„Aušrai“ 110 metų

Angelė KAULAKIENĖ „AUŠRAI“ 110 LAT Początki litewskiego odrodzenia narodowego wiążą się z pierwszą połową XIX w. Już wtedy litewska wieś miała świadomość odrębności etnicznej, przejawiającą się w silnym przywiązaniu do własnego języka i kultury. Wielką szkołą politycznego uświadomienia narodu były wydarzenia lat 1857—1864: pogłoski o zbliżającej się reformie rolnej, reforma lat 1861—1864 oraz powstanie lat 1863—1864'. Szarpiąca po powstaniu reakcja i zakaz druku litewskiego, niemający precedensu w historii“, zadały cios kulturze litewskiej, a zwłaszcza piśmiennictwu. Gdy reakcja stłumiła możliwości rozwoju litewskiej kultury duchowej, naród stał na skraju przepaści. Dlatego zagraniczni filolodzy jeździli na Litwę, by zbierać relikty wymierającego języka i folkloru. Jednak iskierki odrodzenia narodowego tliły się*. Zatem bardzo myliła się rosyjska prasa w 1882 r., twierdząc, że „litewska gazeta jest teraz rzeczą niemożliwą- “*. Projekt wydawania własnej gazety przez młodych litewskich inteligentów świeckich dojrzewał przez wiele lat®. Nic więc dziwnego, że niespełna rok po wspomnianej deklaracji prasy rosyjskiej, w marcu 1883 r., ukazało się pierwsze przeznaczone dla Wielkiej Litwy miesięczne nielegalne czasopismo litewskie (zwane gazetą) „Aušra”, drukowane alfabetem łacińskim. Do pierwszego numeru większość artykułów nadesłał doktor J. Basanavičius, który na stronie tytułowej tego numeru został wymieniony jako wydawca. Jednak już w tym numerze znajdują się artykuły przygotowane i zredagowane przez J. Mikšasa. Innymi słowy, „Aušrę” przygotowywało i wydawało kilku redaktorów. Wybierali oni otrzymane lub napisane przez siebie artykuły do numerów „Aušry”, pisali odpowiedzi na listy do redakcji, które publikowano w działach „Gromatnyczia”, „Gromatu skardinė”, nadzorowali prace drukarskie i dokonywali korekty tekstów całego numeru. Tokių,,Aus- | Dainauskas J. Auszra ir jos gadyne//Lietuvių tautos praeitis. 1983. T.7. S. 649, * Merkys V. Nielegalna prasa litewska w okresie kapitalizmu (do 1904 r.). W., 1978. P, "Vėbra R. Ideowe orientacje „Aušry“//„- Aušra“ i litewski ruch społeczny pod koniec XIX w. 3..274 W., 1988. P. 44 ‘Tonoc. 1882. Nr 134, C. I. “Dainauskas J. Min. dział. P. 647--677. redaktorów „Aušry“ było czterech —J. Mikšas, J. Šliūpas, M. Jankus, J. Andziulaitis. J. Basanavičius wysyłał artykuły do „Aušry”, redagował numery 1–7, „był jej duszą”. „Aušra” zdobyła szerokie uznanie zarówno wśród społeczeństwa litewskiego, jak i innych narodów. Świadczy o tym również fakt, że wydawana w Petersburgu w języku polskim gazeta „Kraj” w latach 1883–1887 opublikowała aż 29 korespondencji i artykułów, w których czytelnik był informowany o ukazaniu się „Aušry”, nowo wydanych jej numerach, treści artykułów itp.” W pierwszych latach „Aušra” miała zaledwie 69 prenumeratorów, z czego w Imperium Rosyjskim —64. Po przybyciu J. Šliūpasa w celu redagowania czasopisma na początku 1884 r. miała 240 prenumeratorów. Po jego ustąpieniu ze stanowiska redaktora i zastąpieniu go przez J. Mikšasa prenumeratorów pozostało znów około 70. Podobnie J. Šliūpas utrzymywał ścisłe kontakty z litewskimi inteligentami z Moskwy, Petersburga i Żmudzi, 0 możliwości J. Mikšasa jako mieszkańca Małej Litwy były znacznie mniejsze“. Chociaż sam J. Mikšas pisał J. Basanavičiusowi w liście, że miał 175 prenumeratorów, jednak niektórzy z nich byli zadłużeni’. Rozpowszechnianie „Aušry” szczególnie przyspieszyło wraz z pojawieniem się pierwszych organizacji zajmujących się rozpowszechnianiem prasy świeckiej". Po rozpowszechnieniu się „Aušry” na całą Litwę idee odrodzenia głoszone na jej łamach wywarły duży wpływ na społeczeństwo. Dlatego, jak wskazuje R. Vėbra, całkiem słusznie można nazwać „Aušrę” manifestem żywotności narodu litewskiego- “. Co więc pisano w tym manifeście? „Nasza gazeta, wychodząca tylko raz w miesiącu, niech obejmie to miejsce, które leży odłogiem <...>. Krótko mówiąc, nasza gazeta będzie tylko świecka, na miarę naszych możliwości, przynosząc ir ir Wiedza tylko z nauki powszechnej. Przekazując czytelnikom tę wiedzę, będziemy się przede wszystkim starać rozpowszechniać wśród braci wiedzę o dawnych dziejach naszej rodziny (narodu), a o także o naszych potrzebach jako Litwinów w tych czasach <->. Cała nasza rodzina (naród) powinna pamiętać ir i poznać miniony czas, który przeżyła na tej ziemi litewskiej, ir wszystkie szczęśliwe i ir nieszczęśliwe wydarzenia, które w ar taki czy inny sposób uczyniły naszą rodzinę taką, jaką dziś widzimy, prowadząc ir ją do tych ję trudów, w których żyjemy <*>. * Varpas. 1903. Nr 3. S. 25. " Vėbra R. Min. dział. P. 45. "Merkys V. Litewscy chłopi ir prasa 19 a. pod koniec — 20 a. na początku. Wilno., 1982. P. 91. * Basanavičius J. Z „Auszros” życia// Jedność Litwinów. 1903. Nr. 51. P. 606 "Merkys V. Litewscy chłopi... P. 90--96 "| Vėbra R. Min. działa. P. 45. 53 Mówiąc dalej o pracy „Aušry”, musimy wspomnieć i o tym, że nie zapomnimy zbierać i opisywać wszelkich litewskich zabytków i pozostałości starożytności (tego, co pozostało), z których można poznać życie, sposób bycia, obyczaje, starożytną wiarę naszych dziadów. Dlatego zbieracze pieśni, baśni itd. zabytków, stosownie do wartości i znaczenia, znajdą w naszej gazecie miejsce dla swoich prac. Opowiadając o minionej starożytności, nie przepuścimy okazji, by porozmawiać ze spisującymi o sprawach naszego narodu w tej epoce. Pożyteczne również nauki i wiadomości, czy to z nauki o przyrodzie albo naturze, czy to z prowadzenia gospodarstwa (agronomii), czy to z leczenia (medycyny) itd., będą w naszej „Aušrze” zawsze miały miejsce (1883, 1)". Chociaż zmieniali się redaktorzy i autorzy „Aušry”, jednak poglądy J. Basanavičiusa, przedstawione W „Priekalboje” przestrzegair no tego później. Be Bez wątpienia najwięcej artykułów opublikowano na temat historii, kultury i oświaty. Jest nieco artykułów, w których omawiane są także kwestie językowe. Większość z nich poświęcona jest badaniu litewskich nazwisk, imion i nazw miejscowości na Litwie („Przezwisko Daukantasa” (1885, 2-3), „Litewskie przezwiska” (1885, 9), „Imiona litewskich książąt” (1885, 7 —8), „Imię dawnych władców Litwy” (1885, 6), „Prawdziwe nazwy niektórych miejsc na Litwie” (1884, 10 —11),,jeden czy drugi — etymologii (..Początek języka litewskiego” (1885, 4 —5), „Niemiecka i łacińska nazwa Niemiec” (1885, 10 —11), leksyki (,,O używaniu niektórych słów” (1885, 6), „Kilka litewskich słów” (1885, 7-8),, Kulti-trypti (1886, 2), ortografii („Litewska pisownia” (1884, 1—2 —3) omówieniu tych zagadnień. Toteż przy okazji dwudziestolecia „Aušry” w „Varpasie” całkiem słusznie pisano, że „Aušrai” „przypadło wytyczyć szlaki nie tylko dla pisowni, lecz także dla języka. Chociaż ukazało się kilka litewskich książek (Valančiauska i Daukantasa) z dobrą litewską polszczyzną, były one jednak trudno dostępne, a dla innych zupełnie nieznane. Dlatego <-> brakowało słów do wyrażenia myśli i trzeba było je stworzyć“. Szczególnie wyraźnie z brakiem terminów zetknęli się autorzy artykułów popularnonaukowych. Starali się możliwie prosto i zrozumiale ir omówić zagadnienia z tej czy innej ar dziedziny nauki, wyjaśnić zapożyczone terminy, podać ich litewskie odpowiedniki. Oto jak A. Kriščiukaitis omawia * Podane w nawiasach Rok i numer ir „Aušry“. W tym ir miejscu tekst podano w autentycznej formie. Pisownia i ir interpunkcja nie zostały poprawione. Ss, Nasza pisownia i język (1883--1903)/Varpas. 1903. Nr 3. S. 60, 54 arytmetykę, historię, geografię w artykule „Matematyczny opis ziemi” (1884, 5-6). „Jest wiele nauk, z ir których każda ju uczy o czymś. Tak jest arytmetyka; uczy liczb; Historia jest ji już zupełnie inną nauką: w niej znajdujemy, jak niegdyś żył taki odmienny ród, jakie były w nim nieporozumienia, jakie i z jakiej przyczyny wywoływały wojny ar (waina); <>, Jest także nauka o ziemi; ta ir nauka nazywa się geografią, opisuje ona ziemię, jak się przedstawia, gdzie jacy ludzie żyją i czym ji się zajmują. ir ir Geografia to słowo nie-litewskie; po litewsku będzie to „opis ziemi”. — Jednakże utworzear nie i dobranie odpowiedniego terminu nie jest takie proste. O trudnościach związanych z tworzeniem terminów wspomina się w jednym Językowe artykuły „Aušry“ (1885, 6). „Nasz język dopiero niedawno zaczął być dostosowywany do nauki, dlatego niektóre už litewskie słowa są jeszcze całkowicie nieprawidłowo ne używane; często znów ir spotykamy się z takimi przypadkami, że w samym języku trudno znaleźć su jakiekolwiek słowo dla najbardziej abstrakcyjnych pojęć, dlatego trzeba wymyślić nowe, ale taka praca nie jest łatwa: niejednokrotnie zdarza się pobłądzić, tworząc czasem bardzo ir niezgrabne, nieforemne ir ne ir „wykuć” słowo <->“. Jednak autorzy i redaktorzy, którzy mieli lepsze wyczucie językowe, silniejsze poczucie ir języka ojczystego oraz byli zaznajomieni z ówczesnymi pracami su lingwistycznymi, tworzyli udane terminy, na przykład anglarūkszte, dirbtuve, įstatas „ustawa“, juodmena „czarny przedmiot“, mokslavyris „naukowiec“, pervirszis „nadmiar“, pobūdis „charakter“, prieplūdis'* ir itd. We wspomnianym artykule ir wskazuje się jedno ze źródeł powstawania terminologii. „Wydaje mi się, że bardzo przydałoby się dla ne kraju, gdyby ir czytelnicy ogłaszali w „Aušrze“ swoje nowo odkryte wśród ludzi dobre, potrzebne słowa, dodawszy ir własne na zapas“. ju Źródło to później znacznie obszerniej omówił nasz teoretyk terminologii, prof. St. Šalkauskis". A zatem „Aušra“ była tylko ne założycielką nowego etapu rozwoju współczesnego litewskiego języka literackiego, czyli ogólnego"“, lecz także rozwijającą terminologię ir różnych dziedzin nauki, której początków można doszukiwać się już w „Keleivisie“. '* Por. Dainauskas J. Min. działaj. P. 717--718. "Šalkauskis S. Pisma. V., T.2. 1991. P. 24--3l. 6 Palionis J. W sprawie roli „Aušry” w historii litewskiego literackiego języka// „Aušra” – ir litewski ruch społeczny 19 a. pod koniec XIX wieku. V., 1988. P. 189. 55