Matematikos terminų žodyno sulaukus

Kostas UŠPALIS DOCZEKA SŁOWNIKA TERMINÓW MATEMATYCZNYCH Dążąc do tego, aby ir język litewski był równorzędny ze współczesnymi językami kulturalnych ir cywilizowanych narodów, musimy mieć nie tylko poprawny, dobrze uporządkowane ny język ogólny — to być może wystarczało to na początku tego stulecia, —lecz także poprawny język nauki. A język nauki jest przecież tym samym językiem ogólnym plus terminologia naukowa. Dlatego, chcąc zachować żywotność naszego języka i jego prestiż (nie tylko wśród specjalistów językoznawstwa), należy szybciej porządkować i normalizować terminologię naukową, a tam, gdzie jej brakuje, tworzyć litewską terminologię naukową. Podkreślam: litewską, a nie międzynarodową, ponieważ zdaniem niektórych nie ma potrzeby tworzyć ani normalizować litewskich terminów. Wystarczy przyjąć terminy międzynarodowe (albo jeszcze prościej — terminy z innych języków) i dodać do nich litewskie końcówki oraz przyrostki. W ten sposób będzie podobno prościej i bardziej naukowo (dodajmy — i szybciej na Zachód). Abyśmy mieli litewski język nauki, trzeba, żeby jak najwięcej terminów było rzeczywiście litewskich. Dlatego każdy artykuł czy publikacja poświęcona terminom naukowym, tym bardziej słownik terminów, budzi wielkie zainteresowanie — ciekawi, co nowego wniósł do rozwoju naszego języka naukowego. Od dawna z niecierpliwością oczekiwaliśmy ukazania się „Słownika terminów matematycznych” (MTŽ). Chociaż w wydanym przed 15 laty „Słowniku terminów fizycznych” (FTŽ) znajdują się niektóre najniezbędniejsze dla fizyków terminy matematyczne, jednak jest ich za mało. Wiedzieliśmy, że komisja terminologii matematycznej stworzyła wiele nowych terminów litewskich albo zmieniła używane wcześniej, dlatego zależało nam na jak najszybszym zapoznaniu się z nimi. Nie zamierzam pisać recenzji tego słownika — nie czuję się do tego kompetentny. Chcę tylko porozmawiać o niektórych wspólnych lub bliskich terminach matematycznych i fizycznych, omówić podobieństwa i różnice w ich użyciu. Czasami można usłyszeć zarzuty, dlaczego fizycy i matematycy używają różnych terminów na oznaczenie tych samych pojęć wartość znaczeir ir mé (zob. FIZ ir MTZ). Czyż nie mogą uzgodnić jednego wspólnego terminu. Chcę odpowiedzieć, że te różne terminy są używane świadomie, nie ma tu niezgodnośir ci. Jeden termin można stosować tylko wtedy, gdy 27 pojęcia są takie same (tj. istnieje ta tylko jedno pojęcie). W tym przypadku terminy znaczenie i wartość są ir używane do oznaczania różnych pojęć. Znaczenie terminu matematycznego mówi, ar jakiego rodzaju liczbę (lub inną wielkość matematyczną) albo wielkość on jo oznacza. Wartość terminu fizycznego mówi, ile wynosi ar dana wielkość fizyczna w wybranym (najczęściej międzynarodowym) układzie jednostek. Na przykład fizyk powie: „Wzór na swobodny spadek: znaczenig em wielkości jest przyspieszenie swobodneo jo go spadku, 9,81 a jej wartość wynosi m/s*“, albo „Znaczenie stałej h Plancka w fizyce jest bardzo duże, a jej wartość o całkiem maleńka (6,6-10:* Is)”. Obie te wielkości oceniono eksperymentalnie. Wiele wielkości fizycznych można ocenić teoretycznie, obliczając je za pomocą wzorów matematycznych i modeli. ir — ar Czasami rzeczywiście te same pojęcia w sąsiednich dziedzinach nauki są wyrażane różnymi terminami. Wtedy trudno już uniknąć zamieszania. Takim przykładem jest używanie w języku ir litewskim terminów komponeritas i komponentė. Oba pochodzą iš to od tego samego łacińskiego słowa componens (dopełniacz. componentis). Lecz trudno je ar uznać za międzynarodowe. Anglicy używają tylko component, Niemcy tylko Komponente, Francuzi ani jednego, ani — drugiego, Rosjanie obu. o — Oba oznaczają złożoną część czegoś (przyrządu, urządzenia, ar mieszaniny związku chemicznego). Pierwszego najczęściej używają technicy i chemicy, drugiego ir matematycy. Fizycy o często muszą — używać obu tych terminów w tym samym tekście. Na przykład w teorii elektromagnetyzmu natężenie pola charakteryzuje się tensorem pola elektromagnetycznego, którego składowe (części składowe) są natężeniem pola elektrycznego i natężeniem ir pola magnetycznego (zob. FTŽ). O składowymi ko m wspomnianego tensora (również jo częściami składowymi) są składowe wektorów ir natężenia pola elektrycznego i magnetycznego (MTŽ). Zatem trzeba mówić składowe składowych albo składowe są składowymi. Aby uniknąć nieporozumień, zamiast obu terminów często używaliśmy litewskiego tų terminu dedamėji, którego matematycy wcześniej używali obok komponentė. ir Teraz w nowym MTŽ zrezygnowano z dedamosios, pozostawiono tylko komponentė. Być może ir słusznie. Komisja Terminologii Fizycznej, rozpatrując te kwestie, zauważyła, że we wszystkich słownikach języka litewskiego (nawet szkolnych) znajduje się dobre, dźwięczne litewskie słowo sandas, które właśnie 28 oznacza część składową czegoś, dlatego proponuje używać go jako terminu zarówno technikom, chemikom, fizykom, jak i matematykom zamiast komponento komponentės ir (albo przynajmniej obok jų nich jako litewskiego odpowiednika). Taki krótki, dźwięczny termin łatwo by się przyjął i szybko ir rozpowszechnił. Fizycy i matematycy nie uzgodnili użycia terminów „obraz” i „wizerunek- ”. W języku codziennym nie ma ścisłej granicy między tymi pojęciami. tų W fizyce zazwyczaj terminem „obraz” określa się sam przedmiot, a o „wizerunek” — jego — jo odpowiednik powstały w wyniku odbicia światła lub ar przejścia go przez jakiś przyrząd optyczny (soczewkę, lornetkę, aparat ir fotograficzny itp.). Podczas opracowywania FTŽ, po konsultacji z przedstawicielami Komisji Terminów Matematycznych, terminem „wizerunek” nazwano ir pojęcia teorii grup opisujące pewnych przedstawicieli grup (ros. npedemage/1enue, ang. representation). Ale było to prawie przed rokiem. 20 Podczas opracowywania MTZ zdanie matematyków na temat tego terminu najwyraźniej się zmieniło. Obecnie w MTŻ te grupy „obrazy” oddzielono od innych obrazów (ros. omo6pa>xenue, ang. mapping). Jest to dość logiczny krok pod względem treści i ir jednoznacznośir ci terminów. Szkoda tylko, że nie to zrobiono tego wcześniej, przed wydaniem FTŻ. Teraz trzeba będzie włożyć niemało wysiłku, zanim fizycy przyswoją sobie te terminy. Pozostało niejasne, jak nazywać Tourier ir obrazy o Laplace’a (transformaty), które są bardzo potrzebne fizykom, w MTZ ich nie ma. Godne pochwały jest oddzielenie obrazów od wizerunków ir (ros. o0pas, ang. image). Ale z tym wszystkne im można się zgodzić. Na przykład, jeżeli odbicie przedmiotu w lustrze nazywa się obrazem lustrzanym, to zupełnie niezrozumiałe jest, czym w takim razie jest odwzorowanie. W wizykе obraz lustrzany jest głównym przykładem obrazów. Trudno, aby w ar matematyce ten termin miał inne znaczenie. Istnieją słowa, które, używane jako terminy w różnych dziedzinach nauki, mają inne znaczenia. Na przykład moduł w fizyce jest używany do opisania jakiegoś odkształcenia (lub jego oceny), w technice oznacza pewną część konstrukcyjną urządzenia, w matematyce ar 0 (jak wygląda iš MTŻ) ma jeszcze inne znaczenia. Jedna iš jų — wartość ar bezwzględna liczby lub innej wielkości. Tylko niezrozumiałe jest, dlaczego terminy wartość bezwzględna liczby i moduł liczby podano osobno, w dwóch gniazdach, bez odsyłacza z jednego do drugiego. 29 Fizycy, chcąc uniknąć wieloznaczności terminu moduł, używają wyłącznie określenia wartość bezwzględna liczby lub wartość bezwzględna wielkości, gdy mowa o wielkości mianowanej, wyrażonej w jednostkach fizycznych. Można wspomnieć także o kilku innych drobnych niejasnościach lub niejednolitościach, zwłaszcza jeśli chodzi o nowe terminy. Oto kilka przykładów. Czym różni się estymator od wartości, sietis od jungūmas, likinys od reziduumu, matematyczny dėjinys od fizycznej sanglaudos (zwłaszcza gdy odpowiedniki w innych językach są takie same)? Dlaczego svérinis daugiklis, ale środek suūikis funkcji (lub krzywej)? (W fizyce suūikis ciała — to siła, z jaką Ziemia przyciąga to ciało). Dlaczego litewski postūmis (niestosowany przez fizyków) zestawia się z rosyjskim nepenoc (fiz. pémasa) i angielskim translation (fiz. slinkimas)? Aby usunąć wspomniane tutaj i niewspomniane rozbieżności lub wyjaśnić niejasności, należałoby znać definicje wszystkich tych terminów, a to już jest zadanie słowników objaśniających. Obecnie pożądane byłoby, aby w którymś z wydawnictw matematycznych lub językoznawczych podano definicje przynajmniej najbardziej niejasnych, przede wszystkim nowych, terminów. Uważam, że byłoby pożyteczne omawianie stosowania wspólnych, bliskich terminów fizycznych i matematycznych na ar wspólnych posiedzeniair ch komisji terminologicir jų znych fizyki i matematyki, a przynajmniej ir zapraszanie na swoje posiedzenia przedstawicieli drugiej komisji. į Wydaje się, że nieco różni się stanowisko komisji terminologiir cznych matematyków i fizyków w sprawie stosowania į międzynaroir dowych terminów litewskich. Chociaż matematycy, opracowując MTZ, odważniej ir tworzyli i proponowali więcej nowych terminów litewskich niż fizycy, przygotowując FTZ, to jednak rzadziej niż fizycy į przyznają pierwszeństwo terminowi gu litewskiemu przed międzynarodowym. Dotyczy to zwłaszcza terminów złożonych (gatunkowych). W wielu przypadkach proponuje się tylko termin międzynarodowy, chociaż istnieje całkiem dobry litewski odpowiednik, być może już nawet używany. Na przykład podaje się międzynarodowe przymiotniki (określenia gatunkowe) efektywnasis, ekvivalentusis, globalusis, homogėninis, horizontalusis, lokalusis, maksimalusis, minimalusis, specifinis, stacionarusis, vertikalusis itd., nawet bez dodania obok litewskich odpowiedników (synonimów): ir veiksmingasis, lygiavertis (lygiareikšmis), visūotinis (albo światowy), jednorodny, poziomy, lokalny, najmniejszy, właściwy, stały, pionowy itp. ir Niektóre wyrazy międzyna30 rodowe zaczęły w języku litewskim odgrywać pasożytniczą rolę, — wypierajar ąc lub już wypierajiš ąc dobre rodzime słowa naszego języka. Na przykład można powiedzieć, że międzynarodowe wyrazy horizontalūsis, vertikalūsis wyparły już litewskie me gulsčiūsis, stačiūsis. Młodsze pokolenie nie zna już nawet znaczenia i myli nuožulnūsis ze jų statmenasis, choć przed su wojną przez długi czas te litewskie słowa były szeroko ir używane w społeczeństwpo ie i w szkole. ir ir vo Niektóre terminy międzynarodowe są używane wieloznacznie, podczas gdy jednoznaczność jest najważniejszą o cechą dobrego terminu. Na przykład optimalūs jest używane w znaczeniach „najlepszy”, „najkorzystniejszy”, „najodpowiedniejszy”, ir „najporęczniejszy” itd. ; struktira jest używana (przynajmniej w znaczeniu fizyków) „sandara“, „darinys“, „junginys“, „bandinys“, nors visuose žodynuose nurodoma ji tik kaip lietuviško žodžio sandara sinonimas. Fizikos terminų komisija laikosi nuostatos, kad jeigu yra geras lietuviškas terminas, tai jam reikia teikti pirmenybę, ir tarptautiniam o ne (arba bent vartoti lygiagrečiai su tarptautiniu), su ypač populiariuose mokykliniuose tekstuose. ir Siūlome tokios nuostatos visur laikytis matematikams, kitų mokslo ir šakų terminų ir tvarkytojams bei vartotojams. 31