Keletas minčių apie terminų standartizaciją

TERMINOLOGIA, NAUKA JĘZYK IR TERAŹNIEJSZOŚĆ Kazimieras GAIVENIS KILKA MYŚLI O STANDARYZACJA TERMINÓW Standaryzacja terminów w ciągu ostatnich dwóch–trzech lat wykazała, że powodzenie tej pracy zależy przede wszystkim od tego, jak autorzy norm rozumieją terminy, jakie wyrazy i połączenia uznają za terminy, jak je dobierają, systematyzują, klasyfikują i definiują. ir jų ir Be Ponadto autorzy norm terminologicznych często popełniają jeszcze jeden błąd ir metodologiczny, mianowicie: wydaje im się, że przy opracowywaniu normy z jakiejś dziedziny terminologia musi być na nowo przemyślana i uporządkowana, a dobre terminy należy zastąpić iš jeszcze lepszymi. ir Iš W rzeczywistości nie należy tak postępować, ponieważ iš terminy mogą być zasadniczo normalizowane jedynie przez odpowiednie komisje terminologicz0 ne ne, a nie przez poszczególnych autorów norm terminologicznych. Przy definiowaniu terminów 3 najczęściej wybiera się cechy wyróżniające danego pojęcia, 1) mianowicie: naukowy charakter 2) pojęcia; precyzyjnie określone znacmė ir 3) specjalność pojęcia. Żadna z tych cech nie wyraża jeszcze współczesnego rozumienia terminu. Na przykład nikt nie wątpi, że można mówić o terminologii sportowej, ale większość pojęć z tej dziedziny nie ma charakteru naukowego. Specjalność pojęcia jest cechą jego użycia zawodowego. Nie przesądza ona jednak o przynależności wyrazu do terminologii, ponieważ w języku zawodowym występują nie tylko terminy, lecz także profesjonalizmy, żargonizmy i inne wyrazy. Tak więc terminy od zwykłych wyrazów (nieterminów) odróżnia nie jedna cecha, lecz ich zespół. Termin nie jest jakimś szczególnym wyrazem ani połączeniem wyrazowym, lecz wyrazem lub połączeniem wyrazowym pełniącym szczególną funkcję nazywania pojęcia, czyli funkcję nominatywną. Dlatego spośród licznych synonimów gramatycznych występujących w języku ogólnym do terminologii należy wybrać tylko najodpowiedniejsze. Na przykład można powiedzieć batų šepetys, šepetys batams, batų valymo šepetys, batų valomasis šepetys, šepetys batams valyti itd. Wszystkie te synonimy zasadniczo nie są sprzeczne z normami gramatycznymi, ale w terminologii i standardach terminologicznych w tym przypadku najlepiej nadaje się tylko połączenie wyrazowe batų šepetys z dopełniaczem oznaczającym przeznaczenie. Dlatego terminolodzy, zatwierdzając standardy terminologiczne, często poprawiają i przekształcają długie nazwy wyrażone w różnych przypadkach. W terminologii pojęcia złożone są zazwyczaj nazywane terminami — wielowyrazowymi. Na przykład w próbie dziesięciu zatwierdzonych 6 standardów terminologicznych ogółem były terminy: ir is ir 1993 m. iš 908 Iš jų 230 jednowyra468 — zowe, dwuwyrazowe, 150 — trójwyrazo39 — we, czterowyrazowe, 13 — pięciowyraz6 - owe, sześciowyrazowe ir 2 — siedmiowyrazowe'. Porównując tę próbę su 9.016 z próbą terminów standardów iš rosyjskich terminów technicznych“, zauważylibyśmy, że nasze terminy są nieco krótsze. W rosyjskich normach terminologicznych terminów jednowyrazowych jest 10,16% (naszych — 25,376), dwuwyrazowych — 36,1696 (naszych — 51,5%), trzywyrazowych — 26,99% (naszych — 16,5%), czterowyrazowych — 15,5496 (naszych — 4,2%), pięciowyrazowych — 6,48% (naszych — 1,49£6), sześciowyrazowych — 2,96% (naszych — 0,6%), siedmiowyrazowych — 0,84% (naszych —0,296)?. Oczywiście, to porównanie może być jedynie przybliżone, ponieważ próby mają różną wielkość. Jednakże tak czy inaczej z tego zestawienia wynika, że terminy naszych standardów pod względem zwięzłości nie ustępują terminologii niektórych innych języków. W praktycznej działalności porządkowania terminologii zwykle wyróżnia się dwa rodzaje relacji między pojęciami: relacje hierarchiczne i niehierarchiczne. Najczęstszymi relacjami hierarchicznymi są relacje rodzaj–gatunek i całość–część. Pierwsze relacje w terminologii występują kilkakrotnie częściej niż drugie. Obie te relacje można ilustrować diagramami schodkowymi, np.: relacje rodzaj–gatunek relacje całość–część: a) ir b) a) |emisja Y emisja cząstek | emisja cząstek wtórna | b) Įatmosfera stratosfera ozonosfera Dziękuję asystentce, która przedstawiła dane statystyczne. A. Norcikaitei. | Boankosa kparkocru HU H. O craHJItaprH3OBaHHOro TepMHITa // Hayurio-rextueckas TEepMHHOJIOTHSH". M., 1989. 4. C.13. Pozostałe terminy mają człony łącznikowe. W projektach norm terminologicznych dwuwyrazowe terminy złożone, których człon główny oznacza całość — maszynę, urządzenie, przyrząd, a poboczny — jej część (detal), są czasami nieprecyzyjnie określane jako terminy typu „przymiotnik z przyrostkiem -inis, -ė + mianownik rzeczownika”, np.: pavarinis > sraigt napędowy, automobilinis — silnik samochodowy itp. Człony takich terminów należy wyrażać dopełniaczem oznaczającym stosunek całości i części. Do oznaczania gatunków w naszym języku stosuje się pewne środki gramatyczne. Jednym z nich są zaimkowe formy przymiotników i imiesłowów. Formy te nie występują we wszystkich naszych gwarach, dlatego zdarzają się ludzie, którzy nie uznają ich również w terminologii. W istocie często trudno ustalić, czy termin powinien mieć formę zaimkową, czy —nie powinien. Jednak ogólnie rzecz biorąc, formy te są potrzebne terminologii. Wskazują one na stałą cechę odróżniającą dany gatunek. Na przykład budynek mieszkalny w pewnym czasie może być niezamieszkany, ale mimo to nadal nazywa się go budynkiem mieszkalnym. Nikt nie musi teraz pić wody pitnej, ale mimo to nadal będzie ona wodą pitną, tj. wodą określonej jakości. W „Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje" (V., 1994) zaznacza się. że opozycja form przymiotników zaimkowych i zwykłych nie jest bardzo wyraźna i konsekwentna, podając przykłady również z terminologii, np.: słodkie i kwaśne mleko, ale słodkie i gorzkie papryki, czarne i białe porzeczki itp. (s. 175). W rzeczywistości do nazwania zarówno świeżego, jak i kwaśnego mleka nie są potrzebne zaimkowe formy przymiotnika, ponieważ określana jest czasowa cecha pojęcia. Ponadto w terminologii opozycje rodzajowe mogą być wyrażane nie tylko antonimami, lecz także innymi terminami rodzajowymi, np.: biały karzeł (gwiazda) czarny karzeł ne ir — kė (gwiazda); metale żelazne — metale nieżelazne; czarny rynek, biała sadza, białe szeregi w ogóle nie — mają opozycji rodzajowych. Formy zaimkowe nie są potrzebne w terminologii tylko wtedy, gdy określenie rodzajowe ma jeszcze własne określenie przysłówkowe, np.: beton lekki (niem. Leichtbeton, ang. beton lekki), bet ypatingai lengvas betonas (niem. besonders leichtes Beton, ang. very light concrete). Ogólnie rzecz biorąc, w projektach norm terminologicznych przymiotniki i ir imiesłowy z określonym mi rodzajnikiem są używane na ogół prawidłowo, ale zdarzają jų się przypadki, ir gdy czegoś brakuje albo jest używane zbyt wiele. Niektórzy autorzy norm terminologicznych tłumaczą brakujące terminy litewskie z innych iš języków, sądząc, że ir tłumaczenie terminów polega na przekazaniu znaczenia i formy 8 odpowiedników ir obcojęzyczir nych. Iš W rzeczywistości tłumaczenie terminów polega wyłącznie na przekazaniu znaczenia (znaczenia o terminologicznego), natomiast zgodność lub niezgodność form terminów zależy od pokrewieństwa języków. Na przykład tytuł normy angielskiej brzmi “Asphalt Concrete Mixtures and Asphalt Concrete for Road Construction”. Jj przy tłumaczeniu należy ne stosować angielską konstrukcję, powtarzając nazwę „Mieszanki ir asfaltobetonowe asfaltobeton dla dróg samochodowych”, a nie oryginalne litewskie wyrażenie („Asfaltobeton dróg samochodowych i jego mieszanki"). Zgodnie z normą Republiki Litewskiej „Zasady i metody terminologii" (Lietuvos RST 1115-90) cele definiowania pojęć terminologicznych są następujące: 1) scharakteryzowanie pojęcia na określonym poziomie abstrakcji; 2) odróżnienie tego pojęcia od pojęć sąsiednich; 3) ustalenie relacji pojęcia z innymi pojęciami w celu wskazania jego miejsca w systemie; 4) wyodrębnienie pojęcia w celu normalizacji terminów. W praktycznej pracy terminologicznej najczęściej stosuje się definicje intensjonalne i ekstensjonalne. W pierwszych definicjach wskazuje się najbliższe pojęcie rodzajowe, które zostało już zdefiniowane lub jest powszechnie znane, oraz cechy charakteryzujące pojęcie jako gatunek tego rodzaju (a). W drugich definicjach wymienia się pojęcia gatunkowe należące do jednego poziomu abstrakcji (b). Np. : a) zapis bibliograficzny — dane bibliograficzne i inne dane dotyczące dokumentu (jego części lub grupy dokumentów), przedstawione w ustalony sposób, na podstawie których można go rozpoznać i odszukać w katalogu*; b) metale ziem — Al, Sc, Y, La’. Dla standardów terminologicznych bardziej charakterystyczne są definicje pierwszego typu, definicje drugiego typu występują tylko w słownikach terminologicznych. Definicje intensjonalne są najczęściej klasycznymi definicjami definitio per genus proximum differentiam specificam. ir o et W tych definicjach różnicę gatunkową może stanowić ne jedna, lecz także kilka cech. Dzieje się tak dlatego, że czasami nie można znaleźć jedynej ma cechy, która odróżniałaby definiowany obiekt od wszystkich innych obiektów i ujawniała jego istotę oraz treść. ir iš jo Błędy w definicjach terminów w standardach najczęściej wynikają z iš niewłaściwego pojmowania stosunków ir między pojęciami definiowanym i definiującym. * Projekt LST 1350: 1994. SDaukšas K. Słownik chemiczny. W., 1960. 9 kimo. Na przykład terminu optyki soczewka nie można zdefiniować tak: „Soczewka — przyrząd optyczny ograniczony dwiema wypukłymi powierzchniami“. Tutaj wybrana cecha wyróżniająca „dwie wypukłe powierzchnie” jest właściwa tylko części soczewek. Ich powierzchnie bywają różne: obie wypukłe, obie wklęsłe, jedna płaska, druga wypukła, jedna wklęsła, druga wypukła itd. Zatem dokładniejsza definicja soczewki mogłaby brzmieć następująco: “Soczewka jest przyrządem optycznym z dwiema powierzchniami załamującymi promienie światła". Błędne koło w definiowaniu powstaje wtedy, gdy obiekt definiuje się za pomocą pojęcia, które samo staje się jasne dopiero dzięki pojęciu definiowanemu. Na przykład terminów narkotyki (a) i narkozė (b) nie można definiować w następujący sposób: a) “substancje lecznicze wywołujące narkozę", jeżeli b) “stan organizmu wywołany przez narkotyki- “. Terminów nie można definiować słowami należącymi do różnych kategorii lub mającymi niezgodne znaczenia, np.: pełzanie —“przypadek, gdy ciało stałe odkształca się plastycznie pod wpływem długotrwałego obciążenia lub naprężeń- ". Termin pełzanie wskazuje na stałą właściwość materiału, natomiast słowo przypadek nazywa tylko pojedyncze i odrębne zdarzenie. Zatem taką definicję należy poprawić, np.: pełzanie —właściwość ciała stałego polegająca na plastycznym odkształcaniu się pod wpływem długotrwałego obciążenia lub naprężeń- ". Czasami twierdzi się, że wadliwe są tak zwane definicje negatywne. Jednak w terminologii nie zawsze są one błędne. Definicje negatywne należy stosować w tych przypadkach, gdy istotę treści terminu (pojęcia) stanowi cecha negatywna, np.: wada nienaprawialna — wada, której nie można naprawić technicznie, a pod względem ekonomicznym jest to niecelowe. W definicjach norm terminologicznych nie należy stosować zawiłych zdań złożonych, a także różnego rodzaju słów modalnych i innych wtrąceń, np.: zazwyczaj, wyłącznie, zasadniczo, stosunkowo, przede wszystkim itp. Kończąc, chciałoby się podkreślić, że nasze doświadczenie w zakresie standaryzacji terminów jest jeszcze niewielkie. Dopiero uczymy się tej interesującej i perspektywicznej pracy związanej z porządkowaniem terminologii. Dlatego Litewska Służba Normalizacyjna powinna opracowywać więcej tymczasowych norm terminologicznych, a autorzy norm terminologicznych powinni bardziej interesować się doświadczeniem krajów, które od dawna zajmują się tą pracą. 10