Kai kurių žuvų pavadinimai

ĮVAI RENYBĖS Kazimieras GAIVENIS NAZWY NIEKTÓRYCH RYB Może i my złowimy złotą rybkę Po wszystkich nieszczęściach i wojnach. A. Baltakis W morzach, rzekach i jeziorach świata żyje około 21 tysięcy gatunków ryb. Niektóre z nich człowiek zupełnie ignoruje, ponieważ są maleńkie (1–2 cm) i niepozorne. Innych boi się jak ognia, wiedząc, że ich ostre zęby mogą śmiertelnie zranić kąpiących się lub osoby, które po prostu znalazły się w wodzie. Barwa i kształt trzeciej grupy przyciągają wzrok, dlatego człowiek trzyma te ryby w akwariach i podziwia je. Jeszcze inni – jak kto potrafi – łowią je, solą, mrożą i wkładają na patelnię. A zatem stosunek ludzi do ryb od zarania dziejów jest różny. .. W słodkich wodach Litwy żyje około 60 gatunków ryb, a w Morzu Bałtyckim, u wybrzeży Litwy, jeszcze około 30 gatunków. Większość naszych ryb to gatunki rodzime, niektóre zostały sprowadzone i zaaklimatyzowane. Najstarsze litewskie nazwy ryb to dawne słowa indoeuropejskie, np.: erškėtas, ešerys, karšis, lašiša, lydeka, lynas, menkė, plekšnė, ungurys, vėgėlė i in. Charakterystyczną cechą nazw naszych ryb jest ich synonimiczność. Popularne ryby nazywano co najmniej kilkoma nazwami, np.: gružlys (Gobio gobio) – kilbūkas, zablys, gūirė, gramzdė, kriaunys; kūoja (Rutilus rutilus) – mėkšras, brunšė; plākis (Blicca bjoerkna) – béržalpe, plėgždė, ykutis; raudė (Scardinius erythropthalmus) – raudonsp... są podobne do siebie, dlatego wiele osób myli także ich nazwy. Na przykład sėliavos (Coregonus albula) są bardzo podobne do siei (Coregonus lavaretus). Ponadto ten drugi gatunek ryby jest bardzo zmienny. Ichtiolodzy twierdzą, że w wodach Litwy żyją co najmniej 4 formy siei, np.: sieja bałtycka, sieja jeziorowa i in. Największą sieję złowiono w 1985 r. w Tau- 86 Sielawa. Ważył 4,2 kg, miał 76 cm długości i 1,4 m. wieku1. J. Lyvinskis nazywał sieję słowem šalvė, a w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (1993) podaje się, że słowem šalvis nieprecyzyjnie nazywa się co najmniej 4 ryby: pstrąga, sieję, lipienia i bolenia. Tymczasem prof. T. Ivanauskas słowami salava, šalava nazywał stynki. A zatem nazwy ryb są dość zagmatwane. Rozwikłać je mogą tylko specjaliści. Inną charakterystyczną cechą nazw ryb jest to, że my, Litwini, od nazw ryb utworzyliśmy odpowiednie czasowniki oznaczające ich łowienie, np.: aukšliúoti, lydekauti, stintinėti, šapalaúti (šapalinėti) itd. W niektórych innych, lepiej nam znanych językach takie słowotwórstwo nie jest typowe. Na przykład, choć konwersja jest bardzo częsta w języku angielskim (por. the fish “ryba” i to fish “łowić ryby”), Anglicy nie powiedzieliby to burbot “łowić miętusy”, lecz mówią catch burbots. Nawet nasi sąsiedzi Łotysze nie potrafią powiedzieć „łowić miętusy”, lecz mówią ķert vēdze-les. Litewskich nazwisk pochodzących od nazw ryb mamy również stosunkowo niewiele, np.: Lydys, Lydekà, Lydekáitis, Lidekáuskis, Lidekávičius; Vėgėlė (ir Vėgelávičius); Karosas, Šapalas; Šalvìs (ir Šalvys); Kūjoja. Ciekawe, że nie ma litewskiego nazwiska Ešerys (przynajmniej nie znajdujemy go w „Słowniku litewskich nazwisk”), choć te ryby należą na Litwie do najpopularniejszych. Stynki (Osmerus eperlanus L.), jak ujął to prof. V. Urbutis, niegdyś były głównym pożywieniem tysięcy ludzi, zwłaszcza ubogich, na wybrzeżach Zalewu Kurońskiego2. Wiosną wszyscy chodzili łowić stynki. Poeta E. Matuzevičius tak pisze o połowie stynek: Taki jest już zwyczaj — nic nie poradzisz, I nieważne, czy wiatr, czy deszcz: Wiosną na pierwszy połów pójdziesz, To przez cały rok będziesz zdrów3. 1 V i r b i c k a s J. Lietuvos žuvys. V., 1986, P. 34. 2 U r b u t i s V. Baltų etimologijos etuidai. V., 1991. P. 175. 3 M a t u z e v i č i u s E. Rinktiniai raštai. V., 1987. T. 1. P. 136. 87 Słowo stinta jest germanizmem, a używane przez mieszkańców wschodniej Litwy słowo stinka — polonizmem. Jeziorne stynki, które zoolodzy nazywają jeziornymi stynkami (Osmerus eperlanus m. relicta), pachną obłędnie apetycznie. Mieszkańcy La-banory mówią, że ich zapach przypomina świeżo kiszone ogórki. Północnomorskie duże stynki nie pachną. Przez pewien czas po wojnie nazywano je rosyjskim (w rzeczywistości fińskim) słowem moiva. Obecnie utworzono dla nich nazwę stintenė. W obszernym „Słowniku języka litewskiego” przy haśle seliava znajduje się takie zdanie z dykcjonarza A. Juški: „Seliava ma białe oko, a smaila — czerwone”. O jakiej zatem czerwonookiej krewnej seliavy mówił A. Juška? Z tego samego słownika wynika, że słowem smaila nazywano dwie ryby: ukleję i kiełbia. Niestety, żadna z nich nie ma czerwonych oczu. Możliwe więc, że słowem smaila nazywano także trzecią rybę — raudė, czyli žiežulė (Scardinius erythrophtalmus L.). Jej oczy rzeczywiście mają czerwoną plamkę w górnej części. Prawdę mówiąc, czerwone oczy mają również płocie, czyli mekšry (Rutilus rutilus L.). Nawiasem mówiąc, słowo žiežulė („gniewać się”) prawdopodobnie także zostało użyte na określenie tej ryby ze względu na jej czerwone oczy. Zdarza się, że narybek nazywa się inaczej niż dorosłe ryby. Na przykład słowo nėgė jest germanizmem. Jak ujął to prof. V. Urbutis: „Litwini zapewne przejęli tę nazwę raczej z języka łotewskiego — prawdopodobnie za pośrednictwem Kuronów”. W terminologii systematycznej słowo nėgė jest stosunkowo nowe. J. Elisonas jeszcze go nie używał, omawianą rybę nazywał septyntaškė (w pobliżu jej głowy znajduje się siedem par otworów skrzelowych przypominających kropki). Słowo nėgė wprowadził do terminologii systematyki ryb prawdopodobnie jako pierwszy prof. T. Ivanauskas. Minoga rzeczna (Lampetra fluviatilis L.) nazywana była devynakė przez A. Juškę i F. Kuršaitisa. Widać, że wybór liczby „dziewięć” jest w tym przypadku uzasadniony jedynie przenośnie, mianowicie: dziewięć znaczy „dużo” (por. nazwę ptaka devynbalsė — Sylvia). Narybek minogów nazywa się graužavirba (graužavirbla), smegžernė i innymi słowami. Motywacja tych złożeń wskazuje, że rybki lubią zagrzebywać się w dnie rzeki. Słowo ‘ Urb u l i s V. Tamże. S. 153. 88 vingilis w rzeczywistości oznacza nie larwę minoga, lecz osobnika, który nie przeszedł metamorfozy5. Wingiły małych minogów (Lampetra planeri) mogą nawet odbywać tarło. Wszystkie minogi to niesympatyczne, krwiożercze ryby. Oto jak obrazowo pisał o nich zoolog J. Elisonas: „Septyntaškė żywi się najczęściej padliną albo, jeśli uda jej się przyssać, także ciałem żywych ryb. Nie gardzi też różnymi wodnymi zwierzątkami, np. robakami itp. Przyssawszy się do jakiegoś zwierzęcia wodnego, septyntaškė najpierw przebija jego skórę zrogowaciałymi zębami, a potem, niczym prawdziwy pasożyt, zaczyna wysysać językiem wszystkie soki i mięso z ciała swego gospodarza. Septyntaškės przysparzają niekiedy rybakom wielu zmartwień, bo gdy zaatakują zastawione przez nich sieci, potrafią w ciągu jednej nocy je zniszczyć, czyli pożreć ryby, które się w nie złapały”6. Dawne litewskie nazwy ryb to przeważnie wyrazy niebędące złożeniami. Nowe nazwy (zapewne przez analogię) bardzo często tworzy się już z drugim członem žuvis (-žuvė), np.: bizonžuvė (Ictiobus ap- prinellus), katžuvė (Ictalurus punctatus), saulažuvė (Leneaspius delineatus), taukvė (Pholis gunellus L.), vėjažuvė (Belone belone L.), vilkžuvė (Anarchichas lupus L.) i inne. Z „Encyklopedii gospodarstwa domowego” (V., 1987) można by dodać jeszcze juodažuvę (dużą rybę, niekiedy ważącą do 10 kg, poławianą w północnych morzach Dalekiego Wschodu), šernažuvę (niewielką, ale smaczną rybkę, poławianą u wybrzeży Hawajów) oraz papūgažuvę (bardzo smaczną rybę, łowioną u wybrzeży Kuby). Wszystkie takie nazwy są możliwe, ale nie należałoby nadmiernie upowszechniać tego sposobu słowotwórczego. Z punktu widzenia systematyki wszystkie te nazwy są nieudane, gdyż są sprzeczne z wymogami międzynarodowych kodeksów nomenklatury. Ponadto, tworząc neologizmy, należałoby unikać prymitywnych kalk, np.: lydėlinė baltažuvė (Champsocelus esox), por. ros. щучья белокопка. Należałoby ją nazwać jakoś inaczej (np. paprastąją ledžuvę). Niezbyt udana jest też nazwa didžiažuvė (Percottus glenhi), por. ros. головешка. Można by zastosować wobec niej nazwę pleśniaka z klasy grzybów strzępkowych (Aspergillus), tj. galvenė. Zatem nazwa gatunkowa mo- 5 Urbutis V. Tamże. S. 153. 6 Elisonas J. Zoologijos vadovėlis aukštesniosios mokykloms. K., 1925. P. 386. 89 głaby brzmieć paprastoji galvė. Pisownia nazw niektórych ryb bardzo często się różni. Błędne zapisy zdarzają się nawet w bardzo starannie wydanych książkach, np.: skernukis (= skerssnukis), strimėlė (= strimelė) i inne. W „Encyklopedii gospodarstwa domowego” (1987) znajdujemy inne nieudane nazwy, np.: czawycza (= łosoś pacyficzny), sajda (= dorsz polarny), wobła (= płoć kaspijska) i inne. Najstraszniejszą ze wszystkich egzotycznych ryb jest chyba piranija (Rooseveltiela nattereri). Zoolodzy często nazywają ją także amerykańskim łososiokarpiem. Obok słowa piranija czasem spotyka się również niepoprawną formę piraja. Ryby te żyją w dorzeczu Amazonki. Ich drapieżność ma być nieopisana. Pewien rybak pisał tak: „Pewnego razu, przeprawiając się łodzią przez rzekę, zastrzeliliśmy dzika, który płynął w poprzek rzeki tuż obok nas. Indianin siedzący przy sterze przywiązał dzika do łodzi, a my ciągnęliśmy go do brzegu, zamierzając urządzić sobie ucztę. Nasze marzenie nie miało się jednak spełnić: wielka ławica pirajów (= piranii — K.G.), wyczuwszy krew, natychmiast otoczyła dzika i rzuciła się na niego. W jednej chwili woda zakotłowała się od gwałtownych ruchów tych małych diabłów, które rozszarpywały dziczyznę. Kiedy dotarliśmy na drugi brzeg, z dzika niewiele już zostało”⁸. Słowo piranija przyszło przez język portugalski z języka tupi (języka Indian brazylijskich). Prof. T. Ivanauskas, opisując wyprawę do Brazylii, pisał, że łowili piranie w jeziorze Piri-Piri, co w języku miejscowego plemienia indiańskiego znaczy „ryba, ryba”⁹. Możliwe zatem, że rdzeń słowa piranija również oznacza rybę. Interesujące i piękne są też rybki akwariowe: mieniące się wszystkimi barwami tęczy gupiki, flegmatyczne gurami, zielone i zwinne pecilie, wielkookie kuzynki srebrzystych karasi — teleskopy, różowe mieczyki, sumiki obmacujące wąsami dno šamukai, barwne, waleczne bojowniki, czarne, wdzięczne molinezje, płaskie skalary i inne. Nazwy prawie wszystkich tych rybek nie są litewskie. Zdarzają się też formy niepoprawne. Na przykład karduočius (Hipophorus) akwaryści najczę- 7 Virbickas J. Tamże. S. 19, 57. 8 Po kontynentach i krajach. K., 1979. S. 17-18. 9 Ivanauskas T. Trys mėnesiai Brazilijoje. V., 1960. P. 112. 90 nazywa się je kardonośnymi kardonešiais, ponieważ samce tych ryb mają wyrostek ogonowy przypominający miecz. To ostatnie słowo jest często kalką z łaciny. Podobne do słowa kardonešis kalki terminologiczne z zakresu systematyki roślin próbował niegdyś tworzyć J. Pabrėža, ale później wszystkie zastąpiono innymi terminami. Dla niektórych rybek z ciepłych wód, hodowanych także w akwariach, wspólnie ze specjalistami stworzyliśmy kilka litewskich nazw, np.: pilkasis lūdekenas (Ctenolucius hujeta insculpatus), žaliąsis verpstėnis (Labeo frenatus), paprastoji taškūnė (Chilodus punctatus) i in. To jednak dopiero początek pracy. Wiele rybek akwariowych nie ma jeszcze odpowiednich litewskich nazw. Ponadto trzeba jeszcze uporządkować także ich nazwy. 91