Kalbotyros terminai poezijoje

RÓŻNOŚCI Skirmantas VALENTAS JĘZYKOZNAWCZE TERMINY W POEZJI Fonetyka deszczu na twoich ustach (BE 227) A. Nyka-Niliūnas Terminy językoznawcze (orzeczenie, dopełnienie, rzeczownik, przypadek, litera itd.), gdy są omawiane w poezji, budzą zdziwienie czytelników. Aby wyjaśnić takie użycie, wiersze, w których występują te terminy, bywają niekiedy nazywane poezją lingwistyczną. „O próbach tworzenia tak zwanej poezji lingwistycznej świadczą (w wierszach V. Rubavičiusa —S. V.) obecne w nich terminy językoznawcze, sztucznie doklejone do innych słów: już kłuje przez literę; przez pieniące się zdania narodzin..."'. Jednakże poezji lingwistycznej nie należy utożsamiać z doklejaniem takich czy innych terminów (barba non facit philosophum!) co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, zgodnie z taką logiką wiersze, w których występują terminy matematyczne lub chemiczne (przykłady znaleźlibyśmy —choćby nie w poezji litewskiej), powinniśmy nazywać „poezją matematyczną” lub „poezją chemiczną”. A to byłby już absurd. Po drugie, poezja lingwistyczna —zjawisko mające dość ścisłą strukturę. Należą do niej także jasne etymologie (zob. wyjaśnienia pochodzenia słów ir jotwingowie, Prusowie, Dubysa itp. wyjaśnienia pochodzenia S. w „Naszyjnikach z zielonego ir bursztynu” Gedosa), powtarzanie podobnych form w tych ar samych sąsiednich wersach (por. A. Žukauska Ile kamyków, kamieni, kamyczków, kamuwów). Przypomina to próby į tworzenia swoistej, choć naiwnej, gramatyki w poezji. Tačiau itin glaudų poezijos gramatikos ir ryšį matome tada, kai tekste nėra jokių terminų, kai jame glūdi paslėpta kalbos analizė – aliteracija, anagrama, užmaskuota etimologija. Pastaruosius reiškinius galima pavadinti jos — lingvistiškumu, į kurį kalbotyros terminai patektų tik tuo atveju, jeigu pavyktų rasti p o e z vartosenos logiką. į jų Prieš tris dešimtis metų R. Jakobsonas garsųjį straipsnį, kuriame nuodugniai aptarė poezijos ir ir kalbotyros ryšius, pradėjo O. Mandelštamo eilėmis: H rjarojibibix OKOHUaHHAŪ KOJIOKOJI / Mue B Janu yKa3biBaeT "Kniūkšta P. Słowo ir pisarza. W., 1981. P. 35. 78 nyTb „I dzwon końcówek czasownika /W oddali wskazuje mi drogę“. Podobne wersy znajdujemy zarówno w poezji tego samego O. Mandelsztama (wspomniane są aoryst, augment i in. greckiego czasownika), jak i w wersach poetów litewskich (S. Gedy, Just. Marcinkevičiusa, V. Rubavičiusa i in.). W twórczości jednych poetów terminy językoznawcze są rzadkie, niemal przypadkowe, u innych — częste, stanowiące rdzeń myśli. Dlaczego w poezji najczęściej spotykane są terminy językoznawcze, a nie, powiedzmy, terminy nauk przyrodniczych? Być może dlatego, że język zawsze jawił się człowiekowi jednocześnie jako coś całkiem bliskiego i jako tajemniczy byt. Mówi się o tym już w dziełach Homera, w których wspomina się o słowach języka bogów i języka ludzi (Iliada XX 72—74, Odyseja X 305—306). W wielu przypadkach użycie terminów językoznawczych można wyjaśnić łatwo pojmowanym izomorfizmem świata języka, tzn. ir jų tożsamością strukturalną. Język jest strukturą, którą człowiek stworzył w procesie ewolucji. W tym samym czasie człowiek stworzył ir inne twory, na przykład osiedla. Istnieją takie ir struktury, które człowiek stworzył tylko częściowo, na iš przykład krajobraz. Zrozumiałe jest, że ani osiedla, ani krajobrazu nie można bezpośrednio wiązać z językiem. su Mogą być porównywane tylko struktury. jų To nie jest fantastyka: metoda stworzona w kopenhaskiej szkole lingwistycznej (glossematyka) jest przeznaczona do badania języka, jednak nadaje się ir także do ujawniania struktur — innych ir rodzajów obiektów, np. miast. — strukturę. Taką uniwersalność nietrudno wyjaśnić: dlaczego człowiek gi miałby wymyślać dla każdej struktury inną strukturę? Dlatego można mówić o gramatyce krajobrazu miejskiego: ar nasze miasto sfantazjowała bezosobowa gramatyka jesieni ulice wytatuowane reklamami uśmiechami kobiet w naszym sercu kochana czas ir tylko dopełnieniem o twoje nieregularnie akcentowane łzy ir (EI 29) Biorę gramatykę sosen, rzek, jezior (BM 182) Wydaje się, że użycie terminów językoznawczych w poezji nie tworzy uchwytnego systemu, dlatego pozostaje zatrzymać się przy twórczości każdego autora z osobna. Chyba najwcześniejsze przykłady znajdujemy w J. napisanym 1927 m. przez Žlabisa-Žengę wierszu „Gramatyka wiosny”: Opadły, Opadły z głowy Rzeczowniki. 79 Dosyć! Wiosna odmienia kwiaty — przez przypadki: Kwiatów, Kwiaty, Kwiatom. Jej, gdy rozwiewały się Rzeczowniki jasnych włosów... I] Opadł wielki wielki O rzeczownik, Obejmując połowę zachodniego nieba. ale Ar pamiętasz jeszcze, kiedyś W rzeczowniku były gwiazdy. (PG 89--91) Na poezję tego przedstawiciela Czterech Wiatrów niewątpliwie wpłynęła postawa buntowników „Czterech Wiatrów”, że poezja i językoznawstwo są rzeczami ir nierozłącznymi (stwierdzenie to jest nieustannie powtarzane we wszystkich numerach wspomnianego wydawnictwa). Jakby potwierdzeniem tej postawy były -- napisane kilka dziesięcioleci później wersy A. Nykosa-Niliūnasa, kreślące widoczny paralelizm między gramatyką a światem: Potężna Gramatyka, Imperium słownika, gdzie władają Szlachetny Czasownik, otyły Przymiotnik i nagi Rzeczownik, Gdzie mieści się cały nasz Ból <...> <...> kwietnia Fonetyka deszczu na twoich ustach, wiatru Składnia i alfabet śniegu, -- Jedyny byt przed napływem czasu <...> (BE 227) 80 Te A. Opisane przez Nykę-Niliūnair sa związki gramatyki świata bywają nierzadko tak ścisłe, że w wierszu rozpoczyna się poetycki podział słów na części mowy. Jako szczególny przypadek można wskazać Właś. wiersz Marcinkevičiusa „Dom języka“. Wyodrębnijmy tylko te wersy: Dach rzeczowników, drzwi czasowników, okna przymiotników. (BP 43) Ar to tylko metafory? O jeśli są tu metafory ir (przecież metafora — jest cząstką procesu ar poznawczego), kryje się už jų jakaś rzeczywistość? Iš Równość: rzeczownik = dach, czasownik = drzwi, przymiotnik = okno — można utworzyć korelację: rzeczownik dach, : czasownik = drzwi, : przymiotnik = okno. : Przyjrzawszy się uważniej, widzimy, że te równości są uzasadnione: dach (rzeczownik) — to coś trwałego i nie porusza się, drzwi (czasownik) to — coś, co cały czas się porusza (ponieważ są otwierane i zamykane), okno pokazuje, jaki jest świat, dlatego jest przymiotnikiem. Su z taką interpretacją zapewne bez trudu zgodziliby się badacze literatury, uważający, że „wyrażany model świata jest zależny od języka“ (V. Daujotytė). Ši interpretacja jest powszechnie znana jako hipoteza Sapira-Whorfa, choć już XVII a. podobne myśli wysuwał B. Spinoza, dostrzegając w gramatyce hebrajskiej odzwierciedlenie szczególnego świata. Dlatego ir myśl, że pojęcie „drzwi” powinno być wyrażane czasownikiem, nie może być uznana jedynie za poetycki wymysł. Przed kilkudziesięcioma laty B. Lee Whorf postawił śmiałe pytanie o niedoskonałą klasyfikację części mowy w językach europejskich: dlaczego słowo błyskawica jest rzeczownikiem, skoro oznacza proces, o ne przedmiot? Just. Klasyfikację Marcinkevičiusa potwierdza ir eksperyment psycholingwistyczny przeprowadzony przez autora tego artykułu. Jo w czasie 100 studentów (tylko tym, którzy nigdy nie czytali ani nie ar słyszeli tego wiersza) polecono ustalić, do której części mowy (rzeczownika, przymiotnika, czasownika) należą następujące słowa: dach, drzwi, okno. Uczestnikom eksperymentu postawiono dwa warunki: przy klasyfikowaniu słów należy zwracać uwagę wyłącznie na znaczenie rzeczy, wskaźniki į gramatyczne i pozycje (o ne į składniowe), jednak do ar każdej części mowy może należeć tylko jedno Słowo. Po podsumowaniu wyników okazało się, że spośród 2/3 uczestników eksperymentu uważano, iż dach jest rzeczownikiem, okno przymiotnikiem, a drzwi — czasownikiem. — A zatem osoby badane zsyntetyzowały taki sam tekst, jaki znajdujemy we wspomnianym wierszu. W tym przypadku inwencja poetycka su pokrywa się z analizą znaczeniową. 6—880 81 Podobne zestawienie świata i gramatyki znajdujemy w humorystycznej poezji J. O Erlicka: — miesiąc — imiesłowIr em przysłówkowym wznosi się, rozmawia, gwiazd punkty, Że dobrego usposobienia okoliczności Opuściły mnie na zawsze. r Tylko głupiutka cząsteczka śpiewa na uczcie uczestników... (R 152) Bogactwo terminów poetyckich V. W poezji Rubavičiusa przez pewien czas przyciągało ono ne uwagę nie tylko czytelnikóir w, lecz także krytyków literackich i językoznawców. P. Žemgulytė šį charakteryzuje cechę twórczości poety w następujący sposób: „V. W poezji Rubavičiusa często używane litery, zdanie, gramatyka, metafora i ir inne pojęcia mają w naszej świadomości bardzo wyraźne granice. Poeta stara się je poszerzyć, używając słowa w nowej formie lub w niezwykłym połączeniu („swoimi bezliterowymi oczami” itp.)“?. Krytyczka ir wysuwa interesujące pytanie, próbuje ir į jį odpowiedzieć: „Dlaczego V. Rubavičius tak kurczowo į trzyma się kwestii językowych? Może dlatego, że jest ne filologiem i dopiero teraz się z tym zetknął, a my byliśmy tego su uczeni w szkole ko wyższej?” Chciałoby się zaprotestować: V. W twórczości Rubavičiusa nie znajdujemy takich terminów językoznawczych, które nie iš byłyby znane z programu ir szkoły średniej, a zatem zrozumiałe dla wszystkich. Tak więc używanie takich terminów wynika najprawdoiš podobniej z postawy poety, by ukazywać świat języka, o ne iš z pragnienia, by poezję „unaukowić” Jaka jest logika stosowania terminów? Spróbujmy odpowiedzieć į šį na to pytanie, opierając się na zbiorach ko „Laiįtampa” (1981) ir „Zwyczajna historia” (1985). Najczęstsir ze i najbardziej udane próby mają miejsce wtedy, gdy próbuje się powiązać gramatykę su języka ze strukturą widzialnego świata, tj. gdy próbuje się zasugerować, że istnieje ir gramatyka świata: Ši godzina — jaskółka wieczności miasto po cichu przeżuwa nasenną tabletkę księżyca ir nie zasypia — jo luźne gromady ulic zdradziwszy normy gramatyczne į wdzierają się w kochające mózgi jak spóźnione obrazy (LĮ 61) *Žemgulytė P. Na szalach sukcesu i — porażki // Literatura ir sztuka. 1986 października | 1. P. 6—7. * Tamże 82 Iš największy ciężar wszystkich jednostek gramatyki V. W poezji Rubavičiusa przypada przypadkowi: wschodzi Ona, odmieniając twój los aż do pustki (LĮ bolesne 20) twoje życie mój uwięziony sen bądź silny przeklnij kunszt zdań rytm zwyczajne dni, które odmieniają cierpienie jak ir kielich wina (LĮ dzień aż 46) do krwi uczy reguł szyku świat nas rozwiązuje odmienia ir (El 28) Termin lifiksnis jest tutaj prawdopodobnie rozumiany jako „wszystkie możliwe formy jakiegoś obiektu“. Interesujące jest to, że w tradycji antycznej š termin ten (gr. ptosis = łac. casus „upadek“) był rozumiany bardzo szeroko, np. Wszystkie czasy, z wyjątkiem teraźniejszego, były również nazywane przypadkami. Bardzo dużo uwagi V. Rubavičius poświęca graficznemu (widzialnemu) aspektowi języka: od ptaków wyodrębniają nas kropki przecinki ir sinawo odległa mewa wykrzyknikiem wbija się w twoje rozchylone į usta (El ostre 32) wykrzykniki ulic pozostawiają w spokoju nasze ciała (LĮ 90) wzgórza ogołocone przez wiosenny — deszcz boleśnie ironiczny błąd interpunkcyjny (LĮ 52) W tych przykładach, w których mowa jest o graficznym aspekcie języka, najbardziej rzuca się w į oczy termin litera: wiatr wokół literował surowo i nieczytelnie (EI 49) ich śmierć jest potrzebna literze (LĮ 70) jak pająki, które wśród muzyki nieba tkają pajęczynę 83 ir — į Jį do pustki trafiają — samogłoski ir spółgłoski (LĮ 69) Użycie terminu litera jest bardzo szerokie. Ji waha się od wyraźnej metafory kilka liter ptaka na śniegu (LĮ odlecimy, 107) gdy nas zapomni, gdy tylko nas zapomni, odfruniemy dosłownie (LĮ aż po 78) całkowity absurd pies wkrótce ir cicho przebiega opętany literami (LĮ 75) Termin litera (odpow. (dosłownie, samogłoska, spółgłoska) okazał się najbardziej żywotny. Z biegiem czasu zainteresowanie poety ir językoznawstwem stopniowo wygasało. W książce ir „Niebo inne siły natury” znajdujemy tylko: ślad literę strawi ir pamięć (D 14) aby łatwiej bezpieczniej bezliterowego uśmiechu łyk (D 41) puszka potoczyła się (D 48) dosłownsu ie iš niespodziewanie korzeń gardła wyrywa pierwszą samogłoskę (D 58) Można wywnioskować, że poeta najwyraźniej zakończył su eksperyment terminami językoznawczymi, które zszokowały czytelnika. Próba była interesująca, jednak nieudana. 84 Przyczyna niepowodzenia jest prosta: terminy należą do stylu naukowego (funkcja metajęzykowa), podczas gdy wiersz opiera się na funkcji poetyckiej. Przeciwstawne bieguny ir poetyckiej funkcji — metajęzykowej: dlatego przynajmniej w naszych czasach gramatyk nie pisze się wierszem, a w wierszach rzadko spotykamy terminy naukowe. Na końcu chciałoby się zatrzymać przy dwóch S. wierszach Gedosa. W twórczości tego poety myśl lingwistyczna bywa często bardzo wyraźnie O wyrażona, analiza językowa, ir choć opleciona poetycką inwencją i fantazją, jest ir interesująca, łatwo „poddająca się” strukturalnemu uogólnieniu. Takie są wiersze monas l= Daukantasa, piszącego ,,Biida senovės lietuvių žemaičių“: ir labiausiai vienintelė Daukantas išeitis sielojos emanacijos kad akivaizdoje jo žiniomis jiems žemaičiai būdavo pamatę sustingti Baltijos daiktavardėti jūrą būdvardis visados nieko apstulbdavo nesako pradėdavo kamuojasi akmenėti ir kažkur tarp eiti eisianti ir (ŽGV 42) ir „Uwaga 1985“: Witold nie był Bložė ani nie zapomniał: jednego Skomanto rzeczownika starożytnych Jaćwingów tylko w państwie czasowniki (ŽGV 43) Zestawiając oba wiersze, wyraźnie dostrzegamy wyrażoną opozycję: rzeczownikowi Żmudzini, nieposiadający rzeczowników ir Jaćwingowie. Taka opozycja będzie 85 jeszcze lepiej zrozumiała, jeżeli przypomnimy sobie, że Żmudzini to Bałtowie wschodni, a Jaćwingowie — Bałtowie zachodni. Tak więc, podobnie jak Just. W „Domu języka” Marcinkevičiusa — mamy klasyfikację poetycką. Jednakże 0 w tym ostatnim przypadku nie można już jej oprzeć na żadnym materiale językowym — to tylko urzekająca inwencja poetycka. Te kilka uwag pozwala stwierdzić, że w wierszach terminy językoznawcze, choć same w sobie nie tworzą poezji lingwistycznej, nierzadko pozwalają refleksyjnie ująć otaczającą człowieka przestrzeń języka. Skróty BE — Nyka-Niliūnas A. Erozja bytu. V., 1989. BM — Žukauskas A. Bezdomna miłość. Wilno, 1983. BP — Marcinkevičius Just. Bądź, ir pobłogosław. Wilno, 1980. D — Rubavičius V. Niebo, ir inne siły natury. W., El“ 1988 — Rubavičius V. Zwykła historia. W., 1985. Ll - Rubavičius V. Napięcie czasu. W., 1981. PG — Žlabys-Žengė J. Gramatyki wiosen. Wilno, 1992. R — Erlickas J. Pisma i in. ir Wilno, 1987. ŽGV — S. Geda. Naszyjniki z zielonego bursztynu. V., Liczby po 1988. skrócie po wskazują stronę, z której iš zaczerpnięto cytat. 86