Žodžiai kryžkelėje. I

TERMINOLOGIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ Jonas KLIMAVIČIUS SŁOWA NA ROZDROŻU. I I. Dziedzictwir o, spuścizna; ir pozostałość, zabytek, relikt Słowo dziedzictwo (dziedzictwo, dziedzictwem, odziedziczył) jest zapewne neologizmem leksykografa Antanasa Lelisa — jo w ir „Litewskim słowniku angielskiego języka” 1915) (Chicago, jest: = dziedzictwo, — spuścizna inheritance (choć w części odwrotnej inheritance dziedziczenie, dziedzictwo, — heritage dziedziczenie; o spuścizna; —- dziedzictwo rodowe), o jo „W ir polsko-litewskim słowniku językowym” (V., 1919) dziedziczność jest dziedzictwem. Wariant z su wymianą samogłosek — pavaldas być — może szybko stał się całkiem jasny, jednak ne przymiotnik pavaldus heréditaire erblich wacneacrsennni — nadal podawał — — Stasys Šalkauskis w swoim „Ogólnym słownictwie filozoficznym" (K., 1938) ir Vilius Pėteraitis w „Słowniku litewsko-angielskim” 1948)— (Miinchen, hereditary, inheritable; w znaczeniu biologicznym Petras Avižonis używał słowa pavaldumas. Nie przyjęły się, jednak nie jest zadomowioir ne M ir G 1982 10 28, o paveldumas paveldus — nė nie jest. Całe nieliczne, choć rozszerzone użycie słowa paveldas, głównie międzywojenne, podaje akademicki LKZ IX — 1. „całość wrodzonych właściwości organizmu, nabytych od iš rodziców, przodków; dziedziczenie”; 2. „palikimas“; 3. „kultūriniai ar buitiniai praėjusių kartų pasiekimai, kuriais naudojasi vėlesnės kartos“: Paveldas idėjų DZ. Iškilmingai stūksojo paveldas norminio ir abiejuose DŽ leidimuose (1954 ir 1972). Jame pirmoji reikšmė yra kaip tik ta, kuri didžiajame žodyne paskutinė — 1. „materialinės ir ir dvasinės kultūros pasiekimai, kurie perduodami vėlesnėms kartoms; palikimas“: Paveldas idėjų. Antroji — biologijos, tik dar ir DZ, lizenkiniškas, antygenetyczny — 2. „całość wrodzonych właściwości organizmu, nabytych u iš przodków, mogących ir zmieniać się pod wpływem warunków środowiska zewnętrznego; dziedziczenie”. Znaczenie prawne „spadek” nie zostało tu słusznie podane. Jednak pojęcie kultury również nie stało się terminem ir genetycznym paveldas, toteż Słownik odnotował rzeczywiste, stałe użycie, przestarzałe próby używania tego ne słowa. o 8 W użyciu żywy był nie książkowy dziedzictwo ideowe, lecz spuścizna --3. „dzieła przeszłości, pomniki, zjawiska”: Dziedzictwo kulturowe DZ, Oczywiście spuścizna była oceniana rozmaicie, także negatywnie, np. : Mroczna spuścizna przeszłości po zanika z dnia na dzień LKŽ VII. Atgimimo metais historyk Rimantas Vėbra jako pierwszy zakwestionował dziedzictwo ir historii kultury: „Pojęcie „dziedzictwo” nie zawiera aspektu obowiązku. Zarówno człowiek, jak i społeczeństwo, które otrzymało dziedzictwo, ma ką możliwość iš wyboru, przyjąć dziedzictir ką wo do dalszego życia czy je odrzucić” („Vakarinės naujienos”, 1989 10 2). Jednakże miałoby to być burzenie, lekceważenie doświadczenia, woluntaryzm — „społeczeństwo, oceniając przeszłość, nie może niczego į wyrzucić na śmietnik historii. Ji może jedynie ograniczać, tłumić poszczególne ir zjawiska i procesy, dążyć do ich zaniku, a ir innym, pożądanym, jų stwarzać jak o najkorzystniejsze warunki do rozwoju. A zatem mamy do czynienia ne su spuścizną, o su dziedziczeniem! Dlatego ir należałoby posługiwać się pojęciami „dziedzictwo historyczne”, „dziedzictwo kulturowe” itp. ir Pojęcie „dziedziczenie” pomogłoby precyzyjniej kształtować myślenie historyczne, rozumienie tego, że dokładnie tak, jak dziecko dziedziczy geny swoich ir rodziców, tak społeczeństwo dziedziczy geny minionych pokoleń <->” (Tamże). Niemal to samo opublikowano po 5 dni ir „Literatūroje ir mene” (1989 10 7), tylko tutaj przedstawia się dziedziczenie historii, dziedzictwo kulturowe. “ W „Wieczornych wiadomościach” jest ir „Dopisek redakcji” (nie mam wątpliwości, że są to uwagi opiekunki „Kącika językowego”, językoznawczyni Reginy Venckutė). Zwięźle przedstawiono w 2 nim następujące myśli: I. Odziedziczyć ne można tylko geny, ale ir majątkiem, a z nim można postąpić w różny sposób: „że wiele bezpowrotnie ką straciliśmy, lekkomyślnie roztrwoniliśmy, ciekawe, czy winne są ar temu słowa...” to Bardzo słusznie, tylko do słowa lekkomyślnie koniecznie trzeba dodać złośliwie. ir Mówi dokładnie i jasno Martynas Brudny: „Ale jednak przebiło się charakterystyczne klasowe podejście, wówczas zwyczajowe sortowanie dziedzictwa į „nasze" ir „nie nasze"; „kova su su atgyvenomis sutapo su su strateginiais tikslais sistemos sowieckiej: stworzeniem nowego świata poprzez odrzucenie starego dziedzictwa” („Kultūros barai”, 1992 7 — 8 64). 2. Bardziej odpowiednie ne byłyby słowa o dziedziczenie, dziedzictwo: „mówiąc «dziedzictwo kulturowe», «dziedzictwo ar historyczne», bardziej podkreślilibyśmy ciągłość, przejmowanie, dlatego ten rzeczownik rzeczywiście mógłby być iš uważany za dokładniejsze słowo. Zatem dziedzictwo to <->". odziedziczona spuścizna, ale — „aspektu obowiązkowości” może on ir nie mieć. A zatem konieczność dziedzictwa kulturowego nie jest bezspornie uzasadniona. Jednak dziedzictwo kulturowe już istnieje. Nieco tego było ir 10 lat przed R. 9 artykułem Vėbry. 1979 m. B. Piesarsko ir B. Svecevičiaus „Lietuvių -anglų kalbų žodyne" paveldas — heritage, legacy: kultūrinis paveldas - - cultural heritage (nors yra kultūrinis ir palikimas cultural — heritage, praeities palikimas the — heritage the past). of Oczywiście najłatwiej jest umieścić dziedzictwo administracyjnie. Tak ir zrobiono np. : ochrony dziedzictwa kulturowego Litwy Rada Kowna L ir M 1989 48 13, Inspekcja Dziedzictwa Kulturowego A 1991 38 4, Centrum Dziedzictwa Kulturowego Departamentu Ochrony Zabytków Lir M 19923 12, Wydział Rekonstrukcji Dziedzictwa Departamentu Ochrony Zabytków LA 199272 1. Najszybciej rozwijała się ochrona dziedzicLA 1991 92 5. Iš twa kulturowego; z dziedzictwa kulturowego pozostaje tylko dziedzictwo: ochrona dziedzictwa Lir M 199036 2, Sv19901926,LA 1990 85 4, opieka nad dziedzictwem A 1990 13 9, oznaczenie dziedzictwLA 1990 120 4, a, problem dziedzictwa A 1990 13 9; nawet w nazwach administracyjnych: Rada Ochrony Dziedzictwa A 1990 13 9, Rada Dziedzictwa A 1990 14 8. Może według Zachód, por. : Dziedzictwo Fundacja (Dziedzictwa Fundusz) Waszyngtonie LA 1991 91 3. < > John Major (John Meydzor) przyjął p a - dziedzictwa (dziedzictwo) ministra Davida rezygnację Mellora (Deivida Mellora) LA 1992 189 2. Jednak... Sami specjaliści ds. dziedzictwa nie — potrafią akcentować; publicznie często mówią pavėldas, a nawet — całkowicie mieszają: paveldas pavėldą. Ciekawe, jak akcentują całkiem zrozumiale powstałe słowo paveldiniūikai A 1990 14 8 ? O Vladas Drėma mówi: „Irkas wymyślił takie słowo. Dziedzictwo jak kuvelda! (Śmieje się). Spuścizna. Wystarczająco szczegółowe pojęcie" („Literatura ir sztuka", 1990 12 01). Forma jest zniekształcana, nie przestrzega się treści pojęcia, np. : „Ukazał się już czwarty tom „Historii języka litewskiego”; <->. <->. Obok dobrego geograficznego atlasu języka “ to kolejna cegiełka w dziedzictwie gramatyki historycznej” („Literatūra menas”, ir 1991 07 13, A. J. Greimas). Oczywiście, dziedzictwo kulturowe jest używane ir nieadministracyjniir e, a nawet nieschematycznie, np. : Wschód, który zwykle ma się na myśli, gdy przeciwstawia się go Zachodowi, jest Bliskim Dziedzictwo kultur Wschodu, nieprzerwanie zmieniających się wzajemnie od starożytnych Sumerów i Akadów po współczesny islam, P 1990 10 110. Ogólnie rzecz biorąc, nowe użycie pojęcia dziedzictwa jest bardzo szerokie. Są tu rzeczy ir całkowicie niekanoniczne. Treść dziedzictwa ir konkretyzuje się, np. : Dwory — — dziedzictwo kultury okresu feudalizmu LA 1990 85 4. Stare — Miasto — część dziedzictwa, < > A 1990 13 9; ir staje się niejasno abstrakcyjna, np. : Teraz, gdy więzi polityczne osłabły, staje się jasne, że trzymamy się razem wyłącznie dzięki temu dziedzictwu, staje się ono 10 dzięki LA 1990 81 3; ir bardziej mitologiczne, bardziej O poetyckie, np.: wiesz, że ne uczucie się wyczerpało,/- tylko rozsypały się płatki kwiatów —/nie widziałeś wczoraj rodzinnego podwórza,/traw przy płotach Stebeikėliai,//leczących zarówno człowieka, jak i Ojczyznę,/rosnących z odziedziczonych świętości —/nikt nie wywyższył, podeptał/przy fundamentach naszej siły L i M 1990 17 10, M. Karčiauskas. Zakres znaczenia dziedzictwa uległ nagle rozszerzeniu i stał się bodaj szerszy niż zakres dawnego spadku — jest to dziedzictwo przyrodnicze, historyczne, religijne, gospodarcze i inne: na Liście Światowego Dziedzictwa znajduje się obecnie 322 obiekty dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego, położone w 69 państwach KB 1992 353; O losie dziedzictwa litewskiego w obwodzie kaliningradzkim LA199214715; Nasze dziedzictwo historyczne i ontologiczne ŠA 1991 8 1; Dziedzictwo historii Litwy LA 1992 229 1; KLR ušu jest uważane za cenne dziedzictwo narodu chińskiego,<-> Mir G 1990 1 14; dziedzictwo narodowe LA 1993 139 12; dziedzictwo etniczne KmT 1989 82 1; materiały dziedzictwa oporu LA 1992 112 9; Niepodległość nad Niemnem i Dźwiną — piękny kwiat naszego odwiecznego ideału — dziedzictwo tysiącletnich walk Bałtów Vlt 1992 9 7; dziedzictwo wojskowe LA 1992 70 8; dziedzictwo religijne LA 1992 51 3; dziedzictwo chrześcijańskie Mt 1992 1 124; dziedzictwo katolickie GK 1990 15 6; prawosławne dziedzictwo bizantyjskie P 1990 10 111; Najcenniejsze rzeczy naszego narodu, takie jak wolność, jej pragnienie, dążenie do niej, zdecydowane opowiedzenie się za prawdą, są dziedzictwem Kościoła GK 1990 15 6; Starsi, którzy zachowali dziedzictwo wiary, przekazują je młodzieży LA 1993 68 5; ciągłość dziedzictwa gospodarczego A 1990 44 12; restaurowane dziedzictwo gospodarcze Vlt 1991 6 5; Nasze dziedzictwo prawne, <-> —to panoptikum prawnych anachronizmów LA 1992 13 7. Widać tu wyraźnie, że rozwój znaczenia dziedzictwa przebiega nie w genetycznym, biologicznym kierunku motywacji, lecz społecznym, niekiedy wypuszczając nawet jakiś “testamentin)” Ugly, np.: odzyskano ziemię w trybie dziedziczenia LA 1992 116 6. Charakterystyczne, że tego dziedzictwa, które byłoby bodaj najbliższe dziedzictwu kulturowemu, jest chyba najmniej: dziedzictwo nauki LA 1992 71 4; dziedzictwo architektury KB 1992 3 51, dziedzictwo architektoniczne i urbanistyczne Rusnė LA 1991 75 7; dziedzictwo poezji litewskiej Mt 1992 4 80, S. Geda; literatura dziedzictwa, książki dziedzictwa KB 1992 1 3. Szybko okazało się, co jest nie tak. Na początku jest to być może nieuniknione. Jednak naprawdę źle, że w ciągu trzech lat liczba niepożądanych zjawisk nie maleje. 1. Dziedzictwa wszelkiego rodzaju jest bardzo dużo, jednak nie zajęło ono jeszcze tego miejsca spuścizny, które wyznaczyli mu pionierzy dziedzictwa. Równoległe używanie spuścizny w drugim, a nawet czwartym roku 11 dziedzictwa świadczy o ar zbyt dużej ospałości. Np. : Etniczną, podobnie jak całą ir kulturę, tworzy dziedzictwo historyczne (spuścizna), zgromadzone w archiwach i muzeach, a także żywa tradycja, O naturalne ir dziedzictwo kultury, LA 1991 209 9; przyrodnicze i ir historyczne dziedzictwo, pa ponownie historyczne dziedzictwo przyrodnicze ir Vit 1993 5 6, Č. Kudaba. Do tej pory nie mniej używana jest sama spuścizna: spuścizna ir kulturowa Litwy chłopi są częścią narodu historycznego, realnie KB 1992 5 59; pretendującą do historycznej į Polityczne - dziedzicir two kulturowe Litwy KB 1992 7—8 103. W niektórych miejscair ch dziedzictwo może pozostać. „Zarysach koncepcji kultury Litwy” (V., gdzie 1990), już znajduje się dziedzictwo kulturowe, muzyk O. Balakauskas ir literaturoznawczyni V. Daujotytė używa terminu dziedzictwo (s. 65, 69). Nadal pozostaje tak, jak było Iš przyjęte: literackie KB 1992 7—48 100; dziedzictwo rękopiśmienne P 1990 9 184; dziedzictwo naukowe LA 1990 85 4; dziedzictwo archiwalne KGB, nawet LA 1992 1534; dziedzictwo katolicyzmu LA 1993 62 5. 2. Wszędzie, gdzie było dziedzictwo kulturowe, spuścizna nie może nadawać się z samej swej natury. Zbyt rygorystyczne i ir wyraźnie niesłuszne jest twierdzenie, że absolutnie niczego nie można wyrzucić. Nie trzeba nė zbyt wiele wyrzucać, odpada jakby samo z siebie. Przecież istnieje zastój kultury, upadek, a nawet zwyrodnienie — po co więc jo dziedzictwo? Chyba tylko po to, by zachować przykłady dziwactw na wystawę ludzkiej głupoty. Na naszych iš oczach ir zniknęła cała warstwa świadomości środowiskowej społ. kolekcje „kultiiros” realizmu, mnóstwo „ikon” sowietyzmu, jeśli nie į trafiły do wtórnych surowców, poprzez targi ir i inne wymiany rozproszyły się po świecie w kolekcjach osobliwości. Nie stało się kų dziedzictwem. Dziedzictwo istnieje wtedy, gdy następuje przyjęcie spuścizny, jest spadkobierca, potwierdzenie praw spadkowych, gdy dziedzictwo kulturowe uczestniczy w kulturowym obiegu społeczeństwa. Dziedzictwo przychodzi pochować spuściznę, ne tylko dziedzictwo o ograniczone jo nie jest całą — spuścizną, lecz jedynie odziedziczoną spuścizną. o Pisze poprawnie Leonidas Žilevičius w swoim artykuleje „Kto będzie badał rosyjskie archiwa?” su podtytułem „Mintys apie nasze dziedzicir two”: „Jestem ne językoznawcą, jednak uważam, że mówiąc o naszym dziedzictwie kulturowym, nie możemy ograniczać się do jednego słowa.” Dziedziczymy tylko to, co ką pozostawili nam rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. Jednak jeśli odziedziczone duchowe dobra ar materialne zagarnęli „przyjaciele” lub sąsiedzi, możemy je ir į tylko oglądać, często o ir to uważam, że nie wolno — tego robić, należałoby nazwać to spuścizną” („Literatūra ir menas", 1992 04 29). Dzieli to następuir jąco: generalny katalog dziedzictwa Litwy i wywiezionego spuści12 gaz. Spuścizna może być nie ir wiadomo gdzie się znajdująca, nieodnalear ziona, zaginiona, zniszczona. Dziedzictwo — odziedziczone: niezniszczone, nieskradzione, nieukryte, chronione, cenione, spuścizna mająca ir żywego gospodarza. Tak więc może istnieć dziedzictwo ir spuścizny, ponieważ trzeba o dbać o to, aby nie zanikła, nie zginęła; można mówić o przekazaniu dziedzictwa potomkom, o przetrwaniu dziedzictwa lub ir o losie dziedzictwa. | Największa nieodpowiedzialność to mnogość wszelkiego rodzaju dziedzictwa, które jest jedynie nieszczęsną spuścizną, jeśli spojrzelibyśmy na to jakby — genetycznie, jak o R. proponowała Vėbra, byłaby to zmienność, mutacje, degeneracja: pozbyć się dziedzictwa totalizmu — niegodne A 1991 50 3; pozazdroszczenia dziedzictwo totalitaryzmu A 1991 202; podejrzliwość jest dziedzictwem czasów komunizmu A 1991 20 2; Mentalność rozdwojenia świata jest dziedzictwem — komunizmu, które jeszcze przez długi czas będzie zaciemniać życie publiczne Litwy; dziedzictwo LA 1991 75 2; systemu sowieckiego A 1991 39 3; brzemię dziedzictwa imperialnego LA 1992 236 5; przygnębiające dziedzictwo lat okupacji, niezachwycajA 1991 53—54 3; ące dziedzictwo lat radzieckich D 1991 38 3; Dziedzictwo LA 1991 87 6; jałtańskie — złe dziedzictwo LA 1992 36 3; destruktywne dziedzictwo myśli społecznej Prsk 1991 8 498; na Litwie dziś zmagają się ze sobą inercyjnie skostniałe dziedzictwo i cienista teraźniejszość L i M 1992 15 14. Nie nadaje się również odbudowa zniszczonego dziedzictwa A 1990 17 14. Używa się tu także określenia spuścizna — totalitarna, radziecka, socjalistyczna, komunistyczna, z jakiegoś powodu także postkomunistyczna, ciężka i grzęznąca, ale w mniejszym stopniu; przewagę ma dziedzictwo. Wniosek: Wprowadzenie pojęcia dziedzictwa nie przebiega gładko, rozróżnianie dziedzictwa i spuścizny nie jest konsekwentne ani zdecydowane i nie wiadomo, kiedy się zakończy. Jeszcze gorsza jest sprawa pomnika. Pierwsza zaczęła do tego nawoływać Jūratė Markevičienė: „<-> należałoby zrezygnować z samego terminu „pomnik” albo przynajmniej zawęzić jego stosowanie. Słowo to nie jest dostatecznie pojemne — oznacza znak pamięci, a więc wskazuje tylko jedną z funkcji dziedzictwa i nie określa wieku obiektu pomnikowego. Pozwala to ujednolicić obiekty dziedzictwa ze współczesnymi tworami, które, będąc jeszcze w trakcie formowania, już reprezentują „zwycięstwa socjalizmu” we wspomnianym Wykazie pomników" (Zarys koncepcji kultury litewskiej, p. 38). Jedną prawdę, tylko tutaj niewypowiedzianą, można by uznać za niedoskona- — ły system: pojęcie zbiorowe — spuścizna, a części — zabytki. Logiczne byłoby: części — szczątki. Jednak liczba mnoga palaikai w języku ogólnym przynajmniej dla połowy jego użytkowników niespodziewanie stała się słowem dwuznacznym, a nawet ar wieloznacznym — 1. “przedmioty pozostawione przez zmarłego; spuścizna” DZ, “majątek pozostawiony przez 13 zmarłego; spuścizna“ DZ; 2. “szczątki zmarłego, zwłoki" DZ, „ciało zmarłego człowieka, szczątki ciała” DZ. Pierwsze znaczenie (oraz palaikas) jest właściwością zachodniej Litwy, drugie zaś w większości piśmienniczym to sowietyzmem, jednak wystarczyło, aby w języku ogólnym zablokował on pierwsze ir su ja znaczenie, związane od S. pism Stanevičiusa ir S. i Daukantasa ze znaczeniem „pozostałości starożytnej kultury”, tak odpowiednim dla dziedzictwa. | Seniena „stary przedmiot su muzealny” bardziej wiąże się ze zbieraniem pojedynczych pozostałości zapomnianej starożytności i ich nieoczekiwanym odnalezieniem, wygląda jeszcze bardziej muzealnie niż pomnik, a ponadto zupełnie nie pasowała do wielkości burzenia starego i tworzenia nowego. Nie zachowały się szczątki, szczątek, ale już pomnik całkiem nieźle pasuje: pomniki — „świadkowie ewolucji pewnej cywilizacji lub odrębnego wydarzenia historycznego” (J. Bučas, —Lietuvos kultūros koncepcijos metmenys, s. 43). Obecnie najzwyklejsze znaczenie „budowli pamiątkowej”, znane już ze słowników P. Ruigysa i F. Kuršaitisa, nie jest wyłączne. Jego prostą kontynuacją i rozszerzeniem jest znaczenie „pozostałości przeszłości”: pomniki kultury, pomniki epoki kamienia, pomniki starożytności, pomniki historii, pomniki architektury ludowej, pomniki przyrody, pomniki języka, pomniki piśmiennictwa, pomniki literatury, a nawet: zapisanie tego samego słowa różnymi lub podwójnymi literami uważa się za fonetyczny i semantyczny pomnik języka J. Jurginis, —Livonijos kronikos, V., 1991, s. 21. Oba zaś opierają się na znaczeniu żywego języka —3. „co pozostaje jako pamiątka; co jest wykonywane, pozostawiane lub dawane na pamiątkę”: Duok an[t) paminklo Skapiškis. Ben[t] paminkluo [tj. pomnikowi] atnešk obulų [tj. jabłek] Palanga. Pomnik rodziców — ten wałek do ciasta Raudėnai. Da[r] mam pomnik — chusteczkę Vidiškiai (LKŽ IX). Zatem znaczenie zabytku kultury może być bardzo szerokie, niekoniecznie, jak twierdzi, powołując się na UNESCO, J. Markevičienė, „pojedyncze wartościowe obiekty”, a nie „kompleksy”, nie „terytoria” itp. (Zarys koncepcji kultury Litwy, s. 38). Całkiem zasadnie obok tego J. Bučas pisze: zabytek agrarnej kultury narodu — historycznie ukształtowany krajobraz wiejski (Tamże, s. 42). On również powołuje się na świat, ale na ten, który twierdzi coś przeciwnego: „w przyjętej w 1964 roku w Wenecji międzynarodowej karcie ochrony zabytków wskazuje się, że pojęcie zabytku kultury obejmuje zarówno pojedyncze dzieło, jak i kompleksy typu miejskiego lub wiejskiego, <->” (Tamże, s. 43). Tak też jest w projekcie ustawy Republiki Litewskiej o ochronie dóbr kultury: artykuł. 24 Ochrona i — zagospodarowanie terytorialir nych D 19928 7. 14 J. Argument Markevičienė, że termin zabytek jest niewłaściwy dlatego, że ktoś przy zabytkach był oszołomiony soc. ir zabytków ne kultury współcześnie zawsze wartościowych dóbr kultury stawiane są właśnie wtedy, gdy można tų „zabytków” zrezygnować. Czy wtedy ar byłby to argument? Kolejny jej argument, niemal przeciwny — “termin ten zakłada szczególny typ ochrony muzealnej, który nie mógł nie być stosowany ani do krajobrazów, ani do miast” ir (Tamże, p. 38). Po po kilku latach jest on jeszcze rozwijany: “A więc “upamiętnianie” to — całkiem dobry sposób, by oddzielić ludzi od jy przeszłości, uczynić dziedzictwo kulturowe obcym. Przecież tradycyjne otoczenie, przekształcone w ar muzealny mo eksponat panoptikonu, może wzbudzać jedynie ciekawość, ar zdumienie, wzruszać, jak wszystko, co umarłe. Jednak nie jest to w stanie wzbudzić miłości, która wymaga życia" („Literatūra ir menas”, 1992 01 18). To prawda, jednak ludzi od przeszłości oddzielił także termin pomnika, który, wybierając i sortując dziedzictwo, ne muzealizował je i o fasadowo upiększał; to, że, jak słusznie mówi sama J. Markevičienė, było „korzenie tradycji zostały podcięte” (Zarys koncepcji kultury Litwy, s. 38). Oczywiście, można zrezygnować z pomnika, można by znaleźć być może inne przyczyny, a także pewne ir argumenty językowe — rozwój znaczeń słowa pomnik nie jest spójny, linearny, lecz rozgałęziony i sprzeczny: w żywym języku pomnik ma także całkiem nie „monumentalne” znaczenia —4. „znak, ślad”: Te chaty runęły, nie zostało już nawet śladu Gruzdžiai (także Salamiestis, Kūpiškis, Zi6ébiskis); 5. „coś, co zachowało bardzo mało podobieństwa do siebie (o bardzo wyniszczonym, wychudzonym człowieku, zwierzęciu lub marnym przedmiocie- )” Plateliai, Alsėdžiai, Satés, Salantai (LKŽ IX). Jednak co zaproponowano i próbuje się stosować zamiast pomników? Tysiąc pierwsza nuda: biurokratyczne obiekty dziedzictwa LKKM 38, J. Markevičienė, materialne obiekty dziedzictwa kulturowego L i M 1992 3 8, J. Markevičienė. Bardziej ludzkie, ale równie niewygodne dwuwyrazowe wartości dziedzictwa LKKM 38, także 42, 43, J. Bučas, tylko jedne z nich — zabytki, inne — nie: I wszystkie to wartości dziedzictwa kulturowego, z których większość ma status zabytku i jest chroniona przez państwo Tamże 42; nadanie wartości dziedzictwa statusu zabytku Tamże 43; pozostaje również wartość zabytkowa Tamże 43, 44, oraz poziomów, typów, rodzajów i grup dziedzictwa kulturowego <-> wartość zabytkowa Tamże 45. Nawet po kilku latach, mając już Wydział Badań nad Dziedzictwem przy Związku Naukowców Litewskich, nadal sami nie wiedzą, „co nazywać spuścizną, co dziedzictwem, czym jest obiekt kultury, co uznać za wartość kulturową, co określić mianem obiektu ochrony zabytków, ochrony dziedzictwa?” (Jurgis 15 o ką Bučas. Obiekt ochrony dziedzictwa. Krótka historia pojęcia zabytku. — „Literatira Ir menas", 1992 02 22), chociaż wspomina się nawet o ochronie przeszłości [0 tytuł tez J. Markevičienė — Dziedzictwo kulturowe (ochrona środowiska życia) LKKM 37). Ir wartości dziedzictwa nie są tutaj całkiem jasne jako jednolity — system, przeciwstawny pojedynczym pomnikom, jak wybrane obiekty dziedzictwa: należy chronić nie dziedzictwo w ogóle, lecz wartości dziedzictwa jako jednolity system si terytorialny (dziedzic- — ką two to to, co przeszłość nam — pozostawia, spuścizna to to, co prawnie nam przysługuje, wartości dziedzictwa — ką wyselekcjoniš owanym dziedzictwem dysponujemy jako kulturową tożsamością (=swoistością). Tutaj również zabytek kultury ir — wyjątkowa, reprezentacyj- — na, prestiżowa wartość kulturowa; nie odrzuca się całkowicie poglądu, że jest on czymś więcej niż obiektem kultury, twierdzi się — jedynie, że „należy chronić znacznie więcej i bardziej ir różnorodnych wartości przeszłości, niż nakazuje to obecne pojmowanie zabytku”. Taki chaos terminologiczny nie ir powinien mieć miejsca, rozwiązanie jest jasne. J „Markevičienė, poruszywszy kwestię neologizmów, L ir M 1992 3 8, mogła konsekwentnie tą dojść do rozwiązania. Iš w rzeczywistości nauki o ir kulturze i różne pokrewne im dziedziny konsekwentnie stosują iš cały zapożyczony z językozna- — wstwa system terminologiczny: neologizm, zapożyczenie, derywat, np. : Apologeci neologizmów na Starym Mieście ir opierają się na kilku wierszach is ICOMOS ''oraz międzynarodowej karcie ochrony miast historycznych VN 1988 295 2. Po pierwsze, Litwa, stawszy się iš monarchią, podkreśliłaby raz jeszcze, że ji — nie neologizm ir nawet ne XX państwo z początku wieku LA 1990 87 6. Posługujemy się głównie zapożyczonymi koncepcjami (istnieją piękne ir wyjątki), choć zapożyczenia, jak się okazuje, zawsze są dobrym ne rodzajem kontrastowania z wszelkimi L ir M 1983 46 6. <-> zatwierdzonymi wówczas derywatami; zachowanie było wiązane z przeciwstawieniem ideologii ir socjalistycznej su KB 1988 9 32. <-> nowoczesność <-> jako derywat otwartości i pluralizmu ir KB 1993 2--3 106. Dziedzictwo 1932 m. J. Barona W „Rosyjsko-litewskim słowniku” używane jako synonim dziedzictwa — (HacneacTBo dziedzictwo po rodzicach, szczątki, spuścizna, dziedzictwo, dziedzina, dziedzictwoo S. ), Šalkauskisa 1938 m. W „Ogólnej terminologii filozoficzne- — j” obok wspomnianego przymiotnika pavaldus zamiast zwyczajowego paveldo — (veldinys heritage — Erbe, Erbschaft wacneactso, — choć tylko w ogólnym ne znaczeniu filozoficznym, ale całkiem konkretnym ir znaczeniu niefilozoficznym: Paveldima liga jest nieszczęsnym veldinys), we współczesnej leksykografii normatywnej podaje się znaczenie o nie wiadomo jakim użyciu iš (czy tylko J. (ze słownika Barona?) przejęte, lecz w prawie nieużywane znaczenie „odziedziczony majątek, spadek” DZ, (DZ, — ir „vel16 4. Važis to — wóz ne Czym jest važis? Zdawałoby się, że to dziwne — pytanie: czym jeździ, wozi, ten važis, czyli wóz. Tak ir potyka się, rzecz ne jasna, na zupełnie równej drodze. Nie byłoby w tym — wielkiego problemu — czy można wszystko wiedzieć i wszystko umieć. Cały problem w tym, że zapomina się o przysłowiu: nie wiesz, to nie mów, tylko zapytaj. A więc pisze się, mając nadzieję, że może nawet “wzbogacić” język: A więc konie wracają. <->. Szczęśliwy podczas odpoczynku, otrzymawszy możliwość su przejażdżki ro koniem, na ar przejażdżkę wyruszają T 1976 75 4. <> poranne wozy przewożące do sklepów kefir į A 1990 39 8. Nie jest tajemnicą, że w każdym kolektywie są pracowici, uczciwi i zdolni ludzie, ir którzy „ciągną cały wóz” Tamże. Iš tų -owych (porannych wozów!), tų niewłaściwe cudzysłowy wskazują na niedbałość językową. Jednak ir poeta się myli i ir wprowadza dzieci w błąd: Zaprzągłszy wóz/ Siwą klacz,/ Siostra Elenytė/ Ruszyła w drogę į K. Kubilinskas. Lata małych. Wilno., 1972, p. 319. Tłumaczka się myli: Ach, gdyby ujrzał on pretora na wysokim,/ jadącego środkiem va žy cyrku, wśród kurzu, szatę Jowisza/ noszącego wspaniale Juvenalis. Satyros/ Tłum. A. Bendoriūtė. W., 1983, p. 77. Grecja pełna kłamstw: że niegdyś w poprzek Hellespontu/ most prosty, iš którym ir statki mogły przepływać, przejeżdżać Tamże 82. Wschodni Auksztota śmiałby się, dziwił, my 0 otwórzmy DZ,: vazis vazys (2), (4) — „piękne wyjazdowe sanie z su siedzeniami". Va no proszę! Pamiętajmy: czüžus vazis. Posłużmy się poezją: Śniegułės splatają się. Dzwoneczki wołają./ Jak dym bezbrzeżne równiny!/ Važelis śpiewa wielobarwnie/ Na oszronionej równinie przydrożnej- ./ Śniegułės splatają się. Dzwoneczki wołają A. Jasmantas. Poezja. V., 1992, p. 38. Swoją drogą, do Słownika należało dodać oznaczenie tarm. — wyraz gwarowy, a dokładniej wsch. — słowo wschodnich Auksztotów (obszar przybliżony, ponieważ nie ma jeszcze danych — W „Atlasie języka litewskiego” skartografowano tylko nazwy sań roboczych, nie ma jeszcze 0 tomu „Słownika języka V litewskiego” obejmującego literę). W języku ogólnym nieugruntowane, a nawet ryzykowne -- w użyciu, można nie zrozumieć, np. : Jedni będą szyć narzuty na łóżka, inni robić ozdobne wozy. ir LA 1990 47 3. Słownik potknął się ir przy haśle — „drabstinėti”, podając jedyną, lecz nietrafną ilustrację: Jeździ, jeździ na wozie, rozpryskuje błoto. Chyba że podczas roztopów, ku wiośnie. Nie możemy ir wierzyć gazecie piszącej w listopadzie o jeździe saniami. Zdziwieni otrząśnijmy się teraz: „važis” — „sanie”, ale przecież są ir one su pa-vaz-omis! Ir na tym obszarze, gdzie „pavazos” nazywane są lėnkėmis (między 23 Joniškisem a Rokiškisem, od Łotwy po Rozalim, Raguwę, Šimonie), jeździ się saniami. A więc całkiem prawidł- — owo važis! A wóz? Dla jednych już wóz, a dla innych jeszcze koła; tu koło, tam tekina (bardzo konsekwentni Łotysze: „wóz, koła” — rati, „koło” — ritenis). Według danych „Atlasu języka litewskiego” vežimas jest używane na obszarze międzyrzecza Niemna i Neris (z wyjątkiem górnego biegu ir Mereczanki i lewego brzegu) ir na lewym brzegu Niemna, od o ujścia Dubysy — ir po prawej stronie dość wąskim odcinkiem aż do Kłajpedy. W pozostałej części — przeważnie ratai, ale nie wszędzie, 0 z drobnymi wtrąceniami vežimas albo nawet z czystymi wysepkami. Ogólnie rzecz biorąc, vežimas ne oznacza tam czterokołowy pojazd, ale jego „nadwozie" (w tym znaczeniu występuje też rogiy vežimas) lub podwozie — važtas (podobnie w Dubičach tarinys kół ratinė); puste wschodnioaukštaitiskie vežėčios (vežėtys), ale również nie każde — zwykle określone, zwłaszcza robocze, — najczęściej do o wożenia obornika — (šienvežė — ratai, w Marcinkonysė — ratinos, piękne, lekkie — rateliai). Na obszarze występowania słowa ratai jest też więcej nazw, niestety, nie są one litewskie. W obszarze znaczeń związanych z wozem „ratai” również się zdarza, ale tylko we frazeologii. Czy dla kogoś „ratai” brzmi dziwnie? Niech zajrzy do LKŽ XI, znajdzie jeszcze dziwniejsze — liczba pojedyncza „ratas” albo „ratelis- ”, „ratukas”, „račiukas” oznacza... „rower”. A „vežimo ratas” nie występuje na całej Litwie, jest jeszcze „tekinis” (rzad. „tekinys”) — wielokątny „ratas”, ale południowa granica jest zbliżona (Kintai-Šilūtė-Juknaičiai-Žemaičių Naumiestis-Zvingiai-Veliuona), a dalej skręca na północ i bardzo się wygina (Surviliškis-Ramygala-Steigviliai-- Pasvalys-Biržai-- Nemunėlio Radviliškis- ). W folklorze może występować też forma mieszana: „Ried ratai, riedratukai, ried mažieji tekinukai” Luokė (płyta zespołu etnograficznego „Patalkių vakaronė"- ). „Sukas kaip tekinis ratų paskutinis” — dla kogoś, kto tego nie słyszał, może brzmieć dziwnie? „Ratelio”, żmudzkiego kołowrotka, „ratinio”, „ratino” — „tekinis” — też dziwne? A przecież nawet koło kołowrotka mogłoby się nie spodobać jakiemuś międzynarodowemu kodeksowi terminologicznemu. Jednak dla żywego języka wszystko to jest swojskie, prawdziwe i mocne. Oczywiście w słowniku języka ogólnego przy tokinie należałaby się kwalifikacja dial., w objaśnieniu kół także tokinie nie pasują. Można się cieszyć, że racius jest objaśniany ostrożniej -- „rzemieślir nik wykonujący drewniane części wozów”. Nawiasir em mówiąc, sań... Jak do tego doszło? Widocznie jeżdżona płozą jazda (wozami, także saniami, dial. saniami, saneczkami,...) jeżdżono, wozem (wozami) -- toczono się, jeżdżono, a kołami — toczono się. Później, z biegiem czasu, system ten uległ zmianie, nowy zaś jest niejednorodny. Jednak ji mocno się utrzymuje; ir nikomu nie pozwala się samowolnie zmieniać ani mieszać danych językowych. Wozy i -- sanie — ir święte. 24 ~ zob. — D FTZ LKKM LKZ LTE --Litewska NUE PolZ, ASr A --„AusrinD GK KB KmT KV LA LirM LR MirG Mt P Prsk R SMD SA T TMkt TV Vit VN VZ Skróty I. Słowniki, encyklopedie, książki --Słownik współczesnego języka litewskiego. V., 1954 Słownik współczesnego języka litewskiego. V., 1972 --Słownik terminów fizycznych. V., 1979 --Zarys koncepcji kultury litewskiej. Wilno, 1990 --Słownik języka litewskiego. Wilno, t. 2, 1969. T. 4, 1957. T. 5, 1959. T. 7, 1966. T. 9, 1973. T. 10, 1976. T. 11, 1978 Encyklopedia Radziecka. V.,T.5,1979.T.11,1983 -- Encyklopedia gospodarstwa domowego. V., 1987 --Słownik politechniczny. V., 1984 II. Prasa periodyczna -- “Atgimimas” e” --„Dienovidis” --„Gimtasis krastas” --"Kultūros barai" --„Komjaunimo tiesa„ -- „Kalba Vilnius” --„Lietuvos aidas" --„Literatura ir menas“ --„Lietuvos rytas" --„Mokslas ir gyvenimas“ --„Metai" --„Pergale” --„Proskyna” --„Respublika” == „7 meno dienos" --„Šiaurės Atėnai" -- „Tiesa" --„Tarybinis mokytojas" --Telewizja -- Viltis" --„Vakarinės naujienos" --„Vilniaus žinios" Cyfry oznaczają lata, numery i strony (TV – datę) 25