Fizikos leidiniai – terminų žodynų pagrindas

Eglė MAKARIŪNIENĖ WYDAWNICTWA FIZYCZNE – PODSTAWA SŁOWNIKÓW TERMINÓW Książki z fizyki w języku litewskim zaczęto wydawać pod koniec a. XIX wieku, wraz z narodowym odrodzeniem. Wraz z wydawaniem tych książek rozwijał się język nauk przyrodniczych, zwłaszcza fizyki, oraz tworzenie litewskich terminów. Terminologia każdej dziedziny nauki rozwija się w swoisty sposób. Pierwsze terminy techniczne i fizyczne spotykamy już w drugiej a. połowie XIX wieku w kalendarzach J. Zawadzkiego i L. Jakimowicza [1], w artykułach dotyczących zagadnień technicznych, opublikowanych w „Keleivyje” [2], oraz w książeczkach z zakresu nauk przyrodniczych wybitnego działacza litewskiego odrodzenia narodowego P. Wilejszisa. Jest on również autorem pierwszego litewskiego podręcznika fizyki [3], wydanego pod pseudonimem P. Nerisa. Wraz z wydawanymi podręcznikami fizyki tworzono terminy fizyczne, zaczęto kształtować język nauk fizycznych (o rozwoju litewskiej terminologii fizycznej pisał prof. P. Brazdžiūnas [4]). Interesujące byłoby zatem dokonać przeglądu wydawnictw z dziedziny fizyki w porządku chronologicznym. W tym celu oparto się na wykazie publikacji fizycznych wydanych w latach 1899–1992, zamieszczonym w „Spisie litewskich fizyków i astronomów” [5]. Nie jest to pełny wykaz literatury fizycznej. Obejmuje on przede wszystkim książki napisane przez autorów litewskich w języku litewskim i wydane przez litewskie wydawnictwa. Wyjątek stanowi dział monografii. W wykazie tym nie uwzględniono ani artykułów naukowych, ani artykułów popularyzujących naukę, które — zwłaszcza te drugie, napisane w języku litewskim — niewątpliwie miały wpływ na rozwój języka nauk fizycznych. Wszystkie publikacje przedstawiono na histogramach (rys.), podzielonych na osiem grup. Każdy z nich krótko omówimy. Pierwszą publikacją pierwszego histogramu jest wspomniany podręcznik fizyki P. Vileišysa [3]. Kropkowaną linią oznaczono przygotowany do druku w 1919 r., lecz niewydany podręcznik fizyki I. Končiusa. Można sobie wyobrazić, z jakim niedoborem terminów fizycznych zetknął się autor tego podręcznika. Z powodu pośpiechu, w liście znajdującym się w rękopisie podręcznika, napisanym w Vero (1917.VIII.4), I. Končius pisał: “<...> podręcznika fizyki nie napisałbym tak szybko —sam jeszcze dobrze bym się pouczył i poczekał z wykuwaniem terminów" [6], lecz podręcznik był rozpaczliwie 20 potrzebny. W tym ir podręczniku użyte utworzone terminy oraz pierwszy I. opracowany przez Končiusa słownik terminów fizyczny- [7]. Po to ch już K. omówione; podręcznik fizyki (1920), Šakenisa doczekał się pięciu P. wydań, podręcznika Mašiotasa (1922) du wydania, pierwsza wydana na Litwie publikacja poświęcona meteorologii I. Podręcznik Končiusa, który autor nazwał fizyką stosowaną (1924), podręcznik J. Dragašiusa dla szkoły początkowej (1925). Od 1940 r. wszyscy uczyliśmy się z podręczników fizyki opracowanych przez K. Baršauskasa i współautorów, które były wydawane przez dość długi czas (ostatni — w 1960 r.). Później, aż do 1992 r., fizyki uczono się z podręczników przetłumaczonych z języka rosyjskiego (tłumacze L. Kulviecas, E. Juškienė i in.). Prawdą jest, że opracowywano niemało (S. Jakučisa, V. Valentinavičiusa i in.) „środków dydaktycznych”, tj. publikacji dla nauczycieli i ir uczniów, uzupełniających program kursu fizyki. I dopiero po trzech dziesięcioleciach ponownie wydano oryginalny podręcznik fizyki V. Valentinavičiusa dla klasy VIII (1992). Na drugim histogramie przedstawiono podręczniki fizyki dla szkół wyższych. Ich wydawanie wiąże się z założeniem Uniwersytetu Litewskiego w Kownie. Pierwszymi publikacjami były skrypty wykładów dla studentów. Prawdopodobnie najwięcej z nich wydano w latach 1923–1928. Były to skrypty wykładów i opisy prac laboratoryjnych K. Šliūpasa, V. Čepinskisa, A. Žvironasa i I. Končiusa. Od 1934 r. co dwa lata wydawano skrypty wykładów P. Brazdžiūnasa. Serię tych prac zakończyła książka P. Brazdžiūnasa o fizyce współczesnej „Nowa fizyka: Promieniowanie i materia” (1941). Pierwszą powojenną książką z dziedziny fizyki była —P. zredagowana przez P. Brazdžiūnasa „Praktyka fizyki” (1948, wyd. 2). Do druku przygotowano podręcznik fizyki ogólnej A. Žvironasa dla szkół wyższych, jednak wiemy o nim tylko z listów A. Žvironasa [8] oraz protokołów posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego VU [9]. Rękopis zaginął podczas aresztowania Žvironasa. A. Na histogramie oznaczono go linią przerywaną. W latach powojennych studenci uczyli się z konspektów wykładowców oraz podręczników fizyki w języku rosyjskim, z których niektóre jų później przetłumaczono na język ir į litewski. Od 1960 m. siebie po nawzajem powstawir ały oryginalne podręczniki, napisane przez wykładowców szkół wyższych (VVU, VPI, LŽŪA, KPI). Wydano konspekty poszczególnych kursów fizyki, tak zwane „pomoce dydaktyczne”. Tylko część z nich przedstawiono na histogramie. 21 Be wydawania podręczników, zaczęto interesować ir się zagadnieniami metodyki nauczania fizyki. Na trzecim histogramie przedstawiono H. Publikacje S. współautorów V. Jonaitisa, ir jų Jakučisa i Valentinavičiusa. Popularnonaukowe książeczki z fizyki (czwarta histograma) zaczęto wydawać niemal w tym samym czasie su K. z podręcznikiem fizyki Šakenisa. To P. książeczki Mašiotasa, które nazywa on „łatwymi opowieściami naukowymi" (1922, 1923). Od 1936 m. były wydawane S. książki Dabušisa o elektryczności, Franklinie ir Edison, fizyce w formie ir rozmów itp., opracowane na wzór literatury zachodniej. W pierwszych latach powojennych było niewiele broszur popularyzujących fizykę. Pisali je K. Baršauskas (1946, 1947), G. Lechemas (1955, 1957) ir zob. Wydano broszury przetłuiš maczone z języka rosyjskiego. Do 1973 m. wydawano serie „Chcę wiedzieć”, broszury „Pomoc wykłado- “Į wcy” Towarzystwa „Wiedza”. Pisali je wykładowcy szkół wyższych oraz pracownicy naukowi instytutów. Nie przedstawiono ich na histogramie. Od 1973 m. rozpoczęto wydawanie serii „Szkoła fizyki”. Do 1990 m. wydano 16 książeczek. Są to ir książeczki ir tłumaczone oraz oryginalne, autorstwa litewskich naukowców. Jų autorzy — K. Konstantinavičius, R. Karazija, Matulionis, A. Baltramiejūnas, R. Ažusienis, Valacka. A. K. Sporo książek popularnonaukowych wydali L. Klimka jako su współautor (1975-77), R. Karazija (1977, 1982, 1984, 1988, 1992). Tematyka publikacji jest bardzo różnorodna: obejmuje — półprzewodniki, ir lasery i ich ir zastosowanie, mikrokalkulatory, energetykę ir atomową, ir promieniotwórczość oraz inne ir najistotniejsze zagadnienia nauk ir fizycznych. W piątym histogramie przedstawiono dzieła naukowe — monografie. — To prof. A. Jucio, B. Styros ir jų książki współpracowników i uczniów, książki pojedynczych autorów Instytutu Fizyki Półprzewodir ników, tematyczne zbiory prac zespołów naukowych, redagowane J. W serii ir wydawniczej ti Pożelosa „Elektrony w półprzewodnikach”, prace naukowe pracowników KPI z zakresu fizyki powierzchniowych ir zjawisk ultradźwiękowych. Wszystkie te książki napisano w języku rosyjskim, niektóre przetłumaczono na język į angielski, jednak nie miały one to bezpośredniego wpływu na rozwój terminologii litewskiego języka nauk fizycznych. ir Biograficzne dzieła z historii ir nauk fizycznych (szósty histogram) zaczęły ukazywać się liczniej od r., kiedy wydano 1976 historię Uniwersytetu Wileńskiego, poświęconą naszej Alma Mater z 400 okazji jubileuszu. W jej 22 trzech tomach znajdują się obszerne rozdziały o naukach fizycznych na Uniwersytecie Wileńskim. Na histogramie pokazano również dwa dość obszerne artykuły z lat 1930–1940 — I. Končiusa, poświęcony K. Šliūpasowi (1934), oraz A. Zvironasa — T. von Grotthusowi i przeprowadzonym przez niego badaniom źródeł Smardonė (1938). Pod koniec lat sześćdziesiątych zaczynają pojawiać się książki poświęcone poszczególnym uczonym — K. Baršauskui (1969), T. Žebrauskui (1986), P. Brazdžiūnui (1990, 1992), I. Končiui (1992), V. Čepinskiui (1992), P. Vileišiui (1992, 1993), A. Žvironui (1992). Poszczególne etapy rozwoju historii fizyki na Litwie omówiono w książkach I. Šenavičienė, H. Jonaitisa, A. Piročkina i A. Sidlauskasa oraz L. Klimki. Analizuje się w nich nie tylko rozwój nauki fizyki, lecz także nauczania fizyki od czasów najdawniejszych aż do dni dzisiejszych. Szóstą histogramę uzupełnia siódma — są to bibliografie. W jednych z nich przedstawiono publikacje naukowe według określonego, wybranego aspektu („Rozprawy doktorskie uczonych litewskich: 1945-1968 r.” (1971), „Bibliografia publikacji z historii nauk przyrodniczych i techniki: 1940— 1971” (1973), inne zaś są personalne. Sporo takich bibliografii wydała Centralna Biblioteka Akademii Nauk, instytuty AN oraz szkoły wyższe. To bibliografie literatury K. Baršauskasa (1969), A. Jucysa (1981), B. Styry (1983), P. Slavėnosa (1983), A. Bolotina (1985), J. Požely (1985, 1987), P. Brazdžiūnasa (1987), II. Jonaitisa (1988), A. Žvironasa (1988), K. Šopauskasa (1989), I. Končiusa (1990), H. Horodničiausa (1990), V. Čepinskisa (1992) i in. Ostatni, ósmy histogram słowników terminów fizycznych. Słowniki terminów zaczyna się opracowywać wówczas, gdy zostaje stworzony język naukowy i osiągnięty pewien etap jego rozwoju, kiedy zachodzi konieczność usystematyzowania terminów — używanych w języku naukowym. Taka konieczność pojawiła się I. u Končiusa, gdy podczas pisania przez niego podręcznika fizyki, a nieco później meteorologii, zgromadziła się wystarczająco duża liczba terminów. I. Słowniczek Končiusa jest dwujęzyczny (litewsko-rosyjski), obejmuje apic 1600 terminów. Został wydrukowany w gazecie „Lietuva” i czasopiśmie „Švietimo (1923) ir darbas” (1924) [7]. Pewien etap rozwoju terminologii fizycznej, jak się wydaje, mógłby ukazać V D U trójjęzyczny słownik dotyczą2000 cy terminów fizycznych, przygotowany przez wykładoir wców Katedry Fizyki, jednak z powodu braku środków nigdy nieujrzały światła dziennego. O wiemy jį tylko iš I. z ir A. publikac- [10] ji Končiausa Žvironasa oraz P. Brazdžiūnas23 a. Praca [4] normalizacyjna nad porządkowair niem terminologii była kontynuowana w latach okupacji na Uniwersytecie Wileńskim. Zebrano około 4000 terminów, o których w styczniu 1954 m. 8 d. w dodatku do autobiografii A. Žvironas pisał: “Terminy fizyczne. Zbiorowa, 10 wieloletnia praca fizyków: opracowano kilka tysięcy terminów w językach litewskim, rosyjskim, polskim, niemieckim i francuskim, angielskim. ir 1943 m. kartoteka została przekazana Akademii Nauk“ [11]. W latach powojennych į w prace nad terminologią fizyczną aktywnie włączyli się wykładowcy szkół wyższych, ir profesorowie A. Jucys, A. Puodžiukynas, II. Iorodniczius, J. Stanaitis, którzy wykładając nowo pojawiające się zagadnienia fizyki, jako pierwsi odczuli niedobór terminów fizycznych. Głównym organizatorem porządkowania terminologii fizycznej przez wiele lat ir Przewodniczącym Komisji Terminów Fizycznych był P. Brazdžiūnas. Jego zasługi w tej dziedzinie scharakteryzowano w książce “ Akademik Povilas Brazdžiūnas“ [12]. Wyczuwając agresywną presję języka rosyjskiego na język nauk fizycznych, na republikańskiej naradzie 1954 m. fizyków litewskich podkreślono znaczenie pilnego przygotowania i wydania ir słownika terminów fizycznych. P. Zespół fizyków zebrany przez Brazdžiūnasa (P. Brazdžiūnas, H. Horodničius, H. Jonaitis. A. Puodžiukynas, J. Zdanys) pilnie przystąpił do opracowywania dwujęzycznego litewsko-rosyjskiego słownika terminów fizycznych [13]. Jį opracował około 3500 terminów. Można stwierdzić, że przy tą opracowywaniu słownika wykorzystano część WDU ir VU terminów zaaprobowanych przez wykładowców katedr fizyki. Po wydaniu słownika prace nad terminologią fizyczną były kontynuowane. Duży zespół językoznair wców-fizyków przez ponad dziesięć lat opracowywał czterojęzyczny słownik terminów fizycznych. Iš najpierw wydano dwutomowy projekt rotaprintowy do dyskusji, później [14], o ukazało się uzupełnione i poprawione 19000 wydanie obejmujące około ir terminów [15]. Ta okazja A. Puodžiukynas, który bardzo troszczył się o opracowywanie i ir wydawanie słowników terminologicznych, w liście (1975.VII.18) P. napisał do Bradžiūnasa: „Cieszę się, że kończycie katorżniczą pracę nad przygotowaniem jį Słownika. Uważam, że trudniej dźwigać ciężar techniczny niż merytoryczny. To jest tom o nieokreślonej objętości „praca społeczna” <...>. Terminologia to bardzo ważna sprawa. Be język ojczysty nie może się utrzymać w szkołach. Drugim krokiem byłoby wydanie krótkiego objaśniającego słownika fizyki" [16]. 24 PUBLIKACJI LICZBA + DU RU 6 ; ' || a | VIII. FIZYKI TERMINÓW SŁOWNIK P | i 3r| | | | 2r! į | | | J | i FE | | J Į T Jj T t —r us 5 | i į || dil VII. BIBLIOGRAFICZNE STRZAŁKI 2} | bo EE at 1 I ITU 5 | | | ; | a VI. NAUKI HISTORYCZNE, BIOGRAFICZNE PUBLIKACJE | 3 i . , į ! 1 i INS [SRN E11 5 | : | | | į 4 V. MONOGRAFIE | BY 2 I Ta 2 ; : ! se a TU K L y Li X I oi T SNWEO - DU UV : |! , : III. FIZYKI WYKŁADU METODYKI PUBLIKACJE ' | ! T t T T | ~ II. PODRĘCZNIKI [ TI. PODRĘCZNIKI DLA SZKÓŁ ŚREDNICH i L MI I | L ls 1890 1900 1910 1920 193C :940 "950 "960 1970 1980 1990 LATA 1899-1993 m. histogramy publikacji fizycznych Obecnie, jak gdyby kierując się stanowiskiem P. Brazdžiūnasa, że oprócz „Słowników podstawowych terminów każdej dziedziny nauki należy opracować również niewielkie słowniczki jej najnowszych gałęzi, w których byłyby zapisane najnowsze, jeszcze mało używane terminy <...>, Najnowsze gałęzie fizyki są badane na Litwie <...>. Specjaliści z tych dziedzin fizyki powinni opracować niewielkie słowniczki najnowszych terminów. Bardzo potrzebne są niewielkie objaśniające słowniczki poszczególnych dziedzin nauki, z których mogłoby korzystać nie tylko środowisko naukowe, lecz także <...> szerokie społeczeństwo" [4], poszczególne zespoły fizyków wydały słowniki fizyki laserów, produkcji kineskopów, techniki łączności, a także opracowują wielojęzyczne słowniki radiofizyki i radioelektroniki. Wydaje się, że mamy już podstawy, aby rozpocząć opracowywanie objaśniającego słownika terminów fizycznych i w ten sposób kontynuować pielęgnowane przez pozostawionych nam Profesorów fizyki dzieło rozwijania języka litewskiej nauki fizycznej oraz normalizacji terminologii fizycznej. Literatura 1. Historia fizyki na Litwie (1579-1940) /Aut. zespół autorski, red. odpowiedzialny H. Jonaitis. Wilno: Mokslas, 1988. P. 98. 2. Kaulakienė A. Zalążki języka naukowego w „Keleivis” //Problemy leksyki i terminologii litewskiej: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1991. T. 29. P. 80-91. 3. Neris P. Popularny podręcznik fizyki. Šenandoras: Dirva, 1899. 99 s. 4. Brazdžiūnas P. Tworzenie litewskiej terminologii fizycznej //Kultura języka. 1983. Nr 44. S. 4-8. 5. Makariūnienė E., Klimka L. Spis litewskich fizyków i astronomów. Wilno: FI, 1994. 146 s. 6. Končius I. Fizyka // VUBR FI-FI039. L. 114. 7. Kaulakiené A. Za podstawę przyjmiemy terminy litewskie. I. „Terminai fizikos reikalams“ Končiausa // Wiedza fizyków. 1992. Nr. 2. P. 23-25; jej samej Podstawy litewskiej terminografii fizycznej / /Lituanistica, 1993. Nr. 1(13). P. 32— 43; jej samej Jeden ze stu iš profesora I. Zasług Končiusa // Wiedza fizyków. 1994. Nr 6. S. 28–31. 8. Antanas Žvironas. W więzieniach wileńskich ir W Peczorze / Oprac. S. Žvironaitė. 1992. 103 p. 9. Antanas Žvironas: Bibliografia literacka / Oprac. E. Makariūnienė. Wilno: FI, 1988. D. 2. P 21-22. 10 Kon¢ius I. Terminy fizyczne // Przyroda. 1938. T. 3. Nr. 4. P. 258-260; A. Žvironas. Dopisek redaktora //Tamże. S. 260-261. 11 Antanas Žvironas: Bibliografia literatury / Oprac. E. Makariūnienė. V.: FI, 1988. 25 D. 1. P9. 12 Keinys S. Akademik P. Brazdžiūnas ir nasza terminologia // Akademik Pavilas Brazdžiūnas. V.: Academia, 1992. P. 95-101. 13 Słownik terminów fizycznych / Aut. zespół autorów; Red. P. B polit. ir nauk. lit. I kl., 1958. 123 p. 14 Słownik terminów fizycznych / Aut. zespół; Red. P. Brazdžiūnas. V.: 1971— 1973. D. 1. A-L. 419 s.; D. 2. M-Ż. 588 p. 15 Słownik terminów fizycznych / Aut. zespół; 1979. 680 s. 16Naruševičienė B. Antanas Puodžiukynas // Fizyków Zi P. 24-26. razdžiūnas. W.: Państw. Red. P. Brazdžiūnas. V.: Nauka, nios. 1993. Nr. 4. 26