Žodžiai kryžkelėje. I

TERMINOLOGIJA IR DABARTIS Jonas KLIMAVIČIUS SŁOWA NA ROZDROŻU. I 1. Spuścizna i dziedzictwo; spadek i zabytek, relikt Słowo pãvelda, pãveldu, pãvelde (spuścizna) jest zapewne neologizmem leksykografa Antanasa Lelisa — w jego „Słowniku litewsko-angielskim” (Chicago, 1915) znajdujemy: paveldas = pavaldas — inheritance (choć w części odwrotnej inheritance — paveldėjimas, paveldėjystė, a heritage — paveldėjimas; palaikas; tėvonija), a w jego „Słowniku polsko-litewskim” (V., 1919) dziedziczność to paveldas. Wariant z wymianą samogłosek — pavaldas — być może szybko okazał się niezbyt jasny, jednak przymiotnik pavaldus — héréditaire — erblich — наследственный nadal podawali Stasys Šalkauskis w swojej „Ogólnej terminologii filozoficznej” (K., 1938) i Vilnus Peteraitis w „Słowniku litewsko-angielskim” (München, 1948)—hereditary, inheritable; w znaczeniu biologicznym Petras Avižonis używał pavaldumas. Nie przyjęły się, ale nie przyjął się również paveldumas M ir G 1982 10 28, a paveldus — w ogóle nie istnieje. Całe skromne, choć rozszerzające się użycie pãveldo, głównie z okresu międzywojennego, podaje akademicki LKŽ IX—1. „całość wrodzonych cech organizmu, nabytych od rodziców, przodków; dziedziczenie”; 2. „spadek”; 3. „osiągnięcia kulturalne lub bytowe minionych pokoleń, z których korzystają następne pokolenia”: Dziedzictwo ideowe DŽ. Dostojnie wznosiła się spuścizna także w obu wydaniach normatywnego DŽ (1954 i 1972). W nim pierwsze znaczenie jest właśnie tym, które w wielkim słowniku figuruje na końcu — 1. „osiągnięcia kultury materialnej i duchowej przekazywane następnym pokoleniom; spadek”: Dziedzictwo ideowe. Drugie — biologiczne, a w DŽ jeszcze lysenkowskie, antygenetyczne — 2. „całość wrodzonych cech organizmu, nabytych od rodziców, przodków i mogących zmieniać się pod wpływem warunków środowiska zewnętrznego; dziedziczenie”. Znaczenia prawnego „spadek” słusznie tu nie podano. Jednak pãveldas nie stało się też terminem kulturoznawczym ani genetycznym, a zatem słownik odnotowywał nie rzeczywiste, ustabilizowane użycie, lecz przestarzałe próby posługiwania się tym słowem. 8 W użyciu żywe było nie książkowe dziedzictwo ideowe, lecz spuścizna – 3. „dzieła, zabytki, zjawiska przeszłości”: Dziedzictwo kulturowe DŽ₂. Oczywiście, spuścizna była oceniana rozmaicie, także negatywnie, np.: Mroczna spuścizna przeszłości znika dzień po dniu LKŽ VII. W latach Odrodzenia historyk Rimantas Vebra jako pierwszy zakwestionował spuściznę kultury i historii: „Pojęcie «spuścizna» nie zawiera aspektu obowiązku. Zarówno człowiek, jak i społeczeństwo, które otrzymało spuściznę, może wybrać, co z niej wziąć dla dalszego życia, a co odrzucić” („Vakar inės naujienos”, 1989 10 2). Miało to jednak oznaczać niszczenie, pogardę dla doświadczenia, woluntaryzm — „społeczeństwo, oceniając przeszłość, nie może niczego wyrzucić na śmietnik historii. Może jedynie ograniczać i tłumić pewne zjawiska i procesy oraz dążyć do ich zaniku, a dla innych, pożądanych, tworzyć jak najkorzystniejsze warunki rozwoju. A zatem mamy do czynienia nie ze spuścizną, lecz z dziedziczeniem! Dlatego należałoby posługiwać się pojęciami «dziedziczenie historyczne», «dziedziczenie kulturowe» itp. Pojęcie «dziedziczenie» pomogłoby trafniej kształtować myślenie historyczne i rozumienie, że tak jak dziecko dziedziczy geny swoich rodziców, tak społeczeństwo dziedziczy geny dawnych pokoleń <~>” (Tamże). Niemal to samo opublikowano 5 dni później także w „Literatūra ir menas” (1989 10 7), tyle że tutaj podano dziedziczenie historii, dziedziczenie kultury. W „Vakar inės naujienos” jest też „Dopisek redakcji” (nie wątpię, że są to uwagi językoznawczyni Reginy Venckutė, opiekunki „Kącika językowego”). Zwięźle sformułowano w nim 2 myśli: 1. Można dziedziczyć nie tylko geny, ale i majątek, a z nim można postąpić na różne sposoby: „to, że wiele rzeczy bezpowrotnie utraciliśmy, lekkomyślnie roztrwoniliśmy, raczej nie jest winą słów...” Bardzo słusznie, lecz do słowa lekkomyślnie trzeba koniecznie dodać również złośliwie. Precyzyjnie i jasno mówi Martynas Purvinas: „Jednak przebijał typowy klasyczny pogląd, wówczas powszechny podział spuścizny na «naszą» i «nie naszą», «walka z przeżytkami zbiegła się ze strategicznymi celami systemu radzieckiego: budową nowego świata przez odrzucenie starej spuścizny»” („Kultūros barai”, 1992 7 — 8 64). 2. Lepsze byłoby nie dziedziczenie, lecz spuścizna: „mówiąc «dziedzictwo kultury», «dziedzictwo historii» lub «dziedzictwo historyczne», mocniej podkreślilibyśmy ciągłość i przejmowanie, toteż ten rzeczownik można by w istocie uznać za trafniejsze słowo, <~>”. A zatem spuścizna to odziedziczona spuścizna, ale ona również może nie mieć „aspektu obowiązku”. A więc konieczność dziedzictwa kulturowego nie jest bezspornie uzasadniona. Jednak dziedzictwo kulturowe już istnieje. Nieco istniało też 10 lat przed R. 9 W artykule Vėbry. W 1979 r. w „Słowniku litewsko-angielskim” B. Piesarskasa i B. Svecevičiusa paveldas – heritage, legacy: kultūrinis paveldas - - cultural heritage (choć jest też kultūrinis palikimas – cultural heritage, praeities palikimas – the heritage of the past). Oczywiście najłatwiej spuściznę wprowadzić administracyjnie. I tak też zrobiono, np.: Kowieńska Rada Opieki nad Dziedzictwem Kulturowym Litwy L ir M 1989 48 13, Inspekcja Dziedzictwa Kulturowego A 1991 38 4, Centrum Dziedzictwa Kulturowego Departamentu Ochrony Zabytków L ir M 1992 3 12, wydział rekonstrukcji dziedzictwa Departamentu Dziedzictwa Kulturowego LA 1992 72 1. Najszybciej rozpowszechniła się ochrona dziedzictwa kulturowego LA 1991 92 5. Z dziedzictwa kulturowego zostaje tylko dziedzictwo: ochrona dziedzictwa L ir M 1990 36 2, Šv 1990 19 26, LA 1990 85 4, opieka nad dziedzictwem A 1990 13 9, oznaczanie dziedzictwa LA 1990 120 4, problem dziedzictwa A 1990 13 9; nawet w nazwach administracyjnych: Rada Opieki nad Dziedzictwem A 1990 13 9, Rada Dziedzictwa A 1990 14 8. Może za przykładem Zachodu, por.: Heritage Foundation (Fundacja Dziedzictwa) w Waszyngtonie LA 1991 91 3. <-> John Major (Džonas Meidžoras) przyjął rezygnację ministra d z i e d z i c t w a (h e r i t a g e) Davida Mellora (Deividas Meloras) LA 1992 189 2. Jednak… Sami dziedzictwa specjaliści nie potrafią poprawnie akcentować – publicznie często mówią pavėldas, a nawet całkiem przekręcają: paveldas – pavėlda. Ciekawe, jak akcentują całkiem zrozumiale utworzone słowo paveldininkai A 1990 14 8? A Vladas Drėma mówi: „I kto wymyślił takie słowo. Paveldas jak kuvelda! (Śmieje się). Palikimas. Pojęcie wystarczająco obszerne” („Literatūra ir menas”, 1990 12 01). Zniekształca się formę i nie przestrzega treści pojęcia, np.: „Ukazał się już czwarty tom «Historii języka litewskiego»; <->. <->. Obok znakomitego geograficznego «Atlasu» języka jest to kolejna cegiełka w dziedzictwie gramatyki historycznej” („Literatūra ir menas”, 1991 07 13, A. J. Greimas). Oczywiście dziedzictwo kulturowe bywa używane także poza administracją i nawet w sposób niestereotypowy, np.: Wschód, który zwykle ma się na myśli, gdy przeciwstawia się go Zachodowi, jest dziedzictwem kultur Bliskiego Wschodu, nieprzerwanie zastępujących się nawzajem od starożytnych Sumerów i Akadów aż po współczesny islam P 1990 10 110. Ogólnie rzecz biorąc, nowe użycie dziedzictwa jest bardzo szerokie. Są tu też rzeczy zupełnie nieuzasadnione. Znaczenie dziedzictwa staje się bardziej konkretne, np.: Dwory – dziedzictwo kulturowe epoki feudalizmu LA 1990 85 4. Stare Miasto – część dziedzictwa, <-> A 1990 13 9; a bywa też niejasno abstrakcyjne, np.: Teraz, gdy więzi polityczne osłabły, okazuje się, że łączy nas krew tylko dzięki temu dziedzictwu 10 dzięki LA 1990 81 3; nabiera też cech mitologicznych i poetyckich, np.: A wiesz, że to nie uczucie wygasło,/tylko rozsypały się płatki kwiatu —/nie widziałeś wczoraj rodzinnego podwórka,/traw przy płotach w Stebeikėliai,//leczących człowieka i Ojczyznę,/wyrastających ze świętego dziedzictwa —/nikt ich nie wywyższył, podeptano je/u podstaw naszej siły L ir M 1990 17 10, M. Karčiauskas. Zakres znaczeniowy słowa dziedzictwo, które zaczęło pełnić funkcję terminu, nagle się rozszerzył i stał się być może szerszy niż zakres dawnego spadku — oto dziedzictwo przyrodnicze, historyczne, religijne, gospodarcze i inne: na Liście Światowego Dziedzictwa znajduje się obecnie 322 obiekty dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego z 69 państw KB 1992 3 53; A jaki jest los litewskiego dziedzictwa w obwodzie kaliningradzkim LA 1992 147 15; Nasze dziedzictwo historyczne i ontologiczne ŠA 1991 8 1; Dziedzictwo historyczne Litwy LA 1992 229 1; ChRL uważa za cenne dziedzictwo narodu chińskiego; <-> M ir G 1990 1 14; dziedzictwo narodowe LA 1993 139 12; dziedzictwo etniczne KmT 1989 82 1; materiały dotyczące dziedzictwa ruchu oporu LA 1992 112 9; Niepodległość nad Niemnem i Dźwiną — piękny kwiat naszego odwiecznego ideału — dziedzictwo tysiącletnich walk Bałtów Vlt 1992 9 7; dziedzictwo wojskowe LA 1992 70 8; dziedzictwo religijne LA 1992 51 3; dziedzictwo chrześcijańskie Mt 1992 1 124; dziedzictwo katolickie GK 1990 15 6; prawosławne dziedzictwo bizantyjskie P 1990 10 111; Najcenniejsze sprawy naszego narodu, takie jak wolność, jej pragnienie, dążenie do niej, zdecydowane opowiedzenie się za prawdą, są dziedzictwem Kościoła GK 1990 15 6; Starsze pokolenie, które zachowało dziedzictwo wiary, przekazuje je młodzieży LA 1993 68 5; ciągłość dziedzictwa gospodarczego A 1990 44 12; restaurowane dziedzictwo gospodarcze Vlt 1991 6 5; Nasze dziedzictwo prawne; <-> — to panoptikum anachronizmów prawnych LA 1992 13 7. Widać tu wyraźnie, że ewolucja znaczenia słowa dziedzictwo nie przebiega w kierunku motywacji genetycznej, biologicznej, lecz społecznej, czasem wypuszczając nawet jakiś „testamentowy” odrośl, np.: odzyskał ziemię w drodze dziedziczenia LA 1992 116 6. Charakterystyczne, że najmniej jest tego rodzaju dziedzictwa, które byłoby chyba najbliższe dziedzictwu kulturowemu: dziedzictwo naukowe LA 1992 71 4; dziedzictwo architektury KB 1992 3 51, dziedzictwo architektoniczne i urbanistyczne Rusnė LA 1991 75 7; dziedzictwo poezji litewskiej Mt 1992 4 80, S.Geda; literatura dziedzictwa, książki dziedzictwa KB 1992 1 3. Szybko okazało się, co jest nie tak. Na początku było to może nieuniknione. Jednak naprawdę źle, że przez trzy lata problemy nie zmniejszają się. 1. Różnego rodzaju dziedzictwa jest bardzo dużo, jednak nie zajęło ono jeszcze miejsca spuścizny, które wyznaczyli mu prekursorzy dziedzictwa. Równoległe dziedzictwa … 11 Używanie w drugim, a nawet czwartym roku dziedzictwa świadczy o nadmiernej opieszałości. Np.: Dziedzictwo etniczne, podobnie jak całą kulturę, tworzy spuścizna historyczna (dziedzictwo), zgromadzona w rękopisach i muzeach, a także żywa tradycja LA 1991 209 9; dziedzictwo kulturowe i naturalne, ale dziedzictwo przyrodnicze i historyczne, znów dziedzictwo historyczne i przyrodnicze Vlt 1993 5 6, Č. Kudaba. Do dziś równie często używa się samego określenia spuścizna: spuścizna kulturowa Litwy KB 1992 5 59; chłopi są częścią narodu historycznego, rzeczywiście pretendującą do politycznej i kulturowej spuścizny historycznej Litwy KB 1992 7—8 103. W niektórych przypadkach może i pozostanie „spuścizna”. W „Zarysie koncepcji kultury Litwy” (V., 1990), gdzie występuje już dziedzictwo kulturowe, muzyk O. Balakauskas i literaturoznawczyni V. Daujotytė używają terminu spuścizna (s. 65, 69). Nadal spotyka się dawne, utrwalone użycia: spuścizna rękopiśmienna KB 1992 7—8 100; spuścizna literacka P 1990 9 184; spuścizna naukowa LA 1990 85 4; spuścizna archiwalna KGB LA 1992 153 4; nawet spuścizna katolicyzmu LA 1993 62 5. 2. W każdym przypadku, w którym występowały określenia spuścizna kulturowa, dziedzictwo nie może być właściwe ze swej natury. Zbyt kategoryczne i oczywiście nieprawdziwe jest twierdzenie, że nie można niczego odrzucić. Nie trzeba wiele wyrzucać — samo odpada. Istnieje przecież stagnacja, upadek, a nawet degeneracja kultury, więc po co jej dziedzictwo? Chyba że zachowuje się je jako przykłady osobliwości na wystawę ludzkiej głupoty. Na naszych oczach z otoczenia i świadomości zniknęła cała warstwa „kultury” socrealizmu, wiele „ikon” sowietyzmu; te, które się nie podobały, trafiły na surowce wtórne, a przez targi i inne wymiany rozproszyły się po świecie w zbiorach kolekcjonerów osobliwości. Nie stały się dziedzictwem. Dziedzictwo istnieje wtedy, gdy następuje przyjęcie spuścizny, jest spadkobierca i potwierdzenie praw do dziedziczenia, gdy spuścizna kulturowa uczestniczy w obiegu kultury społeczeństwa. Dziedzictwo nie przychodzi po to, by pochować spuściznę, lecz tylko ją ograniczyć — dziedzictwo nie jest całą spuścizną, lecz tylko spuścizną odziedziczoną. Leonidas Žilevičius słusznie pisze w swoim artykule „Kto będzie badał rosyjskie archiwa?” z podtytułem „Myśli o naszym dziedzictwie i spuściźnie”: „Nie jestem językoznawcą, ale sądzę, że mówiąc o naszym dziedzictwie kulturowym, nie możemy ograniczać się do jednego słowa. Dziedziczymy tylko to, co pozostawili nam rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. Jeśli jednak odziedziczone dobra duchowe lub materialne zagarnęli „przyjaciele” albo sąsiedzi i możemy na nie tylko popatrzeć, a często nawet tego nam nie wolno — sądzę, że należałoby je nazywać spuścizną” („Literatura i menas”, 1992 04 29). Rozróżnia je zatem następująco: generalny katalog dziedzictwa Litwy i wywiezionej spuścizny 12 u. Spuścizna może znajdować się nie wiadomo gdzie, być nieodnaleziona, zaginiona lub zniszczona. Dziedzictwo jest odziedziczone: niezniszczone, nieskradzione, nieukryte, chronione, cenione — to spuścizna mająca właściciela i życie. Istnieje zatem także dziedzictwo spuścizny, a ponieważ trzeba dbać, by nie niszczało i nie ginęło, można mówić również o przekazywaniu dziedzictwa potomnym, o przetrwaniu dziedzictwa lub o losie dziedzictwa. Największą nieodpowiedzialnością jest mnogość rozmaitego dziedzictwa, które jest jedynie nieszczęsną spuścizną, a gdyby spojrzeć na to jakby genetycznie, jak proponował R. Vėbra, mielibyśmy zmienność, mutacje, degenerację: pozbyć się dziedzictwa totalizmu A 1991 50 3; nie do pozazdroszczenia dziedzictwo totalitaryzmu A 1991 20 2; podejrzliwość jest dziedzictwem czasów komunizmu A 1991 20 2; mentalność podziału świata na dwa obozy to dziedzictwo komunizmu, które jeszcze przez długi czas będzie zaciemniać życie publiczne Litwy LA 1991 75 2; dziedzictwo systemu sowieckiego A 1991 39 3; brzemię dziedzictwa imperialnego LA 1992 236 5; przygnębiające dziedzictwo lat okupacji A 1991 53–54 3; niecieszące dziedzictwo lat sowieckich D 1991 38 3; dziedzictwo Jałty LA 1991 87 6; złe dziedzictwo LA 1992 36 3; destrukcyjne dziedzictwo myśli społecznej Prsk 1991 8 498; na Litwie dziś inercyjnie zastygłe dziedzictwo ściera się z cienistą teraźniejszością L ir M 1992 15 14. Nieodpowiednie jest też odbudowywanie zniszczonego dziedzictwa A 1990 17 14. Używa się tu również określenia spuścizna totalistyczna, z czasów sowieckich, socjalizmu, komunistyczna, z jakiegoś powodu także postkomunistyczna, ciężka i przytłaczająca, lecz rzadziej — przeważa dziedzictwo. Wniosek: wprowadzanie pojęcia dziedzictwa nie przebiega płynnie; rozróżnienie między dziedzictwem a spuścizną nie jest konsekwentne ani zdecydowane, a kiedy to się skończy — nie wiadomo. Jeszcze gorzej przedstawia się sprawa pomnika. Jako pierwsza zaczęła nawoływać Jūratė Markevičienė: „<-> warto zrezygnować z samego terminu „pomnik” albo przynajmniej zawęzić jego użycie. Słowo to nie jest wystarczająco pojemne — oznacza znak pamięci, a zatem określa tylko jedną z funkcji dziedzictwa i wskazuje wiek obiektu pomnikowego. Pozwala to zaliczać do obiektów dziedzictwa także współczesne twory, które, choć wciąż są kształtowane, już reprezentują „zwycięstwo socjalizmu” w wymienionym wykazie pomników” (Zarys koncepcji kultury Litwy, s. 38). Jedną prawdę — której tu jednak nie wypowiedziano — można by uznać: niedoskonały system, w którym pojęciem zbiorczym jest spuścizna, a jej częściami — pomniki. Konsekwentnie należałoby powiedzieć: częściami są pozostałości! Jednak liczba mnoga pozostałości w języku ogólnym stała się — przynajmniej dla połowy jego użytkowników, ku ich zaskoczeniu — wyrazem dwuznacznym, a nawet wieloznacznym: 1. „rzeczy pozostawione przez zmarłego; spuścizna” DŽ, „mienie pozostawione przez zmarłego; spuścizna” DŽ,; 2. „szczątki zmarłego człowieka, zwłoki” DŽ,; „ciało zmarłego człowieka, szczątki ciała” DŽ,. 13 mienie „pozostawione przez zmarłego; spuścizna” DŽ,; 2. „szczątki zmarłego człowieka, zwłoki” DŽ,; „ciało zmarłego człowieka, szczątki ciała” DŽ,. Pierwsze znaczenie (a także pozostałość) jest właściwe zachodniej Litwie; drugie to w większości sowietyzm piśmienniczy. Wystarczyło to jednak, by w języku ogólnym zablokować pierwsze znaczenie oraz związane z nim, znane z pism S. Stanevičiusa i S. Daukantasa, znaczenie „pozostałości dawnej kultury”, tak dobrze pasujące do spuścizny. Staroć, czyli „stary przedmiot muzealny”, bardziej wiąże się ze zbieraniem pojedynczych pozostałości zapomnianej przeszłości i ich przypadkowym odnajdywaniem; wydaje się jeszcze bardziej muzealna niż pomnik, a ponadto zupełnie nie pasowała do wielkości burzenia starego i tworzenia nowego. Nie utrwaliły się formy pozostałości, pozostałość, za to pomnik pasuje całkiem nieźle: pomniki to „świadkowie ewolucji danej cywilizacji lub odrębnego wydarzenia historycznego” (J. Bučas, — Zarys koncepcji kultury Litwy, s. 43). Najbardziej rozpowszechnione dziś znaczenie „budowli upamiętniającej”, znane już ze słowników P. Ruigysa i F. Kuršaitisa, nie jest jedynym. Jego prostą kontynuacją i rozszerzeniem jest znaczenie „pozostałości przeszłości”: pomniki kultury, pomniki epoki kamienia, pomniki starożytności, pomniki historii, pomniki architektury ludowej, pomniki przyrody, pomniki języka, pomniki piśmiennictwa, pomniki literatury, a nawet: zapisanie tego samego słowa różnymi lub podwójnymi literami uważa się za fonetyczny i semantyczny pomnik języka J. Jurginis, — Kronika inflancka, V., 1991, s. 21. Oba znaczenia opierają się zaś na znaczeniu żywego języka: 3. „to, co pozostaje jako pamiątka; to, co się robi, pozostawia albo daje na pamiątkę”. Daj coś na pomnik Skapiškis. Choćby na pomnik [tj. pomnikowi] odłóż jabłek [tj. jabłka] Palanga. Ten drewniany kloc to pomnik rodziców Raudėnai. Mam jeszcze pamiątkę po matce — chustkę Vidiškiai (LKŽ IX). A zatem znaczenie pomnika kultury może być bardzo szerokie; nie musi oznaczać — jak twierdzi J. Markevičienė, powołując się na UNESCO — „pojedynczych cennych obiektów”, a nie „zespołów”, „terytoriów” itp. (Zarys koncepcji kultury Litwy, s. 38). J. Bučas całkiem zasadnie pisze obok: pomnikiem agrarnej kultury narodu jest ukształtowany historycznie krajobraz wiejski (Tamże, s. 42). On również odwołuje się do świata, ale takiego, który twierdzi coś przeciwnego: „W przyjętej w Wenecji w 1964 roku międzynarodowej karcie ochrony zabytków wskazano, że pojęcie pomnika kultury obejmuje zarówno pojedyncze dzieło, jak i zespoły miejskie lub wiejskie, <~>” (Tamże, s. 43). Tak stanowi również projekt ustawy Republiki Litewskiej o ochronie dóbr kultury: Artykuł 24. Ochrona i zagospodarowanie obszarów — pomników kultury D 1992 8 7. 14 Argument J. Markevičienė, że termin paminklas jest niewłaściwy, ponieważ niektórzy byli zrażeni pomnikami, a także tym, że nie zawsze odpowiadają one współczesności społecznej, wysuwany jest właśnie wtedy, gdy można z tych „pomników” zrezygnować. Czy wówczas byłby to argument? Inny jej argument, niemal przeciwny, brzmi: „termin ten zakłada szczególny typ ochrony muzealnej, którego nie można było i nie stosowano ani wobec krajobrazów, ani miast” (Tamże, s. 38). Po paru latach zostaje on rozwinięty: „A zatem «upomnikowienie» to niezły sposób na oddzielenie ludzi od ich przeszłości, uczynienie dziedzictwa kulturowego czymś obcym. Przecież tradycyjne otoczenie, zamienione w eksponat muzeum czy panoptikum, może wzbudzić jedynie ciekawość, zdziwienie lub wzruszenie, jak wszystko, co umarłe. Nie jest jednak w stanie rozbudzić miłości, która wymaga życia” („Literatūra ir menas”, 1992 01 18). To prawda, jednak ludzi od przeszłości oddzielił i zamienił spuściznę w muzeum, wybierając ją i sortując, nie termin paminklo, lecz to, że, jak słusznie mówi sama J. Markevičienė, „podcięto korzenie tradycji” (Zarys koncepcji kultury Litwy, s. 38). Oczywiście, można zrezygnować z paminklo, być może można by znaleźć także inne powody i pewne argumenty językowe — rozwój znaczeń słowa paminklas nie jest linearny ani łańcuchowy, lecz rozgałęziony i sprzeczny: w języku żywym paminklas ma także znaczenia wcale nie „monumentalne” — 4. „znak, ślad”: Tos trobos nugriuvo, nebė[r] nė paminklo Gruzdžiai (także Salamiestis, Kupiškis, Žiobiškis); 5. „coś, co zachowało bardzo niewiele podobieństwa do siebie (o człowieku, zwierzęciu lub drobnym przedmiocie, które bardzo podupadły, wyniszczyły się)” Plateliai, Alsėdžiai, Šatės, Salantai (LKŽ IX). Ale co zaproponowano i próbuje się stosować zamiast paminklų? Po tysiąckroć nudne, biurokratyczne paveldo objektai LKKM 38, J. Markevičienė, kultūros paveldo medžiaginiai objektai L ir M 1992 3 8, J. Markevičienė. Bardziej ludzkie, lecz równie niewygodne dwuwyrazowe paveldo vertybės LKKM 38, także 42, 43, J. Bučas; tylko niektóre z nich to paminklai, a inne nie: I wszystko to są wartości dziedzictwa kulturowego, z których większość ma status pomnika i jest chroniona przez państwo Tamże 42; nadanie wartości dziedzictwa statusu pomnika Tamże 43; pozostaje też paminklinė vertybė Tamże 43, 44, a także wartość pomnikowa poziomów, typów, rodzajów i grup dziedzictwa kulturowego <-> paminklinė vertė Tamże 45. Nawet po paru latach, już mając Paveldotyros oddział przy Związku Naukowców Litwy, nadal sami nie wiedzą, „co nazywać spuścizną, co dziedzictwem, czym jest obiekt kultury, co uznać za wartość kulturową, co 15 nazwać ochroną zabytków, a co ochroną dziedzictwa?” (Jurgis Bučas. Obiekt ochrony dziedzictwa. Krótka historia pojęcia zabytku. — “Literatūra ir menas”, 1992 02 22), choć wspomina się nawet o ochronie przeszłości [a tytuł tez J. Markevičienė brzmi: Dziedzictwo kulturowe (ochrona środowiska życia) LKKM 37]. Również wartości dziedzictwa nie są tu całkiem jasne — jakby chodziło o spójny system, przeciwstawny pojedynczym zabytkom, jakby o wybrane obiekty dziedzictwa: należy chronić nie spuściznę w ogóle, lecz wartości dziedzictwa jako spójny system terytorialny (spuścizna — to, co przeszłość nam pozostawia; dziedzictwo — to, co zgodnie z prawem nam przysługuje; wartości dziedzictwa — to, co wybraliśmy z dziedzictwa i czym dysponujemy jako naszą tożsamością kulturową (=tożsamością. Jest tu też zabytek kultury — wyjątkowa, reprezentatywna, prestiżowa wartość kulturowa, coś więcej niż obiekt kultury — nie zostaje całkowicie odrzucony; twierdzi się jedynie, że „należy chronić znacznie więcej i bardziej różnorodnych wartości przeszłości, niż nakazuje obecne pojęcie zabytku”. Nie powinno być takiego pomieszania terminów, a rozwiązanie jest jasne. J. Markevičienė, pisząc o neologizmach w L ir M 1992 3 8, mogła konsekwentnie dojść do tego rozwiązania. W rzeczywistości nauka o kulturze i różne pokrewne jej dziedziny konsekwentnie posługują się całym systemem terminów zapożyczonym z językoznawstwa — neologizm, zapożyczenie, derywat, np.: Apologeci neologizmów na starówce powołują się także na kilka wersów z międzynarodowej karty ICOMOS dotyczącej ochrony miast historycznych VN 1988 295 2. Po pierwsze, Litwa, stając się monarchią, od razu podkreśliłaby, że nie jest neologizmem ani nawet państwem z początku XX wieku LA 1990 87 6. Posługujemy się głównie zapożyczonymi koncepcjami (są też piękne wyjątki), choć, jak się okazuje, te zapożyczenia nie zawsze są dobrej jakości L ir M 1983 46 6. <--> przeciwstawianie się wszelkim zatwierdzonym wówczas derywatom i zachowaniom wiązano z opozycją wobec ideologii socjalistycznej KB 1988 9 32. <--> nowoczesność <--> jako derywat otwartości i pluralizmu derywat KB 1993 2--3 106. Weldinys (dziedzictwo) w 1932 r. użyto w „Słowniku rosyjsko-litewskim” J. Barona jako synonimu dziedzictwa (наследство — spuścizna rodziców, palakai, liktinė, veldinys, veldėmė, paveldas), a w „Powszechnej terminologii filozoficznej” S. Šalkauskisa z 1938 r. — obok wspomnianego przymiotnika podległy, zamiast zwyczajowego dziedzictwa (veldinys — héritage – Erbe, Erbschaft — наследство, choć nie tylko w ogólnym sensie filozoficznym, lecz także w całkiem konkretnym, niefilozoficznym znaczeniu: Choroba dziedziczna jest nieszczęsnym veldinys), we współczesnej leksykografii normatywnej podaje się znaczenie „odziedziczony majątek, spuścizna”, zaczerpnięte nie wiadomo z jakiego użycia (czyżby tylko ze słownika J. Barona?), lecz nieużywane w prawie DŽ1 (DŽ2 – i „vel- 16 dimas”), mniej więcej przed dwoma dekadami termin ten zyskał trwałe miejsce w językoznawstwie (K. Būga używał veldėme, inni później — paveldėtinis žodis, paveldėtoji leksika). A zatem pojęcie zbiorowe to dziedzictwo kulturowe, a jednostka — veldinys (LKŽ IX podaje rzadki wariant paveldinys). Veldinys jest znacznie lepszy niż niesystemowy perėminys „to, co się przejmuje, przyswaja”; Przejęcia chrześcijaństwa z innych religii Dž. Veldinys zastąpiłby również takie mnogie użycie słowa paveldėjimo: Tak zacząwszy czytać poezję i prozę, zauważasz, ileż tu tych dziedziczeń, telegramów przyniesionych z odległej przeszłości do naszych dni, opowiadających o pierwotnym obrazie świata, ileż proroctw, archetypicznych wyobrażeń ŠA 1992 16 7. Wnioski ogólne: Reformę tej grupy terminów rozpoczęto bez należytego namysłu, przeprowadzono niesystematycznie, nieudolnie i opieszale, pozostawiając ją niemal w połowie drogi. Wątpliwe, czy uzasadniona jest wiara, że za pomocą słów, jeśli uważa się je za precyzyjniejsze, można uporać się z trudnościami praktycznymi. Jednak rozpoczoną pracę należy, po lepszym namyśle, zdecydowanie doprowadzić do końca. 2. Wkład pracy i wprowadzenie do pracy; wynik pracy i wykonana praca; urobek itp. Neologizm įdarbis jest kalką z ros. /задел./; forma nie jest całkiem tożsama, jest od niej lepsza. Po raz pierwszy įdarbis pojawia się w „Rosyjsko-litewskim słowniku terminów ekonomicznych” z 1966 r. Chociaż jeszcze w ogólnym „Słowniku rosyjsko-litewskim” z 1967 r. nie ma įdirbis: задел — 1. ekon. rozpoczęta produkcja; 2. zapas, nadwyżka, przewaga; 3.<->. W „Słowniku rosyjsko-litewskim” z 1982 r. już występuje, ale nadal wraz z opisowymi synonimami: задел — wkład pracy, rozpoczęta produkcja; zapas rozpoczętej produkcji [półfabrykatów]. Ros. задел występuje już w słowniku akademickim z 1790 r., jednak jego użycie wciąż nie jest ściśle ustalone: w 17-tomowym słowniku z 1955 r. definiuje się go jako 1. „wykonaną pracę, która pozwala bez przerwy doskonalić kolejne operacje”; 2. „zapas półfabrykatów, półproduktów”, a w 4-tomowym z 1985 r. — 1. „rozpoczęta i posunięta naprzód praca, którą należy kontynuować”; 2. „to, co wykonano na zapas, a nie na potrzeby bieżącej produkcji”. Jednak w encyklopedycznych słownikach terminologicznych wyraźnie stwierdza się, że jest to ustalona i l o ś ć (norma) n i e z a k o ń c z o n e j produkcji lub p o ś r e d n i c h prac budowlanych, niezbędna do nieprzerwanego i niezakłóconego prowadzenia dalszych prac, a nie jakieś odkładane 2—880 17 atsargos (Политехнический словарь.М., 1989). Antra vertus, įsidėmėtina, kad 1955 m. 17-tomyje 3aдeл žymimas spec., o 1985 m. 4-tomyje – jau šnek. – tai jau daugiareikšmiškumui ir reikšmės neapibrėžtumui plati dirva. Również po litewsku od razu, w ogólnej leksykografii normatywnej, įdirbis definiuje się nie jako spec. ani ekon., lecz jako „rozpoczętą, posuniętą naprzód i wymagającą dalszej kontynuacji pracę” DŽ₂. Zatem įdirbis oznacza tu coś w rodzaju „początkowej części produkcji lub prac”, a nie „nieukończonej czy pośredniej produkcji”. Właśnie tak używano tego słowa, gdy jego użycie było jeszcze bardzo ograniczone: < > oddajemy do użytku co najmniej 20 procent powierzchni mieszkalnej, tworząc solidny wkład pracy T 1985 136 2. Na początku Odrodzenia įdirbis, głównie dzięki wysiłkom jednej aktywnej ekonomistki, rozpowszechnił się w przenośnym, nieokreślonym znaczeniu i wywołał reakcję językoznawców. Dawniej rzeczywiście mówiono: zrobiłem coś, mam początek, zalążek (a dobry początek to połowa sukcesu), a oto niespodziewanie niektórzy aktywiści chwytają się ulotnego słowa įdirbis, często tylko zasłyszawszy je już zterminologizowane, nie wiedząc nawet, że jest terminem. Nie było w tym nic dobrego, może i niewiele złego, ale natrętność i nieokreśloność z pewnością dawały się we znaki. Nie ma jednak żadnych podstaw, by sądzić, jak czyni Vytautas Būda („Gimtoji kalba”, 1990 8–9 26), że įdirbis wypiera tu doświadczenie, że doświadczenie powinno wyprzeć intruza įdirbis. Przecież to zupełnie co innego — doświadczenie można mieć w bród, a wkładu pracy nie mieć za grosz. Įdirbis jest już rezultatem pracy. Pracowitości zapał minął tymczasem, praca osłabła, pojawiła się jednak inna nieprawidłowość – często używa się tego wyrażenia niepoprawnie gramatycznie: praca w politykę, kulturę TV 1993 01 27. Tu znaczenie jest chyba bliższe przenośnemu wkładowi. Powinno być praca w polityce, kulturze albo czyjś wkład w politykę, kulturę. Miłośnikom bogatego słownictwa i poszukiwaczom zasobów słownikowych, a także chcąc zwrócić uwagę na niebezpieczeństwo paronimii, powinienem przypomnieć również inne podobne słowo, które trafiło nawet do DŽ₁ i DŽ₂ — įdarbis, „przyjęcie do pracy”: Tu z lin ais sam įdarbis, o jis atėjęs vadina grybauti Klovainiai. Atėjo ji svečiautis lyg tyčia pačiame įdarby Kaltinėnai. LKŽ IV podaje jeszcze įdarbis z Girkalnis i Gružiai. Bez wątpienia wiąże się on z czasownikiem įdirbti 3. refl. „zagłębić się, zatopić się w pracy”: Kad įsidarbo, tai nė valgyt neina Bartninkai. Jo, šiam dalykui ištirti ir suprasti, gerokai įsidarbta Jablonskis (LKŽ II₂). A zatem įdarbis to sama praca, proces, natomiast įdirbis to jej rezultat, ilość. Nieco inaczej od įdirbis różni się išdirbis w znaczeniu całkowitej ilości: „ilość wykonanej pracy, wykonanie; to, co zostało wykonane; gotowa produkcja”. Różni się też od wieloznacznego, używanego niemal wyłącznie w gwarach lub przestarzałego w piśmie 18 słowa išdarbis (išdarbė). W gwarach najczęstsze, a dzięki swoim możliwościom potencjalnie przydatne w języku ogólnym, jest znaczenie jakościowe — 4. „sposób wykonania, jakość”: Te płeszki są kiepskiej jakości Alksnėnai. Płacą według jakości wykonania: zrobisz lepiej — dostaniesz więcej, zrobisz gorzej — dostaniesz mniej Joniškėlis (LKŽ IV). Inne gwarowe znaczenie ma żemės išdarbis — „dzierżawa ziemi (wynajęcie) za połowę plonów, jakby w zamian za odrobek”; przeciwieństwem jest nuodarbė — „wynajęcie za wynagrodzeniem lub odrobek” (gw. nuodarbė – nūdarbė oznacza też „pracę, owoc pracy”. Czyja jest ta skrzynia z owoców pracy? Šimkāčiai, LKŽ VII), a także — wraz z nuodarbis (oraz jego wariantami gwarowymi) — „uprawa ziemi, wykonanie prac polowych”. Nuodarbis oznacza też „powodzenie w pracy”; istnieje również przymiotnik nuodarbūs: 1. „sprzyjający, odpowiedni do pracy”: sprzyjający rok, odpowiednie lato; 2. „szybki w pracy, pracujący jak należy”, oraz odpowiadający mu przysłówek nuodarbiai — „jak należy, porządnie, systematycznie, do końca” — i forma piśmienna nuodarbiui, mająca specjalne, potrzebne znaczenie: „za wykonaną pracę, akordowo”. Płaci za pracę akordową (LKŽ VII; nuodarbis, nuodarbūs i nuodarbiai występują również w DŽ₁, DŽ₂). Widzimy tu, jak blisko wiążą się terminologia ludowa i naukowa, jak wiele możliwości daje żywy język gwar oraz jakie nieoczekiwane i potrzebne terminologii możliwości otwiera dla języka litewskiego tak charakterystyczna dla niego wymiana samogłosek w rdzeniu. 3. Ani czarno-biały, ani monochromatyczny, ani kolorowy Kiedy zaczęła się upowszechniać fotografia kolorowa, wtedy i filmy były kolorowe. W rzeczywistości filmy nie są kolorowe, dopiero po wywołaniu stają się takie. To samo dotyczy papieru fotograficznego. Kolorowy, ~a – w odniesieniu do filmu, papieru lub zdjęcia, a także kinematografu, filmu kinowego, slajdu, kopii albo kopiowania, urządzenia powielającego – ma za najwłaściwsze przeciwieństwo czarno-biały, ~a, a nie zwykły, ~a. Najczęściej tak właśnie się go używa, choć nierzadko pojawia się nieodpowiednia forma zwykła: film czarno-biały (=monochromatyczny) KV 1992 43 1, kopiowanie: kolorowe (=kolorowe) i czarno-białe (=monochromatyczne) LA 1992 251 6. Z jakiegoś powodu inaczej stało się w epoce telewizji. LTE XI pisze dobrze – telewizja kolorowa i czarno-biała (monochromatyczna), ale już na opak – kolorowy i, niestety, telewizor czarno-biały (monochromatyczny). Patrząc prymitywnie i logicznie, również telewizor kolorowy – wcale nie 19 kolorowy, a telewizor czarno-biały przez bardzo długi czas dziennikarze uporczywie nazywali kolorowym – błękitny ekran (może przypadkowo użyto określenia niebieski ekran VN 1984 225 3) [od ekranu kinowego próbowano go odróżniać na różne sposoby: ekrany duże i małe L 1981 37 7, błękitny (telewizyjny) i wielki (kinowy) ekran T 1983 294 4, wielkie zwierciadło kina i małe ekrany filmów wideo KmT 1987 185 2, S. Valiulis, ekran domowy KV 1977 33 1]. Jeszcze większe zamieszanie wywołało nazwanie kineskopu. FTŽ, podając telewizja kolorowa i czarno-biała, pisze, niestety, kolorowy kineskop. LTE V ma jeszcze do przyjęcia kineskop telewizji kolorowej, a zupełnie nie do przyjęcia kineskop telewizji czarno-białej. Wszystko jest w porządku w PolŽ.: telewizja kolorowa i czarno-biała, telewizor kolorowy, kineskop kolorowy i czarno-biały. Całkowicie konsekwentne jest też NŪE: telewizor kolorowy i czarno-biały (90, 92), kolorowy (91) i czarno-biały (90) kineskop [błędnie używane są tylko formy nieokreślone: kolorowe odwracalne błony fotograficzne, kolorowa błona negatywowa oraz czarno-białe błony negatywowe i odwracalne 412, papier kolorowy i czarno-biały 413, zdjęcia kolorowe i zwykłe 412]. Zgodnie z najprostszą logiką języka i zdrowym rozsądkiem kineskop i aparat określa się tak, jaki obraz pokazują – kolorowy i czarno-biały. Jeśli poczucie językowe nie potrafi poradzić sobie z tą prostą sprawą, to nie tylko te wyrazy, lecz samo życie języka znajduje się na bardzo ponurym rozdrożu. Jeśli nie rozumie się telewizora kolorowego lub kineskopu, wtedy wiele rzeczy będzie przeszkadzać i wprawiać w zakłopotanie – woda twarda i miękka, krowa twarda i miękka (a u wschodnich Auksztotów krowa cieknie – dlatego też zabijają krowę), koń o twardym pysku, świnia trudna do tuczenia, twarde do młócenia zboże, tłusta ziemia, tłusty żart, mówi tłusto, wysokie odsetki, wino wytrawne (tj. cierpkie, kwaśne – niem. herber Wein), suche barszcze (nieprzyrządzane), suchy post (również bez mleka), suche msze (bez Komunii – zob. F. Rablė. Gargantiua ir Pantagriuelis/Vert. D. Urbas. V., 1970, s. 591, 826), suchy przepis, suchy wynik, suchy topielec („taki, który najpierw mdleje, a potem nagle tonie. Z powodu skurczów strun głosowych woda nie dostaje się im do płuc” NŪE 251), ciepły kolor, broń biała, głośna sala, szybka droga, żywe mięso, żywa waga, waga poubojowa,... A czy lekarze i dziennikarze, tłumacze nie wyeliminowali już niemal twardego snu? Czy wielu użytkowników terminologii naukowej potrafiłoby powiedzieć, czym jest sen płytki? [płytki 9. „niespokojny, wrażliwy, czujny (o śnie)” LKŽ V]. A czy przenieść albo przespać krowę, widły do siana, krople do oczu, trucizna na szczury wcale nie przypominają jadu pszczelego? A czy drzewa wybuchają? W gazetach – prawdziwy bałagan: telewizor do obrazu kolorowego i czarno-białego 20 wizor T 1990 43 4, telewizory do obrazu kolorowego i czarno-białego, „czarno-białe” „Šileliai” LR 1990 44 1, obraz czarno-biały VŽ 1990 18 2, zdjęcie czarno-białe VN 1990 38 1, A 1990 35 8, L ir M 1990 30 3, R 1990 259 2, fotografie czarno-białe LA 1992 243 3, litografie czarno-białe SMD 1993 76, nawet kino czarno-białe i bezbarwne TMkt 1978 62 4, obraz czarno-biały Ašr 1990 10 30 (a styl wideoklipów „black white” tamże – o to właśnie chodzi!). Czarno-biały – to prawdziwy nonsens. To jak ciemnojasny, czerwono-niebieski... Zwierzę czarne z białym jest czarno-białe (białe z czarnym – biało-czarne) (dial. kė́ršas), pstrokate z białym – pstrokate, siwe (tj. jasnoszare, ciemnoszare lub niebieskoszare) z białym – siwo-białe, brązowe z białym – brązowo-białe, białe z domieszką ciemnych włosów – siwe (przen. „przyprószone siwizną”) [rdzawe, siwe lub zielonkawe – szron, ~u]. Ptak lub pies czarny z białym albo biały z czarnym jest pstry, choć znaczenie słowa pstry jest szersze – „wielobarwny” (ptak w plamki, drobno pstry – nakrapiany). To przykre, że być może dziś tylko w pieśniach pozostają już pstre gołąbki, a kynolodzy, zwłaszcza amatorzy, wciąż piszą dog marmurkowy, czarno-biały spaniel rosyjski, czarno-białe szczenięta rasy collie. A niektórym dziennikarzom czarno-biały robi się już modnym frazesem: A jednak ten czarno-biały dziedziniec, jak z kliszy fotograficznej, ma w sobie szczególny urok LR 1990 30 2 – może chodzi o graficzny albo po prostu pstry, szary? „Czarno-białe” rozumienie okresu historycznego od 1918 roku T 1990 216 3 – może jednostronne, kategoryczne, nienaukowe, powierzchowne? Równie niepoprawne i modne jest nowo-stare: <-> dobrze znany portret nowo-starej warstwy rządzącej krajów postkomunistycznych LA 1992 168 7. Zdarza się jednak przynajmniej poprawna forma: Zaleciało starą nową imperią LA 1992 165 5. <-> odradza się służalczość wobec nowej starej władzy LA 1992 253 4 [Powstały one z paradoksu (dobre) nowe – to zapomniane (dobre) stare, zresztą często semantycznie potwornie zniekształcanego: nowe to dobrze zapomniane stare, nowość jest dobrze zapomnianą starością zob. „Gimtoji kalba”, 1991 10 12]. Tak samo niepoprawne jest aktualne wyrażenie czerwono-brązowi (brązowo-czerwoni) albo biało-czerwony. Ten semantyczny i życiowy abrakadabra byłby gramatycznie poprawny jako czerwoni brązowi (brązowi czerwoni), biały czerwony, choć jest to bardzo niezwykłe. Również pola szachownicy i planszy do warcabów biało-czarne R 1990 93 6 powinny być białe i czarne. W ten bezmyślny i głupi sposób nazywa się też flagi i chorągiewki: błękitno-żółta VN 1990 188 — 189 4, LR 1990 184 1, czerwono-czarna 21 LR 1990 184 1, czerwono-niebieska LA 1991 252 6, biało-czerwona LA 1991 200 3, biało-niebieska KV 1992 51 3, biało-żółta LA 1992 204 3. Wbijmy sobie do głowy, choć i tak jest to jaśniejsze niż jasne: takimi połączeniami przysłówków z przymiotnikami określa się odcienie, a nie zestawienia barw. Odcienie takie, o jakich tu mowa w tych połączeniach, nie mogą w ogóle istnieć. Pisze się też z łącznikiem lub myślnikiem: biało-czerwona flaga A 1991 415, biało-czerwona – biała flaga LA 1992 60 1, czerwona – biała – zielona LA 1993 29 9. Tak samo zapisuje się zestawienia kolorów ubrań czy mundurów: Spódnice <~>. Lubiane są następujące zestawienia kolorów: czarno-białe, niebiesko-białe, zielono-czerwone, szczawiowe (=z kiszonki albo solanki)-zielone, fioletowo-zielone itd. Rytų Lietuva, V., 1992, s. 167. Historycy sztuki piszą też bez łączników: Bez wątpienia dekoracyjna siła płótna jest bardzo oczywista. Harmonia czerni, bieli i czerwieni jest sama w sobie fundamentalna LA 1993 14 16. W Konstytucji Litwy z 1938 r. napisano: Barwy narodowe – żółta – zielona – czerwona (cyt. za: Lietuvos valstybės konstitucijos. V., 1989, s. 59). W obecnej Konstytucji Republiki Litewskiej (V., 1993), niestety, nietypowo: Barwy flagi państwowej – ż ó ł t a, z i e l o n a, c z e r w o n a (s. 13). Zasady „Pisowni i interpunkcji języka litewskiego” (V., 1992) (s. 54–58) dopuszczają tu pisownię z ł ą c z n i k i e m, choć tematyka przykładów nie jest uporządkowana, jest jednostronna i niepełna — brakuje właśnie zestawień barw flag oraz innych kolorów, rozmaitych mieszanek (np.: mozaikowy parkiet z dębu, jesionu i mahoniu, sok z jabłek, porzeczek i żurawin, herbata z kwiatów lipy i mięty). Bez spójników i znaków rozdzielających zapisuje się tylko frazeologiczne pary: rano wieczorem, dniem i nocą, mali i duzi, wysoki ojciec. Dla ścisłości należy powiedzieć, że 60 lat temu, w pierwszym numerze „Gimtoji kalba” (1933 1 12), na pytanie, czy poprawne jest wyrażenie rosyjsko-litewski słownik, odpowiada się twierdząco. Argument jest jednak słaby. Opiera się na połączeniu czarno-czerwony, którego podstawowe znaczenie to „czerwony prześwitujący przez czerń” [a zatem odcień; o znaczeniu „przez” zob. pro IV 1. „wskazując częściową cechę przedmiotu” LKŽ X; mówi się też przez czerń przebija czerwień, ~a], użytym w nietypowym, przypadkowym znaczeniu „czarny i czerwony”, a także na złożeniu czarno-czerwona chusta „w czarne i czerwone kratki”. Jest to nietypowe użycie, tylko pojedynczy przypadek użycia, użycie okazjonalne. W LKŽ IV czarno-czerwony oznacza tylko „ciemnoczerwony”. Sam odpowiadający pisze poprawnie —w czarne i czerwone kratki, a nie czarno-czerwone. Zresztą od dawna jest to słownik języka rosyjskiego i litewskiego, a nie rosyjsko-litewski. 22 4. Važis to nie wóz Czym jest važis? Wydaje się, że to dziwne pytanie — czym jeździ, wozi, tym jest važis, czyli wóz. I tak właśnie człowiek się potyka, oczywiście nie na całkiem równym gruncie. Byłaby to połowa biedy — czy można wszystko wiedzieć i wszystko umieć? Cała bieda w tym, że zapomina się przysłowie: nie wiesz — nie mów, zapytaj. A więc pisze się, licząc może nawet na „skrócenie” języka: A więc konie wracają. <~>. Szczęśliwy, że podczas odpoczynku mógł przejechać się saniami lub važisem zaprzęgniętymi w konia, pojeździć konno T 1976 75 4. <~> o świcie ruszyły poranne važisy, wiozące do sklepu kefir A 1990 39 8. Nie jest tajemnicą, że w każdym zespole są pracowici, uczciwi i zdolni ludzie, którzy „ciągną cały važis” Tamże 6. Z tych -inų (rytmetinių važiu!), tych nieudanych cudzysłowów wnioskuję o niedbałości językowej. Ale i poeta się myli i wprowadza dzieci w błąd: Zaprzęgnąwszy važį/ Siwą klacz./ Siostrzyczka Elenytė/ Wyruszyła w drogę K. Kubilinskas. Mažųjų metai. V., 1972, s. 319. Myli się tłumaczka: Ach, gdyby zobaczył pretorianów važį na wysokim,/toczący się środkiem drogi, pośród pyłu, odzianego w szatę Jowisza/dumnie Juvenalis. Sat yros/ Tłum. A. Bendorūtė. V., 1983, s. 77. Grecja pełna kłamstw: że przez Hellespont poprowadzono/most prosty z okrętów i po nim mogły mknąć važisy Tamże 82. Wschodni Aukštaitis śmiałby się i dziwił, a my otwórzmy DŽ: važis (2), važys (4) — „piękne odświętne sanie z siedzeniami”. A niech to! Pamiętajmy: čiužus važis. Przywołajmy poezję: Śnieguliczki splatają się. Dzwoneczki wołają./ Jak dym bezkresne równiny!/ Važelis śpiewa stokrotki/ Na oszronionej równinie przydrożnej./ Śnieguliczki splatają się. Dzwoneczki wołają A. Jasmantas. Poezija. V., 1992, s. 38. Nawiasem mówiąc, w słowniku należało dodać kwalifikator dial. — wyraz gwarowy, a dokładniej wsch. — słowo wschodnioaukštaitskie (zasięg przybliżony, bo brak jeszcze danych — w „Atlasie języka litewskiego” mapowano jedynie nazwy sań roboczych, a tom słownika języka litewskiego na literę V jeszcze się nie ukazał). Nie zadomowiło się w języku ogólnym, ryzykowne jest nawet jego użycie — można nie zrozumieć, np.: Kto będzie szył narzuty, kto zrobi ozdobne važisy i wozy LA 1990 47 3. Klupinėlis i słownik — przy haśle drabstinė podano jedyny, ale nietrafiony przykład: Jadąc važiem, rozbryzguje błoto. Chyba że podczas odwilży, pod koniec zimy. Nie można też ufać gazecie, która w listopadzie pisze o jeżdżeniu važelį. Zdumieni, otrząśnijmy się teraz: važis to „sanie”, ale przecież mają one właśnie płozy! I na tym obszarze, gdzie „płozy” nazywa się lenkėmis (między 23 Joniškis i Rokiškis, od Łotwy po Rozalimas, Raguvõs, Šimonys), saniami jeżdżono. A więc całkiem logicznie – saniami! A wóz? Komu już wóz, a komu jeszcze koła; tu koło, tam koło wozowe (bardzo konsekwentni Łotysze: „wóz, koła” – rati, „koło” – rienis). Według danych „Atlasu języka litewskiego” wóz używany jest w międzyrzeczu Niemna i Wilii (z wyjątkiem górnego biegu Mereczanki i jej lewego brzegu) oraz na lewym brzegu Niemna, a od ujścia Dubysy także na prawym, wąskim pasem aż do Kłajpedy. Na pozostałym obszarze przeważają koła, lecz nie występują wszędzie, a jedynie z drobnymi wyspami naprzemiennego użycia wóz. Zresztą tam wóz oznacza nie pojazd na czterech kołach, lecz jego „nadwozie” (w tym znaczeniu występuje też wóz sań) albo zawartość – ładunek (podobnie w Dubičach zawartość kół to rātine); a pusty pojazd to wschodnioaukštaitskie vežėčios (vežėtys), ale też nie każdy – zazwyczaj określony, zwłaszcza roboczy, najczęściej do wywozu obornika (do siana – koła, w Marcinkonys – rātinos, piękny, lekki – rateliai). Na obszarze kół jest też więcej nazw, niestety, nie są litewskie. Na obszarze wozu występują także koła, ale tylko we frazeologii. Może kogoś dziwi koła? Niech zajrzy do LKŽ, tom XI, a znajdzie jeszcze dziwniejsze rzeczy – liczba pojedyncza koło albo ratelis, ratukas, račiukas oznacza... „rower”. Nie w całej Litwie koło wozu nazywa się kołem; istnieje też koło wozowe (rzadziej tekinys) – występuje na znacznie mniejszym obszarze niż koła, lecz jego południowa granica przebiega podobnie (Kintai-Šilutė-Juknaičiai-Žemaičių Naumiestis-Žvingiai-Veliuona), a dalej skręca na północ i mocno się wygina (Surviliškis-Ramygala -Steigviliai-Pasvalys-Biržai- Nemunėlio Radviliškis). W folklorze mogą się też mieszać różne formy: Riedratai, ried ratukai, ried mažieji tekinukai Luokė (płyta zespołu etnograficznego „Patal kiau vakarone”). Sukas kaip tekinis ratų paskutinis – dla kogoś, kto tego nie słyszał, może to brzmieć dziwnie? Koło kołowrotka, żmudzki kołowrotek, rātinis, rātino tekinis – też dziwne. A przecież nawet koło kołowrotka mogłoby się nie spodobać jakiemuś międzynarodowemu kodeksowi terminologicznemu. Jednak dla żywego języka to wszystko jest swojskie, prawdziwe i trwałe. Oczywiście w słowniku języka ogólnego przy tekiniai należałoby umieścić kwalifikator gwar., a w objaśnieniu słowa „koła” tekiniai też nie pasuje. Można się cieszyć, że račius objaśniono ostrożniej – „wytwórca kół i drewnianych części wozu”. A zresztą i sanie... Jak do tego doszło? Najpewniej pojazdem na płozach (važiu, także saniami, gwar. ragėmis, rāgutėmis,...) jeżdżono, pojazdem na kołach (kołami) – toczono się, jechano, a na kołach wozowych – toczono. Z czasem system ten uległ zmianie, nowy zaś jest niejednorodny. Utrwalił się jednak mocno i nikomu nie wolno dowolnie zmieniać ani mieszać danych językowych. Saniami – to sanie, i basta. 24 Skrócone imiona I. Słowniki, encyklopedie, książki DŽ1 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Wilno, 1954 DŽ2 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Wilno, 1972 FTŽ2 – Słownik terminów fizycznych. Wilno, 1979 LKKM – Zarys koncepcji kultury litewskiej. Wilno, 1990 LKŽ – Słownik języka litewskiego. Wilno, t. 2, 1969. T. 4, 1957. T. 5, 1959. T. 7, 1966. T. 9, 1973. T. 10, 1976. T. 11, 1978 LTE – Litewska encyklopedia radziecka. Wilno, t. 5, 1979. T. 11, 1983 NŪE – Encyklopedia gospodarstwa domowego. Wilno, 1987 PolŽ2 – Słownik politechniczny. Wilno, 1984 II. Prasa periodyczna A -- „Atgimimas” Ašr -- „Aušrinė” D -- „Dienovidis” GK -- „Gimtasis kraštas” KB -- „Kultūros barai” KmT -- „Komjaunimo tiesa” KV -- „Kalba Vilnius” LA -- „Lietuvos aidas” L ir M -- „Literatūra ir menas” LR -- „Lietuvos rytas” M ir G -- „Mokslas ir gyvenimas” Mt -- „Metai” P -- „Pergalė” Prsk -- „Proskyna” R -- „Respublika” SMD -- „7 meno dienos” ŠA -- „Šiaurės Atėnai” T -- „Tiesa” TMkt -- „Tarybinis mokytojas” TV -- telewizja Vlt -- „Viltis” VN -- „Vakarinės naujienos” VŽ -- „Vilniaus žinios” Cyfry oznaczają lata, numery i strony (TV -- datę) 25