículo e humillación.  Agresividade e comportamentos destrutivos.  Inestabilidade ante pequenas frustracións. 6. Detección do estrés e da ansiedade na infancia Como indica Rapee (2016) a intensidade da ansiedade e o estrés e a súa sintomatoloxía habitualmente mídense cunha serie de cuestionarios a nenos e nenas dende os 8-9 anos e ata a adolescencia, pero son escasos os instrumentos para medir estes aspectos na primeira infancia que sexan fiables ou válidos, polo que Rivera (2013) promove a utilización da observación para detectalos. Con el coinciden Alegret, Castanys e Sellarès (2010) propoñendo a observación como técnica principal pola que tanto as familias coma os/as mestres/as poden localizar as situacións de estrés nos/as pequenos/as. Para isto deben fixarse na expresión da cara, o ton de voz, a forma de camiñar, a postura e a sintomatoloxía presentada con anterioridade. É 15 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil preciso ter en conta varios factores, como a durabilidade do problema ou a intensidade deste, para estar seguros/as de que sexa unha cuestión puntual e non se agrave. Facer un rexistro da información pode ser un bo procedemento para coñecer de forma máis clara o que está a ocorrer. Para isto compre utilizar diversos instrumentos, como o diario ou o rexistro anecdótico. 7. Prevención e tratamento do estrés e ansiedade na infancia 7.1. Importancia e tipos da prevención É indubidable a importancia de tratar esta situación cando aparece, pero é aínda máis importante tentar previla. Del Barrio (2010) ofrece indicacións para evitar este tipo de problemáticas, diferenciando entre prevención primaria e prevención secundaria. Táboa 5. Tipos de prevención do estrés e da ansiedade segundo Del Barrio (2010). Elaboración propia. Prevención primaria Prevención secundaria  Establecer lazos adecuados de comunicación.  Promover a expresión das emocións.  Ser bo exemplo nas premisas anteriores.  Realizar cambios na conduta habitual do/a neno/a.  Exemplos: actividade física, racionalización da axenda, traballo no autocontrol. 7.2. Papel do titor/a e relación familia-escola É incuestionable a importancia dos referentes educativos para os nenos e nenas, sobre todo nas primeiras etapas educativas. A figura do titor/a no proceso de prevención e tratamento do estrés e ansiedade dende o ámbito escolar é fundamental, pois é o/a que coñece as dinámicas de aula e as necesidades tanto grupais como individuais dos rapaces e rapazas, polo que derivar totalmente ao alumnado en situación de estrés emocional ao especialista do centro (ou externo si é preciso) non favorece a inclusión total nas dinámicas de aula. Pola contra, se o mestre/a titor/a recolle esta situación nas súas programacións e planificacións diarias contando con recursos tanto materiais como humanos (reunións con especialistas e traballo conxunto) conseguirase que o cativo/a se integre totalmente na aula ordinaria, favorecendo deste xeito o seu desenvolvemento integral (Alegret, Castanys e Sellarès, 2010). 16 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Outro dos factores importantes á hora de intervir neste tipo de situacións é a familia, destacando a importancia do establecemento dunha relación familia-escola cordial e sa na que se poida traballar nun mesmo sentido, centrándose nas condutas e condicións actuais. Deste xeito complementaranse as accións levadas a cabo na aula e no centro escolar coas postas en práctica no ámbito familiar (Orgilés, Espada e Méndez, 2016). Así, será preciso utilizar a comunicación como ferramenta para coñecer os motivos que xeran esta situación de estrés e ansiedade, contando tamén coa colaboración da familia. Igualmente, nun primeiro momento búscase unha verbalización das sensación do neno ou nena e, posteriormente, intentarase que estas se modifiquen cara un ton máis positivo, xa que o papel dos pensamentos e verbalizacións negativas son variables que incrementan o nivel de ansiedade. Neste proceso é preciso o acompañamento dos familiares e persoal docente xa que non é doado cambiar a forma de afrontar situacións ansióxenas ou estresantes. 7.3. Técnicas para reducir o nivel do estrés e a ansiedade na aula A gran maioría das técnicas psicolóxicas para tratar a ansiedade e o estrés baséanse no tratamento cognitivo-condutual centrado no desenvolvemento de competencias (Rapee, 2016). Isto implica ensinar ao neno/a habilidades específicas para axudar a controlar os niveis de ansiedade e estrés. O recomendable sería facer combinacións de varias técnicas, mais é algo persoal, polo que se debe probar e utilizar a que dea mellores resultados. Sinalaranse a continuación diferentes opcións para poñer en práctica nas aulas de educación infantil. 7.3.1. Técnicas de relaxación Aínda que na actualidade están en auxe as técnicas de diminución do nivel de estrés e ansiedade, estas non son algo novidoso, senón que, como recolle Labrador (1995), existen dende anos atrás diferentes métodos con este fin. A excesiva activación fisiolóxica fai referencia a un nivel de tensión e nerviosismo desmesurado, que implica consecuencias inminentes no propio benestar e a curto e longo prazo a nivel físico. Para evitar isto recoméndase poñer en práctica técnicas de relaxación (Labrador, 1995). 17 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Un dos autores máis relevantes neste ámbito é Schultz (1962), quen deseñou o denominado “Adestramento autóxeno”, que ten como obxectivo principal ofrecer ferramentas para que as persoas sexan quen de relaxarse de forma autónoma. Esta autotranquilización pretende un restablecemento do equilibrio fisiolóxico, muscular e emocional, polo que actúa nestes tres ámbitos. No Anexo I pódense consultar algúns exercicios para poñer en práctica con nenos e nenas. 7.3.2. Programas de Educación Emocional e Psicoloxía Positiva Segundo Bisquerra e Hernández (2017) a Intelixencia Emocional é a capacidade para percibir e expresar as emocións, así como utilizalas para facilitar o pensamento, o razoamento e a comprensión destas, ademais de regulalas. Pola relevancia que esta ten no desenvolvemento integral das persoas, estes autores sinalan a importancia de comezar coa Educación Emocional dende os primeiros momentos de vida, considerando que debe estar presente ao longo de todo o ciclo vital. As dinámicas da Educación Emocional que propoñen son eminentemente prácticas, nas que se inclúen a relaxación, os xogos, as dinámicas de grupo, etc. Cabe destacar que a meirande parte do profesorado non recibiu formación en Educación Emocional, o que é necesario para favorecer o desenvolvemento das competencias emocionais do alumnado para que sexa capaz de afrontar situacións novas, estresantes ou de cambio da mellor forma posible. Os mesmos autores tamén fan alusión á Psicoloxía Positiva, sendo esta unha corrente que ten como piares de estudo as emocións positivas, os trazos individuais positivos (virtudes e fortalezas) e os programas que axudan a mellorar a calidade de vida e que, á súa vez, preveñen a incidencia de psicopatoloxías. Un exemplo de programa de Educación Positiva é “Aulas Felices”, recollido no Anexo II. 7.3.3. Musicoterapia A musicoterapia está considerada como unha forma terapéutica de comunicación nonverbal empregada na prevención, no diagnóstico e no tratamento das dificultades que poidan ter as persoas (Palacios, 2001). A música ten ademais a capacidade de modificar o estado emocional das persoas, así como os ritmos fisiolóxicos e as actitudes mentais. A musicoterapia é unha ferramenta que se pode utilizar para axudar a persoas en estados de 18 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil ansiedade e estrés, xa que diminúe os niveis de cortisol (hormona que suprime o sistema inmunolóxico) e noradrenalina (hormona que aumenta a presión arterial e o ritmo cardíaco) (Jauset, 2017). En canto á súa utilización nos centros educativos, Grocke e Wigram (2008) indican que nun contexto de aula a relaxación con musicoterapia pode utilizarse para aliviar a tensión e o estrés, educar ao alumnado na relaxación e aumentar a concentración. É preciso sinalar que para que esta técnica sexa funcional o persoal docente debe formarse nela, coñecer que tipo de música debe poñer segundo o momento do día, a situación na aula, o tipo de alumnado, etc. 7.3.4. Arteterapia A arteterapia, como indican López e Martínez (2004), é unha disciplina que combina a psicoterapia ca arte co fin de ofrecer ás persoas a capacidade de autoaxudarse a través dos procesos artísticos. Esta técnica defende que os pensamentos exprésanse dun xeito máis doado a través de imaxes e símbolos que con palabras, ademais de que ás veces non se teñen as habilidades comunicativas verbais necesarias, como ocorre na infancia. Este método proporciona axuda para regular conflitos emocionais, sociais, familiares, de autoestima, etc. canalizando as sensacións negativas a través do traballo coas emocións, desexos, soños, fantasías, proxectos de futuro, imaxes deles e delas mesmas, relacións coa familia, co entorno, cas amizades e situacións diversas. Para levar a cabo a arteterapia pódense utilizar calquera forma de arte e formas de expresión, como por exemplo a pintura con diversos materiais, estampación, escultura, fotografía ou instalación artística. 7.3.5. Xogo libre No xogo libre minimízanse as consecuencias dos erros e fracasos, polo que non ten efectos frustrantes para o/a neno/a sendo, polo tanto, un bo medio para explorar os sentimentos e emocións que lle producen a situación que está a vivir. Ademais, os cativos e cativas non prestan especial interese aos resultados do xogo, deixando total liberdade á imaxinación e podendo modificar ao seu antollo o xogo en si, realizando unha imitación idealizada da vida real (Bruner, 2003). Neste sentido, o xogo libre é unha proxección da vida interior de cada rapaz ou rapaza cara o mundo, sendo esta unha forma de expresión das 19 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil vivencias, medos ou inseguridades que esconden. O principal obxectivo do xogo é divertir, provocando unha diminución de sensacións negativas, de aí a súa utilidade nesta temática. 7.3.6. Ioga e mindfulness Criado (2010) menciona tres pasos básicos a seguir para practicar ioga e desta forma diminuír o nivel de estrés e ansiedade, destacando que o obxectivo principal destes é provocar un estado de atención persoal para acadar un benestar tanto físico como mental. Táboa 6. Fases para practicas ioga segundo Criado (2010). Elaboración propia. Recuperación da respiración natural Este tipo de respiración é característica dos bebés e facilita o movemento total do diafragma. Ao volver a ela aumenta a osixenación do sangue e o cerebro e diminúe a presión arterial. Relaxación combinada coa actividade do corpo A realización das distintas posturas tan características desta disciplina diminúe as contracturas musculares (tensión acumulada) propias da somatización da ansiedade e o estrés tamén nos cativos e cativas. Pensamento positivo Permite recoñecer as tensións acumuladas e soltalas a través das técnicas anteriores. En canto ao mindfulness, Millsine e Stahl (2017) indican que esta disciplina provén da antiga meditación budista e o seu obxectivo principal é tomar conciencia do momento presente, o que pretende reducir a preocupación extrema de pensar só no futuro ou a culpabilidade de permanecer no pasado. Esta técnica é empregada para reducir os niveis de estrés e ansiedade así como mellorar o seu afrontamento, pero para poder obter estes beneficios é preciso unha continuidade na súa práctica, que permita comprendela e interiorizala. Deste xeito poderá ser útil para o alumnado, xa que o poderá levar a cabo cando o precise, dependendo tamén da súa idade e capacidades. É preciso destacar que para poder ensinar estas dúas disciplinas aos nenos e nenas, e que lles resulte efectivo, a mestra ou mestre debe ter formación neste ámbito. Pola contra, se se realiza de forma banal e superficial, sen ter unha formación correcta, o esforzo será en vano. Cabe destacar que a súa eficacia na etapa de Educación Infantil aínda non está de todo probada debido á capacidade mental que teñen os nenos e nenas a estas idades. 26 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil tanto existe unha vulnerabilidade á enfermidade. Algúns exemplos que se poden dar na infancia son a prolongación de infeccións, o retardo na cicatrización de feridas, a predisposición a contraer a gripe e as alteracións gastrointestinais.  Causas: Neste apartado propuxéronse diversas situacións potencialmente estresantes ou ansióxenas nas que os mestres e mestras deberían responder en que grao de intensidade poden afectar aos rapaces e rapazas. Cabe destacar que algunhas das causas propostas obtiveron respostas similares. A continuación amosarase unha análise máis detallada. Ámbito familiar:  Nacemento dun irmán ou irmá: un 2% cre que esta situación afecta “pouco” e un 6% “algo”, en comparación co 54% que cre que afecta “bastante” e o 38% que elixiu a opción “moito”.  Morte dunha mascota: un 4% cre que esta situación inflúe “pouco” nos nenos e nenas e un 14% “algo”. Pola contra un 42% cre que “bastante” e un 40% “moito”.  Divorcio ou separación: un 2% pensa que esta circunstancia afecta “pouco” aos cativos e cativas e un 4% expresa que afecta “algo”. Contrariamente o 32% opina que inflúe “bastante” e o 62% que “moito”.  Morte dun ser querido: nesta opción, a diferencia das anteriores, ningunha persoa cree que afecta “pouco”, pero si o 12% cre que inflúe “algo”, o 28% que o fai “bastante” e o 60% “moito”.  Pelexas entre irmáns ou irmás: diferenciándose coas causas anteriores o 24% pensa que esta cuestión afecta “pouco” aos rapaces e rapazas e o 34% “algo”. O 30% respondeu “bastante” e as porcentaxes máis baixas relaciónanse coa resposta “moito” (12%). Na meirande parte das situacións do ámbito familiar presentadas, os mestres e mestras cren que son circunstancias que verdadeiramente poden provocar estrés e ansiedade nos nenos e nenas. Isto explícase debido a que as porcentaxes máis altas corresponden ás respostas “Bastante” e “Moito”. Pola contra, cabe destacar que as porcentaxes varían na situación de “Pelexas entre irmáns ou irmás” que obtén os resultados máis baixos nas respostas positivas e os máis altos nas negativas. Isto implica que os/as 27 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil docentes non cren que este sexa un estresor característico da infancia. Neste caso non coinciden cos autores e autoras, xa que como indica Trianes (1999) é moi habitual que molestarse, pegarse ou desbaratar o xogo do/a outro/a podan provocar estrés e ansiedade. Ámbito escolar:  Medo ao fracaso: o 8% cree que é “pouco” probable que esta sexa unha causa de estrés e ansiedade na infancia e un 18% considera queo é “algo”, mentres que un 34% pensa que afecta “bastante” e un 40% “moito”.  Dificultades na aprendizaxe: só un 2% pensa que esta situación afecta “pouco” aos nenos e nenas de infantil e un 28% considera que inflúe “algo”, en contraste co 40% que respondeu “bastante” e o 30% que marcou “moito”.  Comezos na escolarización: o 20% cre que esta circunstancia inflúe “algo” nos niveis de estrés e ansiedade dos rapaces e rapazas. Pola contra, as porcentaxes máis altas, 36% e 44% corresponde ás respostas “bastante” e “moito”, respectivamente.  Ser o/a encargado/a da aula: o 20% cre rotundamente que esta situación non inflúe “nada“ en canto ao estrés e a ansiedade na infancia. Por outra banda o 36% pensa que o fai “pouco” e un 30% “algo”. Pola contra, os resultados máis baixos corresponden ás persoas que consideran que inflúe “bastante” (8%) e “moito” (6%). Os mestres e mestras coinciden en que as tres primeiras situacións poden influír notablemente nos niveis de ansiedade e estrés nos cativos e cativas. Pola contra, en canto a “Ser o/a encargado/a da aula” as porcentaxes máis altas corresponden ás respostas negativas (nada, pouco ou algo) e as respostas positivas (bastante e moito) obtiveron porcentaxes significativamente máis baixas. Como se viu con anterioridade a personalidade xoga un papel importante nestas situacións, polo que un neno ou nena tímido/a pode sentir ansiedade sendo o/a encargado/a da aula, aínda sendo esta unha situación supostamente positiva e agradable. Ámbito social:  Rexeitamento dos/as compañeiros/as: só o 4% das persoas encuestadas pensa que esta circunstancia inflúe “pouco”, aumenta a 12% as que cren que inflúe “algo”, seguindo co 28% que considera que “bastante” e o 56% pensa que afecta “moito”. 28 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Así, unha grande porcentaxe dos mestres e mestras encuestados/as está concienciada de que esta realidade pode provocar estrés e ansiedade aos nenos e nenas, polo que se espera que o teñan en conta nas súas dinámicas de aula e intenten evitalo. Medos:  Medos característicos da infancia: as porcentaxes máis baixas corresponden ás respostas “pouco” (4%) e “algo” (8%), mentres que as máis altas están relacionadas coas respostas “bastante” (42%) e “moito” (46%). Como no apartado anterior, pódese destacar a grande diferencia nas porcentaxes, estando a meirande parte de acordo en que estas circunstancias poden incidir nos rapaces e rapazas. Por este motivo os medos deben ser tratados como algo normal, xa que son característicos da infancia, intentando que non se agraven ou modifiquen negativamente.  Manifestacións: En relación á sintomatoloxía propia do estrés e a ansiedade na infancia preguntouse en que medida diversas situacións eran síntomas desta problemática. Obtivéronse respostas similares nalgúns ítems como por exemplo entre dor de barriga recorrente, náuseas e vómitos e agresividade e desobediencia. Neste caso as porcentaxes máis elevadas corresponden a “bastante” e “moito”, polo que se deduce que cren que estes son síntomas propios do estrés e ansiedade nos cativos e cativas. Táboa 7. Porcentaxes obtidas no apartado "Sintomatoloxía do estrés e da ansiedade (I)". Elaboración propia. Tipo de respostas Dor de barriga recorrente Náuseas e vómitos Agresividade e desobediencia Nada 2% 0% 0% Pouco 2% 6% 4% Algo 10% 6% 6% Bastante 34% 38% 34% Moito 52% 50% 56% Outro exemplo sería entre querer estar só/a, a mala memoria e falta de concentración e dores musculares. Neste caso as respostas varían, aínda que as porcentaxes 29 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil máis altas corresponden a “bastante”. Isto quere dicir que pensan que estas opcións son sintomatoloxía propia do estrés e ansiedade na infancia. Táboa 8. Porcentaxes obtidas no apartado "Sintomatoloxía do estrés e da ansiedade (II)." Elaboración propia. Tipo de respostas Querer estar só/a Mala memoria e falta de concentración. Dores musculares Fatiga excesiva Nada 0% 4% 2% 0% Pouco 18% 14% 8% 0% Algo 24% 28% 26% 24% Bastante 38% 30% 34% 40% Moito 20% 24% 30% 36% En canto ás manifestacións é preciso destacar que querer estar só/a non é parte da sintomatoloxía da ansiedade e estrés nos nenos e nenas, xa que na infancia predominan as condutas de apego extremo nestas situacións, mais é moi raro que os rapaces e rapazas de 0 a 6 anos pretendan estar sós. É posible esta confusión debido a que as persoas adultas e adolescentes buscan un illamento emocional neste tipo de contextos.  Posibles solucións: Este subapartado está composto por dous ítems ou afirmacións das que é preciso comentar detidamente as respostas: Gráfica 14. Porcentaxes obtidas no ítem 15.2. 30 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil  Aportar información da situación estresante eleva o nivel de ansiedade: nesta cuestión a balanza decántase por non estar de acordo con esta afirmación, o que implica que coñecen ou intúen que deben proporcionar información real e veraz ao alumnado cando se presenten situacións novas ou intimidantes. Neste caso coinciden coa bibiografía da temática.  Intentar que o/a neno/a teña a mente ocupada noutra cousa resulta eficaz para eliminar a ansiedade: neste caso as maiores porcentaxes corresponden ás respostas a favor (42%) mentres que só un 6% está totalmente en contra desta afirmación e un 16% está “algo en desacordo”. Estes dous últimos grupos coinciden cos/as autores/as, xa que esta práctica só reduce os niveis de estrés e ansiedade momentaneamente e non axuda a resolver o problema. Esta práctica só busca un distanciamento emocional da situación, polo que é unha conduta desadaptativa, como indica Valdés (1985). Gráfica 15. Porcentaxes obtidas no ítem 10. Gráfica 16. Porcentaxes obtidas no ítem 11. 6% 8% 16,0% 10% 6% 31 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil 6.4. Bloque IV. Prácticas educativas para afrontar o estrés e ansiedade infantil Neste bloque móstranse diversas prácticas educativas que se poden levar a cabo nas aulas de infantil por parte dos mestres e mestras para reducir, na medida do posible, os niveis de estrés e ansiedade. En primeiro lugar é preciso destacar que a práctica que máis se leva a cabo entre os mestres e mestras que contestaron á enquisa é “Planifico momentos de debuxo e/ou xogo libre” cun 76% na resposta “moi frecuentemente”. En contraposición disto “Fago un análise dos debuxos dos/as nenos/as como método de detección do estrés” obtivo respostas moi variadas, das que só un 14% o fan “moi frecuentemente” e un 22% “frecuentemente”, destacando o 12% que non o fai “nunca” e o 20% que o fai “raramente”. Como explica Di Leo (1974) os debuxos infantís teñen un grande valor diagnóstico por ser proxeccións da personalidade, medos, situacións hostís, etc. Un exemplo que propón este autor é omitir ao irmán ou irmá do debuxo cando existe unha forte rivalidade entre eles/as ou cando acaba de nacer e o/a neno/a non acepta esta nova situación. En canto a “Fago técnicas de relaxación e respiración cos meus alumnos/as” o 36% faino “moi frecuentemente” e o 44% “frecuentemente”, en contraposición co 16% que só as realiza “ocasionalmente” e o 4% que as leva a cabo “raramente”. Neste sentido as respostas son similares a “Poño en práctica actividades de expresión corporal” cun 16% que as levan cabo “ocasionalmente”, o 56% “frecuentemente” e o 28% "moi frecuentemente”. Destacar ademáis, que as respostas “nunca” e “raramente” obtiveron un 0%. Gráfica 17. Porcentaxes obtidas no ítem 16.4. Gráfica 18. Porcentaxes obtidas no ítem 16.5. 4% 32 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil En respostas similares tamén coinciden “Coñezo e emprego literatura infantil de temáticas específicas (nacemento dun irmá/n, morte dun familiar, separación ou divorcio, medos concretos, etc.) para tratar estas situacións” e “Cando vai haber unha situación nova na vida dalgún/ha neno/a procuro falar do tema na aula ou con el/ela”. En canto a levar a cabo estas prácticas moi frecuentemente atópanse porcentaxes do 66% e 64%, e frecuemntemente un 24% e un 28%, respectivamente. As persoas que o fan ocasionalmente corresponden ao 6% e 4%, respectivamente. Destacando que na primeira un 4% faino raramente mentres que a segunda lévao a cabo un 0%. Ademais, as dúas situacións obtiveron 0% na resposta “nunca”. En relación ás respostas das prácticas anteriores existe certa similitude coa situación “Utilizo música relaxante mentres o alumnado fai outras actividades (pintar, xogar con plastilina, escribir…)” na que o 48% respondeu que o fai moi frecuentemente e de forma frecuente un 26%, un pouco máis baixo, cun 22%, están os mestres e mestras que o poñen en práctica ocasionalmente e un 4% só o fai raramente. Gráfica 19. Porcentaxes obtidas no ítem16.2. Gráfica 20. Porcentaxes obtidas no ítem 16.3. Gráfica 21. Porcentaxes obtidas no ítem 16.7. Gráfica 22. Porcentaxes obtidas no ítem 16.8. 4% 4% 6% 4% 8% 33 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Por último, é preciso destacar a práctica na que hai máis diversidade nas respostas: “Aporto información aos meus alumnos/as de como van a ser avaliados/as”, xunto co análise dos debuxos, son as únicas que obtiveron respostas na opción “nunca”, neste caso un 20%. Aumenta cun 26% as persoas que o fan raramente e só un 16% faino ocasionalmente. En canto a levar a cabo esta práctica máis habitualmente o 20% faino frecuentemente e un 18% moi frecuentemente. 6.5. Relación entre os datos identificativos e as respostas obtidas En primeiro lugar definiranse os grupos observados e seguidamente explicaranse as diferenzas atopadas en canto ás respostas á enquisa. Táboa 9. Grupos definidos segundo os datos identificativos. Elaboración propia. Todas as persoas que traballan nos centros concertados e privados da Todos os homes encuestados traballan en centros de carácter As persoas nun rango de idade entre 45-55 e máis Gráfica 23. Porcentaxes obtidas no ítem 16.1. Gráfica 24. Porcentaxes obtidas no ítem 16.6. 4% 34 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil enquisa son mulleres. A meirande parte delas ten entre 25 e 35 anos, unha establécese na franxa de idade de 35-45 e outra ten entre 45 e 55 anos. público, sendo maioría os que se encontran entre os 35 e 45 anos, aínda que tamén hai un de entre 25 e 35 anos e outro que se atopa na franxa de 45 a 55. de 55 anos traballan todas na escola pública agás unha, ademais de ser todas mulleres excepto un home. Estes tres grupos coinciden na maioría das respostas, aínda que cabe destacar que na maioría delas elixiron as que menos se corresponden co que indica a literatura científica. Isto explica que estes grupos parecen ser os menos informados acerca da temática que se está a tratar. A continuación ofreceranse algúns exemplos dos que se poden observar os datos cuantitativos no Anexo IV.  En canto a si a ansiedade forma parte do patrón normal do desenvolvemento infantil a meirande parte destes tres grupos elixiron as respostas “moi en desacordo”, “algo en desacordo” e “nin de acordo nin en desacordo”. Como xa se explicou con anterioridade esta si é parte do desenvolvemento habitual das persoas.  Nas definicións de estrés e ansiedade indican que non están “nin de acordo nin en desacordo” o que revela unha gran desinformación neste aspecto.  Na cuestión que afirma que intentar que os nenos e nenas teñan a mente ocupada noutra cousa resulta eficaz para eliminar a ansiedade atópanse respostas dende “nin de acordo nin en desacordo”, “algo de acordo” e “moi de acordo”. Esta é unha conduta desadaptativa en forma de distanciamento emocional, polo que non é recomendable seguila.  En canto ás situacións que poden ser potencialmente estresantes para o alumnado os tres grupos coinciden en que ser o/a encargado/a afecta entre “nada”, “pouco” e “algo”, maiormente as dúas primeiras. Isto explica que estas persoas non comprenden que hai situacións que supostamente son neutras ou incluso positivas que poden afectar negativamente ás crianzas, dependendo da súa personalidade, estratexias de afrontamento, etc.  Neste mesmo sentido, en relación coas pelexas entre irmáns ou irmás cren que afectan entre “pouco” e “algo”. Esta situación ao ser un bastante frecuente nas familias vese como algo habitual e polo tanto, normal. 35 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil  En canto ás actuacións dos mestres e mestras nas aulas é preciso destacar tres nas que estes tres grupos concordan:  Utilizar música na aula: expoñen que esta práctica só se leva a cabo “raramente” ou “ocasionalmente”.  Analizar os produtos obtidos nos momentos de debuxo libre e aportar información de como vai ser avaliado o alumnado: as respostas nestes ítems agrúpanse en “nunca”, “raramente” e “ocasionalmente”. 6.6. Observacións e comentarios por parte dos mestres e mestras Neste apartado exporanse as observacións realizadas por algunhas persoas encuestadas na última parte do cuestionario administrado. Estes comentarios establécense en torno a tres bloques que se poden observar na seguinte táboa. Táboa 10. comentarios e observacións feitas polos mestres e mestras encuestados. Elaboración propia. Importancia ao tema: algunhas persoas deixaron observacións como “Noraboa. Paréceme un tema moi interesante” ou “Grazas por dedicar este tema ao teu TFG, paréceme moi interesante e pouco valorado na xente adulta de cara aos problemas psicolóxicos que frecuentemente sofren as crianzas. Moita sorte e ánimo!”. Isto indica que hai un interese porque a saúde mental na infancia sexa tratada nas investigacións. Aclaracións das respostas marcadas: algunhas das respostas obtidas neste apartado da enquisa son “Ao tratarse de Infantil non se me ocorren agora en que ocasións podo informar ao alumnado de que aspectos van ser avaliados, por iso elixín o 3” ou “Marco como pouco probables causas do estrés como dificultades, rexeitamento e fracaso porque considero que son termos de difícil comprensión para un neno ou nena de infantil, e que en todo caso sería infundado por un adulto. Ao igual que o divorcio, que en si non teoría que ser causa en si, senón como se leva ese divorcio ou separación co neno ou nena. Parabéns, paréceme un traballo moi útil o que estás a realizar”. Aquí atópanse algunhas observacións comentando as opinións persoais sobre as respostas proporcionadas na enquisa. Actuacións para tratar esta problemática: unha persoa explica outras prácticas que leva a cabo na aula: “Facemos algo de ioga ou mindfulness na aula (5 minutos)”; outro mestre ou mestra comenta o seguinte: “O máis importante neste tipo de casos é saber de onde lle vén esa ansiedade, a comunicación familia escola debe ser fluída para entre todas poder esclarecer o motivo, e sobre todo moita comunicación tamén coas crianzas, falar con elas de todo e preguntarlles por como se senten, a educación emocional é a base para atallar estas situacións”. 0 Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Índice de Anexos ANEXO I. EXERCICIOS DE RELAXACIÓN ............................................................................................................. 1 ANEXO II. PROGRAMA “AULAS FELICES” ......................................................................................................... 4 ANEXO III. INSTRUMENTO DE RECOLLIDA DE INFORMACIÓN ................................................................................ 6 ANEXO IV. PORCENTAXES A DESTACAR DOS DIFERENTES GRUPOS DE MESTRES/AS ................................................ 11 Índice de táboas de Anexos TÁBOA (ANEXOS) 1. EXERCICIOS DE RELAXACIÓN SEGUNDO SCHULTZ .................................................................... 1 TÁBOA (ANEXOS) 2. XOGOS INFANTÍS DE RELAXACIÓN SEGUNDO JACOBSON. (LÓPEZ, 2000) .................................... 2 TÁBOA (ANEXOS) 3. EXEMPLO DE ACTIVIDADE DO PROGRAMA "AULAS FELICES" .................................................... 4 TÁBOA (ANEXOS) 4. INSTRUMENTO DE RECOLLIDA DE INFORMACIÓN. ................................................................... 6 TÁBOA (ANEXOS) 5. PORCENTAXES A DESTACAR DALGUNHAS PREGUNTAS DA ENQUISA. ......................................... 11 1 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Anexo I. Exercicios de relaxación Seguindo a Schultz (1962) explicaranse diferentes exercicios para que os nenos e nenas poidan autorelaxarse. Táboa (anexos) 1. Exercicios de relaxación segundo Schultz. Elaboración propia. Imaxes mentais: para conseguir a calma a través de imaxes mentais é recomendable pedirlle ao alumnado que pense no seu lugar favorito ou nunha persoa que queiran moito. Isto provoca unha sensación de paz e seguridade. Sensación de pesadez: inducir esta sensación en distintos grupos musculares provoca que cando se retroceda póidase volver ao ton muscular habitual do/a cativo/a. Recoméndase utilizar a imaxinación para que sexa máis atrainte para os/as máis pequenos/as. Un exemplo podería ser dicirlles que son elefantes que pesan moito. Sensación de calor: neste sentido pódense evocar lugares onde eles e elas se encontren baixo o sol, por exemplo na praia. Latidos do corazón: concentrarse neste movemento interior provoca unha relaxación vascular. Regular a respiración: neste caso, os rapaces e rapazas poden utilizar materiais, como por exemplo barcos de papel. Ao tombarse boca arriba e colocalos no peito ou na barriga poden observar como se eleva e descende, conseguindo unha concentración total na respiración, que ao osixenar o corpo produce unha relaxación total. Outros dos autores moi recoñecidos neste campo é Jacobson, quen traballa os diferentes grupos musculares provocando unha sensación de tensión-relaxación (López, 2000). 2 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Táboa (anexos) 2. Xogos infantís de relaxación segundo Jacobson. (López, 2000). GRUPOS MUSCULARES TENSIÓN RELAXACIÓN Mans e antebrazos “Imaxínate que vas espremer un limón con tódalas túas forzas. Adiante”. “Deixa caer o limón e pensa en como están agora os teus músculos”. Brazos e ombreiros “Imaxina que es un gato peludo que se quere estirar. Sobe os brazos por enriba da túa cabeza tanto como poidas. Tira para atrás”. “Deixa que os teus brazos caian ó longo do teu corpo”. Ombreiros e pescozo “Agora es unha tartaruga sentada nunha rocha e tomando o sol. Agora vén un perigo, métete dentro da túa cuncha. Encollido/a, xunta cabeza e ombreiros”. “Xa pasou, ponte fóra e volve tomar sol”. Mandíbula “Tes unha goma de mascar xigante na túa boca que tes que mastigar con moita forza porque é moi dura”. “Deixa que a túa mandíbula colgue relaxante”. Cara e nariz “Quita esa mosca que se puxo no teu nariz sen tocala coas mans. engurra o nariz unha e outra vez ata que desapareza”. “Relaxa o teu nariz”. Estómago “Estás deitado/a e acércase un elefante pequeniño que che quere pisar o estómago xogando. Pono moi duro para que non che faga dano, aperta con forza”. “Xa marchou, pon frouxo e relaxado o estómago”. Pernas e pés “Aperta os teus dedos dos pés contra o barro do charco, onde estás ergueito/a e descalzo/a, aperta con forza”. “Solta os dedos e reláxaos. Nota o ben que se atopan agora”. Cabe destacar que o tempo adicado a tensar os músculos non debe superar os 7 segundos e o adicado á relaxación destes debe ser máximo de 40 segundos. Durante o tempo de aprendizaxe destas técnicas non é conveniente traballar máis de 3 grupos 3 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil musculares por sesión, mentres que unha vez interiorizadas estes poden reducirse ata un número de catro:  Mans, antebrazos e brazos.  Fronte, nariz e mandíbula.  Pescozo, ombreiros e estómago.  Pernas e pés. 4 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Anexo II. Programa “Aulas Felices” O programa “Aulas Felices” pretende informar aos docentes de Infantil, Primaria e Secundaria acerca dos beneficios da Psicoloxía Positiva. O seus autores pretenden promover esta corrente polo que é de balde e de libre difusión. Foi creado polo equipo SATI, un grupo de traballo de Zaragoza constituido por:  Ricardo Arguís Rey. Mestre especialista en Pedagoxía Terapéutica, licenciado en Psicoloxía e doutor en Pedagoxía.  Ana Pilar Bolsas Valero. Mestra especialista en Educación Infantil.  Silvia Hernández Pianello. Mestra especialista en Educación Infantil e licenciada en Pedagoxía.  María del Mar Salvador Monge. Mestra especialista en Pedagoxía Terapéutica e Audición e Linguaxe e licenciada en Psicoloxía. Este programa ten como obxectivo principal potenciar o desenvolvemento persoal e social do alumnado a través da atención plena e a educación das fortalezas persoais, favorecendo as competencias claves transversais. Posúe diversos niveis de intervención entre os que se atopan as aulas, os equipos de ciclo ou departamentos, o centro educativo e a comunidade educativa. Ademais, consta na última edición de 321 actividades para poñer en práctica (“Programa Aulas Felices”, 2012). A continuación mostrarase unha proposta de actividade deste programa. Táboa (anexos) 3. Exemplo de actividade do programa "Aulas Felices". Elaboración propia. Título. Os nosos heroes favoritos Nivel. Educación Infantil, Primaria e Secundaria. Obxectivos. Analizar diversos modelos de persoas cuxos valores vitais podan servir de exemplo a imitar. Desenvolvemento. Na maioría dos contos, lendas, relatos mitolóxicos, etc., existen heroes ou heroínas que encarnan determinados ideais que orientan a súa conduta e dan sentido á súa vida. Polo tanto, pode ser un punto de partida moi suxestivo analizar estes relatos e estudar a fondo as 5 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil crenzas e os propósitos polos que loitan estes personaxes, pois seguramente nos poderán servir de exemplos a imitar. En Educación Infantil e 1º ciclo de Primaria, preguntarase aos alumnos que é un heroe ou unha heroína e pediráselles que poñan exemplos, pensando en contos que coñecen, tradicións orais, películas ou series de televisión, etc. A mestra pode escribir no encerado unha lista de todos estes personaxes, anotando ao seu lado que valor ou propósito lles define; por exemplo: a amizade, a lealdade, a defensa da xustiza, loitar polo ben, combater o mal... A continuación, abrirase un debate que pode xirar en torno a estas cuestións:  A que heroe me gustaría parecerme e por que?  Que condutas de eses personaxes nos parecen dignas de imitar e cales non? Neste último caso, resaltarase especialmente aquelas condutas de determinados heroes que son violentas ou que utilizan medios deshonestos para conseguir os seus fins, por exemplo. Recursos. Contos, lendas, relatos mitolóxicos, filmes... Tempo. En torno a unha hora, dependendo do tipo de actividades concretas que se queiran desenvolver (ler un conto, ver un fragmento dun film, debate en asemblea, etc.). 6 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil Anexo III. Instrumento de recollida de información Táboa (anexos) 4. Instrumento de recollida de información. Elaboración propia. Estimada/o mestra/e: Este cuestionario forma parte dunha investigación sobre os coñecementos que as mestras e mestres de Educación Infantil teñen do estrés e ansiedade na infancia que conformará o meu Traballo de Fin de Grado, titorizado pola Dra. María Teresa Sánchez Castaño, profesora do Departamento de Psicoloxía Evolutiva e da Educación da Universidade de Santiago de Compostela. Para obter uns resultados o máis axustados á realidade prégase sinceridade. Grazas pola súa participación. Att, Nerea Rivadulla Somoza. Tipo de centro:  Público  Concertado  Privado Sexo:  Muller  Home Idade:  25-35  35-45  45-55  +55 Anos de experiencia  Menos de 5  5-10  10-20  20-30  Máis de 30 7 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil INSTRUCIÓNS: A continuación preséntanse unha serie de afirmacións sobre o estrés e a ansiedade infantil. Marque a súa resposta segundo o grao de acordo ou desacordo sabendo que: 1 = Moi en desacordo; 2 = Algo en desacordo; 3 = Nin de acordo nin en desacordo; 4 = Algo de acordo; 5 = Moi de acordo. 1 2 3 4 5 1 Penso que o estrés e a ansiedade poden manifestarse nas aulas de infantil. 2 Considero que as/os mestras/es deben actuar para previr e/ou intervir en situacións de alumnado en situacións de estrés. 3 Creo que as/os mestras/es deben saber detectar a sintomatoloxía propia do estrés e ansiedade na infancia. 4 Considero que as aulas de Educación Infantil poden contribuír a abordar o problema do estrés e ansiedade na infancia. 5 O estrés é un problema que só afecta a persoas adultas. 6 A ansiedade é parte do patrón normal do desenvolvemento infantil. 7 Os nenos e nenas poden adaptarse ás situacións con maior facilidade que os adultos, polo que o grao de intensidade da ansiedade é menor na infancia. 8 O estrés é a condición resultante cando existe unha desigualdade entre unha situación e os recursos dunha persoa para afrontala. 9 A ansiedade é unha resposta do organismo ante estímulos recibidos coma unha ameaza. 10 Aportar información da situación estresante eleva o nivel de ansiedade. 8 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil 11 Intentar que o/a neno/a teña a mente ocupada en outra cousa resulta eficaz para eliminar a ansiedade. 12 O estrés aumenta a vulnerabilidade do organismo a desenvolver trastornos da saúde. 13 As aulas de infantil poden ser un ámbito de intervención para tratar o estrés e a ansiedade. 14 En que medida producen estas situacións estrés e ansiedade nos nenos e nenas? Tendo en conta que 1= Nada; 2=Pouco; 3=Algo; 4=Bastante; 5=Moito 1 2 3 4 5 14.1. Pelexas entre irmás/ns. 14.2. Nacemento dun irmá/n. 14.3. Morte dun familiar. 14.4. Morte dunha mascota. 14.5. Comezo na escolarización. 14.6. Dificultades na aprendizaxe. 14.7. Medo ao fracaso. 14.8. Ser o encargado/a da aula. 14.9. Rexeitamento por parte dos compañeiros/as. 14.10. Divorcio/separacións dos proxenitores. 14.11. Medos característicos da infancia (á escuridade, monstros, animais, etc.). 9 Nerea Rivadulla Somoza Estrés e ansiedade nos nenos e nenas de Educación Infantil 15 En que medida son as seguintes cuestións síntomas de estrés e ansiedade na infancia? Tendo en conta que 1= Nada; 2=Pouco; 3=Algo; 4=Bastante; 5=Moito 1 2 3 4 5 15.1. A mala memoria e a falta de concentración. 15.2. Querer estar só/a. 15.3. Dor de barriga recorrente. 15.4. Dores musculares. 15.5. Náuseas e vómitos. 15.6. Agresividade e desobediencia. 15.7. Fatigabilidade excesiva. 16 A continuación preséntanse unha serie de actuacións que se poden levar a cabo dende as aulas. Marque a frecuencia coa que as pon en práctica, tendo en conta que: 1 = Nunca; 2 = Raramente; 3 = Ocasionalmente; 4 = Frecuentemente; 5 = Moi frecuentemente. 1 2 3 4 5 16.1. Utilizo música relaxante mentres o alumnado fai outras actividades (pintar, xogar con plastilina, escribir…). 16.2. Fago técnicas de relaxación e respiración cos meus alumnos/as. 16.3. Poño en práctica actividades de expresión corporal. 16.4. Planifico momentos de debuxo e /ou xogo libre. 16.5. Fago un análise dos debuxos dos/as nenos/as como método de detección do estrés.