Kai kurių žuvų pavadinimai

RÓŻNORODNOŚCI Kazimierz GAIVENIS KIEDY KTÓRYCH RYB TYTUŁY Może ir złowimy złotą rybkę wszystkPo ich nieszczęir ść wojen. A. W morzach, rzekach i jeziorach świata żyje około 21 tysięcy gatunków ryb. Į jeden jų człowiek nie zwraca na nie żadnej uwagi, ponieważ są drobne (1-2 cm) i niepozorne. Innych boi się jak ognia, wiedząc, że ich ostre zęby mogą śmiertelnie zranić człowieka, który przypadkowo dostał się do wody. Kolor i kształt trzecich przyciąga ar wzrok, į dlatego człowiek trzyma je w akwariach i podziwia je. ko Czwarty — natomiast łowi je, soli, mrozi i wkłada na patelnie. A zatem stosunki ludzi z rybami od czasów starożytnych są różne. W słodkich wodach Litwy żyje około gatunków ryb, a w Morzu Bałtyckim, u 60 o wybrzeży Litwy, — jeszcze około 30 gatunków. Większość ryb jest rodzimych, sų niektóre są sprowadzone i zaaklimatyzowane. Najstarsze litewskie nazwy ryb to stare słowa indoeuropejskie, np.: erškėtas, ešerys, karšis, lašiša, lydeka, lynas, mėnkė, plėkšnė, ungurys, vėgėlė itp. ir Charakterystyczną cechą naszych nazw ryb jest synonimiczno- — ść. Popularne ryby nazywano co najmniej kilkoma nazwami, np.: gružlys (Gobio gobio) — kilbūkas, zablys, gūirė, gramzdė, kriaunys; kūoja (Rutilus rutilus) — mėkšras, brunšė; plūkis (Blicca bjoerkna) bėržalapė, — plėgdžė, ykūtis; wzdręga (Scardinius erythropthalmus) — krasnopióra, rudooki, żieżuła itp. ir Ponieważ niektóre ryby są do siebie bardzo podobne, į ir jų wiele osób myli ich nazwy. Na przykład sielawy (Coregonus albula) są bardzo podobne do siei į (Coregonus lavaretus). Be Dlatego ta ostatnia ryba jest bardzo zmienna. Ichtiolodzy mówią, że W wodach Litwy żyją co najmniej 4 formy sielawy, np. : Sielawa bałtycka, sielawa jeziorowa itd. ir Największa sielawa 1985 m. została złowiona Tuo86 w Ragnė. Ważyła 4,2 kg, miała 76 cm długości i 14 lat". L. Ivinskis nazywał sielawę słowem šalvė, natomiast w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (1993) stwierdza się, że słowem šalvis nieprecyzyjnie nazywa się co najmniej ryby: pstrąga, sielawę, lipienia i 4 bolenia. ir Tymczasem prof. T. Słowami Ivanauskasa salava, sėlava nazywał stynki. A zatem nazwy ryb są dość zawiłe. Rozwikłać je mogą tylko specjaliści. Inną charakterystyczną cechą nazw ryb jest to, że my, Litwini, utworzyliśmy nazwy ryb od odpowiednich czasowników iš oznaczających łowienie, np.: aukšlidūuti, lvdekduti, stintinėti, Sapalduti (šapalinėti) itd. jų ir W niektórych innych, lepiej nam znanych językach takie słowotwórstwo nie jest charakterystyczne. Na przykład, chociaż w języku angielskim konwersja jest bardzo częsta (por. the fish “žuvis" ir to fish “žvejoti"), ale Anglicy nie powiedzieliby burbot to “végéliauti”, o mówią catch burbots. Nawet nasi ir sąsiedzi Łotysze nie potrafią powiedzieć “vegeliauti”, mówią kert o vėdzeles. Rybich litewskich nazwisk również mamy stosunkowo niewiele, np. : Lydys, Lydeka, Lydekditis, Lidekduskis, Lidekūvičius; Vėgėlė (i Vegelavicius); Karosas, Šapalas; Šalvis (i Šalvys); Kuoja. Ciekawe, że nie ma litewskiego nazwiska Ešerys (przynajmniej W „Słowniku litewskich nazwisk” nie znajdujemy jej), chociaż ryby te Na Litwie należą do jednych z najpopularniejszych. Stynki (Osmerus eperlanus L.), prof. V. Jak ujmuje to Urbutis, na wybrzeżach Zalewu Kurońskiego niegdyś były głównymi żywicielkami tysięcy ludzi, zwłaszcza ubogich*. Wiosną wszyscy chodzili łowić stynki. Poeta E. Matuzevičius tak pisze o ciągu stynki: Taki zwyczaj już — niczego nie zmieni, Ir nieważne, czy wiatr, deszcz: ar Wiosną į pójdziesz na pierwszy połów. To będziesz zdrowy przez cały rok’. 'Virbickas J. Lietuvos žuvys. V., 1986, S. 34. *Urbutis V. Baltų etimologijos etiudai. V., 1991. P. 175. „Matuzevičius E. Rinktiniai raštai. Wilno, 1987. Tom 1. S. 136. 87 Słowo stinta jest — germanizmeo m, używane przez mieszkańców wschodu — słowo stinka jest polonizmem. Stynki jeziorowe, które zoolodzy nazywają stynkami jeziorowymi (Osmerus m. eperlanus relicta), pachną szalenie przyjemnie. Mieszkańcy Labanoras mówią, że zapach jų przypomina świeżo į kiszone ogórki. Wielkie stynki mórz północnych nie pachną. Po przez pewien czas nazywano je rosyjskim (w rzeczywi- — stości fińskim) słowem moiva. Obecnie na ich określenie stworzono termin stintenė. W Wielkim „Słowniku języka litewskiego” przy haśle seliava iš A. W słowniku Juški znajduje się takie zdanie: „Sėliava ma białe su oko, spiczaso te —z czerwoną”. O jakiej więc czerwonookiej krewnej stintenė mówił A. Juška? Iš to z samego słownika widać, że słowem smaila nazywano dwie ryby: ukleję i kiełbia. ir Niestety oczy żadnej z nich nie są jų czerwone. Może więc słowem smaila ar nazywano także trzecią rybę — wzdręgę, czyli żieżułę (Scardinius erythrophtalmus ir — L.). Jej oczy rzeczywiśiš cie mają w górnej części czerwoną plamę. Prawdę mówiąc, czerwone są ir także oczy płoci, czyli mekšrów (Rutilus rutilus L.). Nawiasem mówiąc, słowo žiežulė (:žiežti „złościć się”) dla nazwania tej ryby prawdopodobnie również zostało użyte ze względu na nų jej czerwone oczy. Zdarzają się przypadki, że narybek nazywany jest innymi słowami niż dorosłe Ryby. Na przykład słowo nėgė jest — germanizmem. Prof. V. Mówiąc słowami Urbutisa, „Litwini nazwę tę šį najprawdopodobniej otrzymali raczej za — pośrednictwem kurończyków iš z języka łotewskiego- "*. Termin systematycje zny nėgė jest stosunkowo niedawny. J. Elisonas nie używał jeszcze tego słowa, omawianą rybę nazywał słowem septyntaškė (przy jej głowie znajduje się siedem par otworów skrzelowych, przypomiį nających kropki). Prawdopodobnie jako pierwszy do terminologii systematyki ryb słowo nėgė zastosował prof. T. Ivanauskas. Minoga rzeczna (Lampetra fluviatilis L.) nazywał słowem devynakė A. Juška ir E. Kuršaitis. Wydaje się, że wybór liczby „dziewięć” w tym przypadku jest umotywowany jedynie w znaczeniu przenośnym, mianowicie: dziewięć — „dużo” (por. nazwę ptaka devynbalsė — Sylvia). Narybki minogów nazywane są słowami graužavirba (graužavirbla), smegžemė itd. ir Motywacja tych złożeń wskazuje, że rybki lubią ryć w dnie rzeki. į Słowo „Urbutis V. Tamże. S. 153. 88 Wingilis iš właściwie oznacza larwę ne minoga, ale osobnik, który nie przeszedł metamorfozysj ”, larwy minoga strumieniowego (Lampetra planeri) wingilis mogą nawet przystępować do tarła. Wszystkie minogi to — niesympatyczne, krwiożercze ryby. Oto jak ką obrazowo pisał o nich zoolog J. Elisonas: „Minoga siedmioplamista żywi się najczęściej padliną albo, jeśli uda jej się przyssać, ciałem żywych ryb. ir Nie ko ir gardzi różnymi zwierzętami wodnymi, ir np. robakami itp. Przyssawsį zy się do jakiegoś zwierzęcia wodnego, minoga siedmioplamista przede wszystkim rogowymi zębami przegryza skórę, a jo następnie, o jak prawdziwy pasożyt, zaczyna językiem wysysać z ciała iš swojego żywiciela wszystkie jo soki i mięso. ir Rybakom minogi siedmioplamiste czasami przysparzają wielu kłopotów, ponieważ, zaatakowawjų szy zastawione sieci, potrafią w ciągu jednej nocy zniszczyć, innymi słowy, wyjeść ryby, które dostały się do tych sieci? '$, į Stare litewskie nazwy ryb są w większości wyrazami złożonymi. — ne Nowsze nazwy (prawdopodobnie przez analogię) już bardzo często tworzy się su z drugim członem žuvis (-žuvė), np.: bizonžuvė (Ictiobus apprinellus), katžuvė (Ictalarus punctatus), saulažuvė (Lencaspius delineatus), taukzuvé (Pholis gunellus L.), belona (Belone belone L.), wilk morski (Anarchichas lupus L.) ir itd. Iš „Encyklopedii gospodarstwa domowego" (V., 1987) można by jeszcze dodać czarną rybę (dużą rybę, czasami ważącą do 10 kg ir łowioną w północnych morzach Dalekiego Wschodu), rybę szarą (niewielką, ale smaczną rybkę, łowioną u wybrzeży Wysp Hawajskiir ch), papużkę (bardzo smaczną rybę, łowioną u wybrzeży Kuby). Wszystkie takie nazwy są możliwe, ale nie należałoby zbytnio rozszerzać tego sposobu tworzenia wyrazów. Pod względem systematyki wszystkie te nazwy są złe, ponieważ są sprzeczne z wymaganiami międzynarodowych kodeksów nomenklatury. Be tworząc neologizmy, należałoby unikać prymitywnych kalk, np.: szczupakopodobna białokrwista (Champsocephalus esox), por. rosyjskie wyuva Genokpoeka. J ą należałoby nazywać jakoś inaczej (np. pospolita lędźwica). Dość ir kiepska nazwa: wielkogłowa (Percottus glehni), por. rosyjskie ?203106ewxa. J można by nazwać, można by zastosować nazwę kropidlak (Aspergillus- ), tj. ai pleśniaka z klasy grzybów, kropidlak. Zatem nazwa gatunkowa ga- *Urbutis V. Tamże. P. 153, *Elisonas J. Podręcznik zoologii dla szkół wyższych. K., 1925. P. 386. 89 mogłaby być zwykła głowenia. Bardzo często różni się pisownia nazw niektórych ryb. Nawet w bardzo pięknie wydanych książkach czasami pisze się błędnie, np.: skersnukis (= skerssnukis), strimėlė (= strimelé)’ i in. W „Encyklopedii gospodarstwa domowego” (1987) spotykamy inne niewłaściwe nazwy, np.: ¢avia (= łosoś pacyficzny), saida (= dorsz polarny), vobla (= płoć kaspijska) i in. ir Najstraszniejszą ze wszystkich egzotycznych ryb jest prawdopodobnie pirania (Roosoveltiella nattereri). Zoolodzy często nazywają ją także karpiem łososiokształtnym amerykańskim. Obok słowa pirania czasami pojawia się również nienormatywna forma piraja. Ryby te żyją w dorzeczu Amazonki. Ich żarłoczność ma być nieopisana. Jeden rybak tak pisał: „Pewnego razu, przeprawiając się łodzią przez rzekę, zastrzeliliśmy dzika, który płynął w poprzek rzeki tuż obok nas. Indianin siedzący przy wiośle sterowym przywiązał dzika do łodzi, a my holowaliśmy go do brzegu, zamierzając urządzić sobie ucztę. Lecz naszym marzeniom nie było dane się spełnić: wielkie stado piranii (= piranii —K.G.), wyczuwszy krew, natychmiast otoczyło dzika i rzuciło się na niego. W jednej chwili woda zakotłowała się od gwałtownych ruchów tych diabełków, rozszarpujących dziczyznę. Kiedy dotarliśmy do drugiego brzegu, z dzika niewiele pozostało”- *. Słowo pirania przez język portugalski przywędrowało z języka tupi (języka Indian brazylijskich). Prof. T. Ivanauskas, opisując ekspedycję do Brazylii, pisał, że piranie łowili w jeziorze Piri-Piri, co w języku miejscowego plemienia indiańskiego oznacza „ryba, ryba”. Zatem możliwe, że rdzeń słowa pirania oznacza właśnie rybę. Interesujące i piękne rybki akwariowe: mieniące się wszystkimi kolorami tęczy gupiki, flegmatyczne gurami, żwawe i zwinne platki, teleskopy o wielkich oczach, kuzyni srebrnych karasi, różowawe mieczyki, sumiki obmacujące wąsami dno, barwne bojowniki, pełne gracji czarne molinezje, płaskie skalary i in. Nazwy niemal wszystkich tych rybek są nielitewskie. Zdarzają się również nieprawidłowe. Na przykład mieczyki (Hiphophorus) akwaryści czę- "Virbickas J. Tamże. S. 19,57. * Po kontynentach i krajach. K., 1979. S. 17-18. "Ivanauskas T. Trzy miesiące W Brazylii. V., 1960. P. 112. 90 częściej nazywa się mieczykami, ponieważ samce tych ryb mają wyrostek į ogonowy przypominający miecz. To ostatnie słowo jest kalką iš z języka łacińskiego. Į Słowo kardonešis oraz podobne kalki dla terminologii systematyki roślin niegdyś próbował tworzyć J. Pabrėža, lecz później wszystkie zostały zastąpione innymi terminami. Dla niektórych rybek z ciepłych wód, hodowanych również w akwariach, wspólnie ze specjalistami stworzyliśmy kilka litewskich su nazw, np.: szczupakowiec szary ir (Ctenolucius hujeta insculpatus), zielony wrzecionek (Labeo frenatus), pospolita kropkowana (Chilodus punctatus) itd. ir Jednak to dopiero początek pracy. Wiele rybek akwariowych wciąż nie ma odpowiednich litewskich nazw. Be Ponadto uporządkowania wymagają także nazwy ryb morskich. 91