Kalbotyros terminai poezijoje

RÓŻNORODNOŚCI Skirmantas VALENTAS TERMINY JĘZYKOZNAWCZE W POEZJI Fonetyka deszczu na twoich ustach (BE 227) A. Nyka-Niliūnas Terminy językoznawcze (orzeczenie, dopełnienie, rzeczownik, przypadek, litera itd.), gdy pojawiają się w poezji, budzą zdziwienie czytelników. Aby wyjaśnić takie użycie, wiersze, w których występują te terminy, bywają czasem nazywane p o e z j ą l i n g w i s t y c z n ą. „O próbach tworzenia tak zwanej poezji lingwistycznej świadczą (V. Rubavičiusa – S. V.) obecne w wierszach terminy językoznawcze, sztucznie doklejone do innych słów: już kłuje przez literę; przez zdania pieniące się od narodzin...1. Nie należałoby jednak wiązać poezji lingwistycznej z doklejaniem takich czy innych terminów (barba non facit philosophum!) co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, kierując się taką logiką, wiersze zawierające terminy matematyczne lub chemiczne (przykładów znaleźlibyśmy – choćby w poezji nie litewskiej) musielibyśmy nazywać „poezją matematyczną” albo „poezją chemiczną”. A to już absurd. Po drugie, poezja lingwistyczna jest zjawiskiem o dość ścisłej strukturze. Należą do niej zarówno jasne etymologie (zob. objaśnienia pochodzenia słów Jaćwingowie, Prusowie, Dubysa itd. u S. Gedasa w „Naszyjnikach z zielonego bursztynu”), jak i powtarzanie podobnych form w tym samym lub sąsiednich wersach (por. A. Žukauskasa Ile kamyczków, kamyczków, kamyczków, kamieni). Przypomina to próby tworzenia swoistej, choć naiwnej, g r a m a t y k i w p o e z j i. Ponadto bardzo ścisły związek poezji z gramatyką dostrzegamy wtedy, gdy w tekście nie ma żadnych terminów, gdy kryje się w nim ukryta analiza języka – aliteracje, anagramy, zamaskowana etymologia. Te ostatnie zjawiska można nazwać j ę z y k o w o ś c i ą p o e z j i; terminy językoznawcze włączają się w nią tylko wtedy, gdy uda się znaleźć logikę ich użycia. Trzydzieści lat temu R. Jakobson rozpoczął swój słynny artykuł, w którym szczegółowo omówił związki poezji z językoznawstwem, wersami O. Mandelštama: И глагольных окончаний колокол / Мне в дали указывает 1 Kniūkšta P. Rasytojas ir žodis. V., 1981. P. 35. 78 droga „I dzwon końcówek czasownikowych / W oddali wskazuje mi drogę“. Podobne wersy znajdujemy zarówno w poezji tego samego O. Mandelsztama (wspomina się grecki aoryst czasownika, augment i inne), jak i w utworach poetów litewskich (S. Gedosa, Just. Marcinkevičiusa, V. Rubavičiusa i in.). W twórczości jednych poetów terminy językoznawcze pojawiają się rzadko, niemal przypadkowo, u innych — często, tworząc rdzeń myśli. Dlaczego w poezji najczęściej spotyka się terminy językoznawcze, a nie, dajmy na to, terminy nauk przyrodniczych? Być może dlatego, że język zawsze wydawał się człowiekowi istotą zarazem całkiem bliską i tajemniczą. Mówi się o tym już w dziełach Homera, w których wspomina się o słowach języka bogów i języka ludzi (Iliada XX 72–74, Odyseja X 305–306). W wielu przypadkach użycie terminów językoznawczych można wyjaśnić łatwo dostrzegalnym izomorfizmem języka i świata, czyli ich tożsamością strukturalną. Język jest strukturą, którą człowiek stworzył w procesie ewolucji. Jednocześnie człowiek stworzył też inne formacje, na przykład osiedla. Istnieją również takie struktury, które człowiek stworzył tylko częściowo, na przykład krajobraz. Jest rzeczą zrozumiałą, że ani osiedla, ani krajobrazu nie można bezpośrednio wiązać z językiem. Można jedynie porównywać ich struktury. Nie jest to fantastyka: metoda stworzona w kopenhaskiej szkole lingwistycznej (glossematyka) służy badaniu języka, ale nadaje się też do ujawniania struktury obiektów innego rodzaju – miast itp. Tę uniwersalność łatwo wyjaśnić: dlaczegoż człowiek miałby wynajdywać odmienne struktury dla każdej formacji? Dlatego można mówić o gramatyce miasta lub krajobrazu: nasze miasto wyfantazjowała bezosobowa gramatyka jesieni ulice wytatuowane reklamami i uśmiechami kobiet a w naszym sercu moja miła czas to tylko dopełnienie i twoje łzy z niepoprawnie zaznaczonym akcentem (EI 29) Biorę gramatykę borów sosnowych, rzek, jezior (BM 182) Wydaje się, że użycie terminów językoznawczych w poezji nie tworzy uchwytnego systemu, dlatego trzeba przyjrzeć się twórczości każdego autora z osobna. Być może najwcześniejsze przykłady znajdujemy w wierszu „Gramatyka wiosny“, napisanym przez J. Žlabisa-Žengėgo w 1927 roku: Opadły, opadły z głowy Rzeczowniki. 79 Dość! Wiosna deklinuje kwiaty: – Kwiatów, Kwiaty, Kwiatom, /.../ Jej, gdy rozwiały się Rzeczowniki o jasnych włosach... /.../ Opadł wielki O wielki rzeczownik, obejmując połowę zachodniego nieboskłonu. /.../ Czy jeszcze pamiętasz, Jak kiedyś W Rzeczowniku były gwiazdy. (PG 89--91) Na poezję tego poety związanego z ruchem „Czterech Wiatrów“ niewątpliwie wpłynęło przekonanie buntowników „Czterech Wiatrów“, że poezja i językoznawstwo są nierozłączne (teza ta jest nieustannie powtarzana we wszystkich numerach wspomnianego pisma). Jakby potwierdzeniem tego przekonania są napisane kilka dziesięcioleci później wersy A. Nykosa-Niliūnasa, kreślące widoczną paralelę między gramatyką a światem: Potężna Gramatyka, Imperium słownika, gdzie panują Szlachetny Czasownik, opasły Przymiotnik i nagi Rzeczownik, Gdzie mieści się cały nasz Ból <...> <...> fonetyka kwietniowego Deszczu na twoich ustach, Składnia wiatru i alfabet śniegu, -- Jedyny byt wobec Naporu czasu <...> (BE 227) 80 Opisane przez A. Nykę-Niliūnasa związki między światem a gramatyką bywają tak ścisłe, że w wierszu rozpoczyna się poetycki podział słów na części mowy. Jako szczególny przypadek można wskazać wiersz Just. Marcinkevičiusa „Domy języka”. Wyróżnijmy tylko te wersy: Dach rzeczowników, drzwi czasowników, okna przymiotników. (BP 43) Czy to tylko metafory? A jeśli są to również metafory (w końcu metafora jest cząstką procesu poznania), czy kryje się za nimi jakaś rzeczywistość? Z równania rzeczownik = dach, czasownik = drzwi, przymiotnik = okno można utworzyć korelację rzeczownik: dach = czasownik: drzwi = przymiotnik: okno. Przyjrzawszy się uważniej, widzimy, że te równania mają uzasadnienie: dach (rzeczownik) to coś trwałego i nieruchomego, drzwi (czasownik) to coś, co jest w ciągłym ruchu (bo się je otwiera i zamyka), okno pokazuje, jaki jest świat, dlatego jest przymiotnikiem. Z taką interpretacją zapewne bez trudu zgodziliby się badacze literatury, którzy sądzą, że „wyrażany model świata zależy od języka” (V. Daujotytė). Ta interpretacja jest powszechnie znana jako hipoteza Sapira-Whorfa, choć już w XVII wieku podobne myśli wysuwał B. Spinoza, dostrzegając w gramatyce odbicie szczególnego świata. Dlatego też poglądu, że pojęcie „drzwi” powinno być wyrażane czasownikiem, nie można uznać wyłącznie za poetycki wymysł. Kilkadziesiąt lat temu B. Lee Whorf zadał odważne pytanie o niedoskonałą klasyfikację części mowy w językach europejskich: dlaczego słowo „błyskawica” jest rzeczownikiem, skoro oznacza proces, a nie przedmiot? Klasyfikację Just. Marcinkevičiusa potwierdza także eksperyment psycholingwistyczny przeprowadzony przez autora niniejszego artykułu. Stu studentom (tylko tym, którzy nigdy nie czytali ani nie słyszeli tego wiersza) polecono określić, do której części mowy (rzeczownika, przymiotnika, czasownika) należą następujące słowa: dach, drzwi, okno. Uczestnikom eksperymentu postawiono dwa warunki: przy klasyfikowaniu słów należy zwracać uwagę wyłącznie na znaczenie rzeczy (a nie na wskaźniki gramatyczne ani pozycje składniowe), a do każdej części mowy może należeć tylko jedno słowo. Po podsumowaniu wyników okazało się, że ponad 2/3 uczestników eksperymentu uważa, że dach jest rzeczownikiem, okno – przymiotnikiem, a drzwi – czasownikiem. A zatem uczestnicy eksperymentu zsyntetyzowali taki sam tekst, jaki znajdujemy we wspomnianym wierszu. W tym przypadku poetycki wymysł pokrywa się z analizą semantyczną. 6—880 81 Podobne zestawienie świata i gramatyki znajdujemy w humorystycznej poezji J. Erlickasa: A miesiąc — półimiesłów — wschodzi, I rozmawiają punkty gwiazd, Że dobrej natury okoliczności Opuściły mnie na zawsze. /…/ Tylko głupiutka partykuła Śpiewa na uczcie imiesłowów... (R 152) Bogactwo terminów poetyckich w poezji V. Rubavičiusa przez pewien czas przyciągało uwagę nie tylko czytelników, lecz także krytyków literackich i językoznawców. P. Žemgulytė tak charakteryzuje tę cechę twórczości poety: „W poezji V. Rubavičiusa litery, zdanie, gramatyka, metafora i inne pojęcia, często używane, mają w naszej świadomości bardzo wyraźne granice. Poeta stara się je poszerzyć, używając słowa w nowej formie lub w nietypowym połączeniu („swoimi bezliterowymi oczami” itp.”2. Krytyczka stawia interesujące pytanie i próbuje na nie odpowiedzieć: „Dlaczego V. Rubavičius tak uczepił się kwestii językowych? Może dlatego, że nie jest filologiem i dopiero teraz styka się z tym, czego uczyliśmy się na studiach wyższych?”3 Chciałoby się zaprotestować: w twórczości V. Rubavičiusa nie znajdujemy takich terminów językoznawczych, które nie byłyby znane z programu szkoły średniej, a zatem zrozumiałe dla wszystkich. Takie użycie terminów wynika więc najpewniej z zamiaru poety, by przedstawić świat języka, a nie z chęci „unaukowienia” poezji. Jaka jest logika użycia terminów? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie, opierając się na tomach „Laiko įtampa” (1981) i „Eilinė istorija” (1985). Najczęstsze i najbardziej udane próby pojawiają się wtedy, gdy usiłuje się powiązać gramatykę języka ze strukturą widzialnego świata, to znaczy gdy próbuje się zasugerować, że istnieje również gramatyka świata: Ta godzina — jaskółka wieczności miasto po cichu przeżuwa nasenną tabletkę księżyca i nie zasypia — jego gromady luźnych ulic, zdradziwszy normy gramatyczne, wdzierają się do kochających mózgów niczym spóźnione obrazy (LĮ 61) 2 Žemgulytė P. Ant sėkmės — nesėkmės svarstyklių // Literatūra ir menas. 1986 spalio 11. P. 6—7. 3 Ten pat. 82 Spośród wszystkich jednostek gramatycznych największy ciężar w poezji V. Rubavičiusa przypada p r z y p a d k o w i: Ona dotarła, odmieniając aż do samej pustki twój los (LĮ 20) bolesne twoje życie mój uwięziony sen bądź silny przeklnij mistrzostwo zdań i rytm zwykłego dnia, który odmienia cierpienie jak kielich wina (LĮ 46) dzień po dniu świat uczy nas zasad szyku bojowego, rozwiązuje nas i odmienia (EI 28) Termin przypadek rozumiany jest tu, jak się zdaje, jako „wszystkie możliwe formy jakiegoś obiektu”. Ciekawe, że w tradycji antycznej termin ten (gr. ptōsis = łac. casus „upadek”) rozumiano bardzo szeroko; na przykład wszystkie czasy z wyjątkiem teraźniejszego nazywano także p r z y p a d k a m i. V. Rubavičius poświęca wiele uwagi graficznemu (widzialnemu) aspektowi języka: oddzielają nas ptasie kropki i przecinki, błękitnie daleką mewę wykrzyknik wbija w twoje rozchylone usta (EI 32) ostre wykrzykniki ulic pozostawiają nasze ciała w spokoju (LĮ 90) wzgórza ogołocone przez wiosenny deszcz — ironicznie bolesny błąd interpunkcyjny (LĮ 52) W tych przykładach, w których mowa o graficznym aspekcie języka, najbardziej rzuca się w oczy termin litera: wiatr dokoła literował surowo i nieczytelnie (EI 49) ich śmierć jest potrzebna literze (LĮ 70) 83 jak pająki, które między niebem a muzyką tkają pajęczynę – w nią wpada pustka – narodzą się samogłoski i spółgłoski (LĮ 69) Użycie terminu litera jest bardzo szerokie. Rozciąga się od wyraźnej metafory kilka ptasich liter na śniegu (LĮ 107) odetniemy się, gdy nas zapomną, gdy tylko nas zapomną, rozpłyniemy się po literze (LĮ 78) aż po całkowity absurd pies wkrótce i po cichu przebiega, opętany literami (LĮ 75) Termin litera (odpowiedniki: dosłownie, samogłoska, spółgłoska) okazał się najbardziej żywotny. Z biegiem czasu zainteresowanie poety językoznawstwem stopniowo słabło. W książce „Niebo i inne siły natury” znajdujemy tylko: i ślad litera przywracając, by pamięci było lżej i bezpieczniej (D 14) łyk beżowych uśmiechów (D 41) puszka stoczyła się dosłownie (D 48) niespodziewanie wyrywa z gardła pierwszą samogłoskę wraz z korzeniami (D 58) Można wywnioskować, że poeta najpewniej zakończył eksperyment z terminami językoznawczymi, które zaszokowały czytelnika. Próba była interesująca, 84 jednak nieudana. Przyczyna niepowodzenia jest prosta: terminy należą do stylu naukowego (funkcja metajęzykowa), podczas gdy wiersz opiera się na funkcji poetyckiej. Funkcja metajęzykowa i poetycka to przeciwstawne bieguny: dlatego przynajmniej w naszych czasach nie pisze się gramatyk wierszem, a w wierszach rzadko spotykamy terminy naukowe. Na koniec warto zatrzymać się przy dwóch wierszach S. Gedasa. W twórczości tego poety myśl lingwistyczna bywa wyrażona bardzo jasno, a analiza językowa, choć oplatają ją poetycka pomysłowość i fantazja, jest interesująca i łatwo „poddaje się” strukturalnemu uogólnieniu. Takie są wiersze „Simonas Daukantas, piszący „Būdą senovės lietuvių ir žemaičių”: najbardziej Daukantas martwił się, że według jego wiedzy Żmudzini, ujrzawszy Morze Bałtyckie, zawsze osłupieli i zaczynali kamienieć jedynym wyjściem w obliczu emanacji było dla nich znieruchomieć, rzeczownikowieć; przymiotnik nic nie mówi, męczy się gdzieś pomiędzy iść a mająca iść (ŽGV 42) i „Uwaga 1985”: Vytautas Bložė zapomniał: w starożytnym państwie jaćwieskim Skomanta nie było ani jednego rzeczownika, tylko czasowniki (ŽGV 43) Zestawiając oba wiersze, dostrzegamy jasno wyrażoną opozycję: rzeczownikowiejący Żmudzini i Jaćwingowie, którzy nie mają 85 rzeczowników. Taka opozycja będzie jeszcze lepiej zrozumiała, jeśli przypomnimy sobie, że Żmudzini to wschodni Bałtowie, a Jaćwingowie — zachodni Bałtowie. A zatem, podobnie jak w „Domu języka” Just. Marcinkevičiusa, mamy tu klasyfikację poetycką. W tym ostatnim przypadku nie można jej jednak podeprzeć żadnym materiałem językowym — to jedynie uroczy poetycki wymysł. Te kilka uwag pozwala wyciągnąć wniosek, że wierszach terminy językoznawcze, choć same w sobie nie tworzą poezji lingwistycznej, często pozwalają zastanowić się nad otaczającą człowieka przestrzenią języka. S k r ó t y BE — Nyka-Niliūnas A. Būties erozija. V., 1989. BM — Žukauskas A. Benamė meilė. V., 1983. BP — Marcinkevičius Just. Būk ir palaimink. V., 1980. D — Rubavičius V. Dangus ir kitos gamtos jėgos. V., 1988. EI — Rubavičius V. Eilinė istorija. V., 1985. LĮ — Rubavičius V. Laiko įtampa. V., 1981. PG — Žlabys-Žengė J. Pavasarių gramatikos. V., 1992. R — Erlickas J. Raštai ir kt. V., 1987. ŽGV — S. Geda. Žalio gintaro vėriniai. V., 1988. Liczby po skrócie wskazują stronę, z której zaczerpnięto cytat. 86