Neužmirštamasis dvasios ir kūno daktaras

ECHA PRZESZŁOŚCI ODGŁOSY Stasys KEINYS NIEZAPOMNIANY DUCHA IR CIAŁA DOKTOR Nie dopuszczać do głowy myśli, że osiągnęło się już doskonałość, której wcale jeszcze się nie posiada. (Z zapisków ks. J. Pabrėžy) Minął rok, 225 pozostał w przeszłości ta 1771 m. stycznia 15., kiedy Jono ir Róży w rodzinie Pabrėžów w sadzie Večiai, na Żmudzi, urodził się syn, w księgach parafii Łękany zapisany po łacinie imieniem Georgius (po żmudzku będzie to Jurgis), po 46 lat, kiedy wstąpił į do klasztoru franciszkanów (bernardynów) w Kretyndze, otrzymawszy imię zakonne ojca Ambrożego. Z powodu tego, że dopiero teraz, ale czasami również wówczas ten wychowanek seminarium duchownego żmudzkiego, który wcześniej przez kilka lat, w czasie upadku Wielkiego Księstwa Litewskiego, studiował w najstarszej litewskiej szkole wyższej, nazywanej wówczas Szkołą Główną Litewską, był określany, a czasami sam podpisywał się jako ksiądz. to ne ]} Sukonduedu. pl. aplink. Dres. sk. — JS. ir (Note: final output must exact json, no trailing prose.) ir Jerzym Ambrożajem Pabrėžą. Temu człowiekowi, który już niemal od półtora wieku spoczywa w pokoju (zmarł 1849 m. listopada), 11 przypadł w udziale zaszczyt stać się Niezapomnianym. J. A. Pabrėža, bez be najmniejszych wątpliwości, należy do największych mężów narodu, do najsławniejszych Żmudzinów. Dopiero co zmarłego przyjaciel, zarządca biskupstwa żmudzkiego, wikariusz kapituły Jonas Krizostomas Gintila powiadomił (1788—1857) całe biskupstwo: “ A. a. Ambroży Pabrėža, najpierw ksiądz diecezjalny, przez wiele lat służył Kośvo ciołowi Bożemu, potem w klasztorze kretyńskim, odziany w habit św. Franciszka Trzeciego Zakonu, był dla innych wzorem wszelkich cnót. <...> Pozostawił wiele rękopisów w języku żmudzkim, zarówno o treści duchowej, jak i świeckiej". "Vaižgantasa Pisma. K., 1929. T. 11. P. 72. Iš publikując komunikat šį kurii biskupiej w języku łacińskim, sam przetłumaczył Vaižgantas. Kwestie językowe nie zostały tu poprawione. 9 Jednakże J. A. Pabrėža został doceniony już za życia. W wydanym w 1848 r. „Žemajtiu Wiskupistéje” ks. Motiejus Valančius (1801 — 1875) , jeszcze przed zostaniem biskupem żmudzkim, w rozdziale „Uczeni mężowie” po wśród Piotra Roizjusza, Macieja Stryjkowskiego, Mikołaja Daukšy, Franciszka Šrubauskiego, Konstantego Sirvydasa, Mykolasa Olševskisa, Stanisława Čerskisa umieścił „jeszcze żyjącego bogobojnego pisarza K. Jerzego Embrazieja Pabréžę” (napisano, że urodził się w parafii skuodzkiej) i poświęcił mu więcej miejsca niż komukolwiek innemu. Tutaj Pabrėža został bardzo wyeksponowany jako kaznodzieja („Ludzie z największą uwagą słuchają jego kazań niczym kazań jakiegoś apostoła i niemało odnoszą z nich zbawiennego pożytku”*) oraz botanik („Ksiądz Pabrėža zna każdą roślinę rosnącą w naszej okolicy, każdej zna imię i nazwisko, wie także, do czego która się nadaje*”), wymieniono niemały zbiór jego dzieł i innych zasług. A kończy się to tak: „Ów zakonnik nigdy nie ma dość czasu na pracę. Ledwie odmówiwszy pacierze i załatwiwszy inne pilne sprawy, dzień po dniu pisze. Przedłuż, Boże, jego życie i daj bogatego pana, który wydrukowałby i ogłosił ludziom książki przez niego napisane! ** Niestety, ani wówczas, ani w ciągu wszystkich 146 lat, które upłynęły od śmierci J. A. Pabrėžy, taki pan się nie znalazł. Dlatego niewiele też ogłoszono — przede wszystkim z troski samego M. Valančiusa wydano jedynie książeczkę religijną “Parkratima tan sauZines” (1849 r., wydanie kontrafakcyjne, więc rok jest niepewny), a w Ameryce w czasopiśmie “Dirva” w 1900 r. oraz nakładem Towarzystwa Literackiego S. Daukantasa wydrukowano osobno część dzieła botanicznego “Botanika arba taislius auguminis”. Drobiazgi drukowano w różnych publikacjach. Pięknie scharakteryzował J. A. Pabrėžę również inny współczesny mu człowiek, Liudvikas Adomas Jucevičius (1813-1846), pisząc w rękopisie “Biografinės ir literatūrinės Žinios apie mokytus žemaičius <...>”, oznaczonym datą 1841 r.: “To znakomity znawca języka żmudzkiego i starożytności, a ponadto utalentowany kaznodzieja, jednak szczególnie interesuje się botaniką i już napisał poSes lietuvių kalba dalyko knygą to paprastiems žmonėms naudotis**. 2Valančius M. Pisma. V.: Vaga, 1972. T. 2. P. 274. 3 Tamże. P. 275. * Tamże. SJucevičius L. Uczeni Żmudzini / Oprac. M. Lukšienė, V. Raudeliūnas. V.: Vaga, 1975. P. 112. 80 Wszystkie prace, wszystkie obowiązki ks. J. A. Pabrėža wykonywał uczciwie, z poświęceniem i, można nie wątpić, tam, gdzie było trzeba, twórczo. Świadczy o tym wielka miłość ludzi oraz ir szacunek widoczne w licznych rękopisach. Pabrėža pracował wśród ludzi, z ludźmi i dla su ludzi, ir dlatego był im bardzo potrzebnym i drogim człowiekiem — duchownym. ir Świadczą o tym, bez wątpienia, be nieurojone kolejki przy konfesjonale, liczni słuchacze kazań, przybywający nawet z iš odleglejszych parafii (sam, jų głosząc kazania, szeroko podróżował po (o ir kościołach), oraz mniejsze kolejki chorych, a właściwie tylko niedomagających, w poczekalni. ne ar jo Poważne podejście į do pracy i odpowiedzialność przekonująco ukazuje fakt, że do każdej pracy jo przygotowywał się z pełnym poświęceniem. Kiekvienas pamokslas būdavo gerai apgalvotas, užrašytas, o didelė jo dalis ir išmokstama atmintinai. Pradėjęs dirbti mokytoju Kretingos vienuolyno mokykloje, rengė mokiniams mokomąsias priemones ir tapo bene pirmuoju ir lietuviško geografijos vadovėlio autoriumi. Rūpindamasis žmonių kūno sveikata, studijavo botanikos ir medicinos literatūrą, tyrė augalus. O kur vėliau dar ėjo gausios parapijos kunigo, o ar paskui vienuolio pareigas... O, kaip retai pasitaiko tokių žmonių, ir kokių jų trūksta Lietuvai! Praėjusių amžių Niezapomnianych ludzi współczesny człowiek nierzadko wyobraża sobie jako posągi wyniesione na cokoły ołtarzy. ar To jak ludzie codziennebe go życia, obowiązkjo ów i trosk, ziemskich pragnień, be tęsknot i grzechów. Ir A nawet be uczuć i życia. Życie jų wszystkich było — podobne: urodzili się, uczyli, pracowali, ir pisali, wreszcie į odeszli w wieczność. O Jacy to byli ludzie? Czy choć odrobinę tego to można by zobaczyć, a przynajar mniej uchwycić, uważnie ir czytając jų i badając dzieła? Lecz każdy musi sam badać napisane tego — rodzaju prace, w których starano by się prześledzić w utworach i tekstach iš przejawy charakteru autora ir jo psychologii, których nie ma. ir Wreszcie ar wszystko iš tų czy można by było odczytać teksty? Jaki był Jurgis Ambraziejus Pabrėža? „Wzrostu był niewysokiego, śniady (= śniady), zawsze bardzo wesoły, lubił pieśni”, to — świadectwo Vaižgantasa“. Ir dalej: “W święta zwykł był be wygłaszać bardzo piękne kazania”. Ir jedno, ir drugie zapewne będą wspomnieniami ludzi, VaiZganto Pisma. T. 11. P 69. ' Tamże. 81 bo przecież sam pisarz nie widział, nie słyszał i nie mógł widzieć ani słyszeć Pabrėży. Wreszcie piękny obrazek — otoczony gromadką dzieci chodzi po polach, lasach i nadrzeczach, zbierając rośliny. Tu już troski człowieka nauki i lekarza ludzi. A co pokazują dość liczne zachowane jego „postanowienia”? Czy to, że stronił od parafian, prowadził zamknięte życie, pogrążony w rozmyślaniach i zadumie (por.: „Nie chodzić do parafian i nie bywać u nich*"*, „Z każdym rozmawiać tylko tyle, ile jest koniecznie potrzebne"*, „Unikać świata”’, „Umrzeć dla świata, gardząc wszystkimi jego marnościami, rozrywkami i niestałościami”' i in.)? Czy też, będąc człowiekiem wesołego usposobienia i lubiąc ludzi oraz darząc ich miłością, młody ksiądz decydował się jedynie ograniczać te spotkania, aby więcej czasu pozostało na przygotowanie się do wielkich zadań powołania kapłańskiego i naukowego oraz na ich wykonywanie? Przecież z tych samych postanowień widać także nieustanną troskę o ludzi, szacunek dla nich: „Nie ir gardź innymi, a szczególnie ubogimi sługami <...>", „W kazaniach unikać szorstkości"- ", „W konfesjonale ir nie mruczeć, nie upominać ludzi'"*, „Ksiądz powinien być pogodny, zawsze o spokojnym obliczu, uprzejmy w kontaktach su Ludźmi. <...> Być dla ti wszystkich razem i ir dla każdego z osobna najlepszir ym ojcem i bratem". Życie ludzi J. A. Pabrėża znał dobrze. Jo w kazaniach jest mnóstwo nawet szczegółów dotyczących zachowania i ubioru Ludzi. Iš gdzie mógł się o nich dowiedzieć? Be ludzie unikają tego, co stroni od to ir ludzi. U Pabrėžą ir do Pabrėży tłumnie przybywali. Widocznie nie zawodził. jų Musiał lubić nawiązywać kontakty. Wskazują na to dość ir szerokie kontakty su ówczesnych Żmudzinów jedynie z ir ne inteligencją, jų przyjazne stosunki z ludźmi su zajmującymi wyższe stanowiska. W przeciwnym razie ir czyż napisałby dopisek do wspomnianego J. K. Gintila w takim żartobliwym stylu: “Bėwa pri muusėo hoc anno Nie- $ Ks. J. Rozkład dnia ir Pabrėży zdecydowanie W Raudėnach // Gidžiūnas V. Jerzy Ambroży Pabrėža (1771 — 1849). Rzym - Wilno, 1994. P. 233. ? Decyzje, podejmować 1800 m. na końcu // Tamże. P. 237. 10 Ry’tai, wykonane w Tverach 1801 m. // Tamże. P. 239. " Ryžtai, wykonane w Kartėnie 1809 m. // Tamże. P. 243. 12 Inne ryžtai, wykonane 1800 m. // Tamże. P. 236. » Ryžtai, sporządzone w Tverai 1801 m. // Tamże. P. 238. 14 Ryżtai, sporządzone w Plungė 1802 m. // Tamże. P. 239. 1s Ryžtai, sporządzone w Plungė 1806 m. // Tamże. P. 242. 82 Bilis Juvenis obiecał nam, Jomiilesta Pons Symons Dawkats: niniejszym przyrzekł nam w imieniu św. Piotra z Burg, że gdy tylko przybędzie do tego miasta, natychmiast napisze do nas. —Ale jeśli nie cierpi na żadną chorobę ani po drodze nic mu się nie przydarzy, albo jeśli nie zasiądzie w jakiejś czarnej komnacie na naradzie, prawda? jak bardzo grzeszny. Bo już czwarty jest tam miesiąc, a On ani słowa o swoim pobycie. Cóż tu o tym Młodzieńcu rozmyślać? O? bardzo kłamliwy? Gdyby można było dowiedzieć się czegoś o Nim, prosiłbym Was, byście Go napomnieli w tej najgorszej zbrodni i dobrze Mu nawymyślali.”- '® Zapewne nie bez powodu jest tu ta mieszanina trzech języków. Może to być wyśmianie żargonu ówczesnych uczonych ludzi, a także duchownych. Ależ piękny, pełen wdzięku styl! Stylista ks. J. A. Pabrėža był wielki. Jego kazania są naprawdę wspaniałe i dziś czyta się je z zachwytem. Tchnie w nich żywy język nadmorskich Żmudzinów z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku. Nie można już igrać z losem. Te zachowane kazania pisane przed 150—200 laty (w tym roku mija dokładnie 200 lat, odkąd J. Pabrėža w Vafniai został wyświęcony na kapłana), jako jeden z największych zabytków języka żmudzkiego, jako najcenniejsze źródło wiedzy o życiu i obyczajach ówczesnych ludzi, należy wreszcie zebrać w całość i wydrukować. Wówczas Pabrėža stałby się dla naszej kultury nie mniej ważny niż autorzy czy redaktorzy dawnych zbiorów kazań (postylli). Będąc nauczycielem, lecząc ludzi, zbierając, badając i opisując rośliny, J. A. Pabrėža wykonywał zarazem wielką pracę nad językiem. Był wielkim miłośnikiem swojej rodzinnej ziemi. Dlatego, starannie studiując wszystko, co tylko napotkał, a co było najnowsze, starał się przedstawić to wraz ze swoimi spostrzeżeniami i wnioskami z badań w języku ojczystym. W tym celu stworzył pisownię wyrażającą prozodię żmudzką". Broniąc tworzonych przez siebie nazw roślin, w innym liście uzasadniał prawo do swojej pisowni oraz konieczność samodzielnego jej tworzenia, ką su ir J. K. Gintilas (1835 m. marca 20 16 Listy J. A. Pabrėžy do ks. J. K. Gintilasa //Tamże. S. 263. 17 1834 m. października 19 d. w liście J. K. Gintile o tym Pabrėža pisał: tam Żmudzin “<...> Polglowek przyjął w swojej pisowni do podwójne samogłoski dla ukazania w wyrazach a to żmudzkich prozodii tego języka, nie w tylko dla cudzoziemców niezbędnie potrzebnej, lecz dla samych rodaków wielce pożytecznej i <...>” (Tamże. S. 263). 83 d.) krzyknął: “Niech sobie Grecy będą ze swojemi literami i ich brzmieniem Grekami: a Żmudzini Żmudzinami” (Niech Grecy su swojemi literami ir jų wymową będą Grecy, Żmudzini o Żmudzini)“. — O po trzech lat, 1838 m. dnia 9 października, temu samemu adresatowi pisał, że Księża dekanatów diecezji żmudzkiej bliskich Litwie sądzą, że po litewsku można jedynie pisać i mówić, lecz ne oddychać po żmudzku; trzeba natychmiast ir dodać: ir „Niech będzie Litwa Litwą: mieszaficy mieszancami: a Żmudzini Żmudzinami” (Niech Litwa będzie Litwą, mieszańcy mieszańcami, — Żmudzini O Żmudzinami). — J. A. Pabrėža całe swoje życie pracował wśród Żmudzinów, jako su Żmudzin dla ir Żmudzinów. Był to wielki człowiek, prawdziwy bohater ro Żmudzi, jeden z największych patriotów tej ziemi. J. A. Pabrėža bardzo wiele i szczerze ir pracował jako ksiądz, jako zakonnik, jako człowiek nauki. „Po żmudzku napisał więcej niż wszyscy pozostali gu pisarze pierwszej połowy XIX wieku razem — wzięci chyba tylko jednego S. nie licząc Daukanta- — ši jo sa? ', myśl biografa V. Gidžiūnasa*”, be zapewne jest przesadzona. Jednak prawdą jest to, że obecnie, choć już ir znacznie z biegiem czasu uszczuplone i podupadłe, dziedzictwo rękopiśmienne Pabrėžy nadal robi wrażenie. 1939 m., dziewięćdziesiąt lat po jego śmierci, pisano: po jo „Nasi uczeni mogliby iš jo nauczyć się planowości, staranności, miłości ir do pracy, językoznawcę ir literata poruszyłyjo by zmartwienir ia, troski o język żmudzki i ir pisownię, o duchowni, przeczytawszy przynajmnjo iej jedno kazanie, powinni rumienić się z powodu obecnej pustmo ir nieaktualności- ”?. W bibliografii Pabrėžy sporządzonej przez Nijolė Kišūnienė J. A. W bibliografii Pabrėžy? zebrano wszystkie zachowane ir iš gdziekolwiek znane, przez kogokolwiek wspomniane dzieła tego Człowieka. Tu spisano 107 rzeczy napisane przez iš jų 8 Pabrėžę, opublikowane (tylko cztery wiersze za życia!). Rękopisy obejmują dziedziny geografii, (1), botaniki, (19) ir medycyny (17) oraz religii. (18) „Lie18 Tamże. P. 265. 19 Tamże. P. 270. » Tamże. P. 214. „Povilonis J. K. Styl kazań Ambrożego Pabrėży // Południk. 1939. Nr. 3. P. 122. 2Kišūnienė N. J. Bibliografia Pabrėžy // Jurgis Pabrėža (1771 — 1849). W.: Mintis, w 1972. P. 95 — 107. 84 encyklopedii litewskiej” napisano, że Pabrėža pozostaw250 ił teksty kazań, zajmujące ? stron. 3104 Pozostałe 44 elementy spuścizny rękopiśmiennej (107-8-55) — to pisma pisane w różnych sprawach, wypisy, fragmenty rękopisów, listy ir (niemało z tego napisano tutaj po polsku). Niestety, nieža Część rękopisów Pabrėžy zaginęła, być może nawet przepadła na zawsze. Los, jaki spotkał ir spuściznę tego pracowitego Żmudzina, był i nadal jest bardzo ir bezlitosny. Ne lepszy los ir J. A. uporządkowanego ir zielnika Pabrėży, którego być może tylko szósta część (o 150 kartkach) dotarła do naszych czasów na Litwie. Wskazują na to R. Jankevičienė ir 7.. dane opublikowane ti przez Lazdauskaitė®. Największa część tego niepowtarzalneir go zielnika z pierwszej połowy minionego stulecia, nierozważnie rozdzielona, wywieziona i niezwrócona, została pogrzebana. Du sto dwudzieste piąte J. A. Ojczyzna Pabrėży obchodziła rocznicę jego urodzin, doczekawszy się wreszcie poświęconej mu monografii — książki Viktora Gidžiūnasa „Jurgis Ambraziejus Pabrėža (1771 —1849)”, wydanej staraniem Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk w 1993 r. w Rzymie2. Sto stron tej książki poświęcono życiu Pabrėży (część pierwsza „Osoba Pabrėży i jego apostolstwo”), kolejne sto poświęcono analizie jego kazań (część druga „Żmudzkie obyczaje w kazaniach PabrėżyTM). Bardzo cenne są dodatki do tej książki, w których opublikowano jedno kazanie, rozporządzenia księdza, kilka wierszy, testamenty, garść listów, wykaz kazań i jeszcze jeden czy drugi dokument. Niestety, i tym razem naszemu Wielkiemu Niezapomnianemu się nie udało — sam autor książki zdołał zrobić tylko tyle. Kilkanaście stron trzeciej części („Pabrėža — naukowiec, lekarz i obywatel- ”), spisanych przez I. Vaišvilaitė z materiałów, notatek i szkiców zebranych przez V. Gidžiūnasa, to zaledwie nieśmiałe spojrzenie na najważniejszy dla dziejów nauki litewskiej obszar działalności Pabrėży i część jego spuścizny. Prawdą jest, że ten obszar został dobrze zbadany znacznie wcześniej — w książce „Jurgis Pabrėža”, wydanej w 1972 r. przez Instytut Botaniki (1771 — 1849)”. 5 Encyklopedia litewska. [Boston, 1960). T. 21. S. 303 —304. "Jankevičienė R, Lazdauskaitė Ž. Zachowane herbarium roślin wyższych J. Pabrėžy //Jurgis Pabrėža (1771 —1849). S. 26 —27. * Niestety, w tej interesującej książce jest dość dużo różnego rodzaju nieprawidłowości językowych. 85 W książce J. A. Pabrėža został szeroko ukazany jako człowiek, a zwłaszcza jako ksiądz i zakonnik. Był to bardzo prawy, uczciwy i obowiązkoir wy człowiek. Nie troszczył się o siebie, o wyższe stanowiska czy o lepsze własne życie, lecz o zdrowie duchowe i fizyczne przechodniów tej ziemi, z którymi dane mu su było wspólnie przemierzać ścieżki życia. Całe swoje życie, całego siebie oddał innym. Po takim przedstawieniu nie dziwi zapis autora omawianej książki, V. Gidžiūnasa, w „Lietuvių enciklopedija”, że J. A. Pabrėža „ma wszystkie te cechy, których Kościół wymaga, ogłaszając błogosławionymi**- *. Bardzo, bardzo szkoda, że wciąż nie znalazł się człowiek, który podjąłby się gruntownie zbadać i opisać J. A. Pabrėžę jako naukowca, twórcę litewskiego języka naukowego i lekarza ludzi. I teraz, podobnie jak kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu, można śmiało powtórzyć, że jego prace nadal są ważnym źródłem nauki, terminologii i języka w ogóle, ponieważ był pierwszym, który świadomie i systematycznie tworzył terminy w języku litewskim i sam zdawał sobie z tego sprawę. Jako pierwszy sformułował zasady tworzenia litewskiej terminologii naukowej i szczególnie w tym celu podkreślił znaczenie żywego języka. Wreszcie jako pierwszy zaczął pisać litewskie słowniki terminologiczne. Prawdą jest, że sam Pabrėža robił to wszystko po żmudzku, wyraźnie rozumiejąc i podkreślając swoją żmudzkość. W „Uwagach dotyczących opracowania prawdziwej flory żmudzkiej” („Uwagi tyczące się ułożenia doskonałej Flory Żmudzkiej. Miłośnikom Flory Żmudzkiej i znawcom języka żmudzkiego poświęcone”) szczegółowo wyjaśniał, że prawdziwy botanik żmudzki powinien sam zbierać nazwy roślin, zwłaszcza od starych kobiet, zielarek, zbierać je nie tylko w swojej parafii czy okolicy, lecz na całej Żmudzi i w całej Litwie, ustalić, jakie rośliny i gdzie jaką nazwą są nazywane, a następnie, opierając się na wnikliwych badaniach, wybrać najwłaściwsze nazwy?. % Encyklopedia litewska. T. 21. S. 304. Nawiasem mówiąc, myśl, by zatroszczyć się o uznanie Pabrėžy za błogosławionego, według słów V. Biržiški, zrodziła się jeszcze przed drugą wojną światową (Zr. Biržiška V. Aleksandrynas. Chicago, 1963. T. 2 S. 311). Lecz najwyraźniej wierzy się lub chce się stworzyć i podtrzymywać przekonanie, że także u stóp Boga miejsce łatwiej otrzymują szlachetnie urodzeni, wyżsi duchowni niż zwykli księża, a tym bardziej spowiednicy. 7 Z niepublikowanych pism botanicznych Pabrėžy //Kosmos. K., 1923. Zob. 2. S. 183 — 184. 86 Na staranne i wnikliwe studia zasługuir je sama J. A. Mowa Pabrėży, odzwierciedlająca całkiem nieźle żywą mowę nadmorskich Żmudzinów z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku, a zarazem starannie dopracowana, pełna gracji, harmonijnie rytmicznie falująca niczym znajdujące się w pobliżu Morze Żmudzkie, to spokojnie szumiące, to gwałtownie huczące. Kazania Pabrėży — to wspaniałe połączenie sztuki wymowy i żywego języka, dzieła prawdziwego mistrza słowa. Znakomity jest także język innych ir jego pism. Żywą płynność języka Pabrėža chciał oddać w swoim piśmie. W listach J. K. W Gintilai niejednokrotnie omawiał różne swoje problemy ortograficzne, podkreślając, że „najlepiej pisać tak, jak mówimy- ”?%. J. A. Pabrėža swoim stosunkiem do języka pisanego znacznie różnił się od swego młodszego przyjaciela S. Daukantasa. Ten ostatni z czasem zaczął dostosowywać się do wszystkich Litwinów, być może niekiedy pragnąc, aby jego nadmorska gwara żmudzka łatwiej mogła ugruntować się jako ogólny język litewski, lecz raczej ustępując tradycji piśmiennictwa tworzonego na podstawie innych gwar. Pabrėža zaś w swoich licznych pismach dążył do zachowania jak najwierniejszego języka tych samych nadmorskich Żmudzinów (obaj, on i Daukantas, pochodzili z tej samej parafii Lenkimai- ). Jako wiarygodny zabytek ówczesnego języka pisma Pabrėžy są niezwykle cenne, niestety dotąd niedoceniane i właściwie nieocenione. Bez wątpienia J. A. Pabrėža miał znacznie lepsze warunki do zachowania żywej gwary ojczystej niż S. Daukantas. Przecież niemal całe życie spędził na Żmudzi (z wyjątkiem kilku lat nauki w Wilnie), a większą jego część w środowisku rodzimej gwary, w najróżniejszych okolicznościach stale obcując z ludźmi, którzy inaczej mówić w ogóle nie umieli. Ale przecież ludzie zazwyczaj sami stwarzają sobie warunki. Pabrėža tak ułożył swoje życie, aby stale przebywać wśród Żmudzinów i nie jako jakiś urzędnik czy osoba oderwana od ludzi, lecz jako ich prosty, serdeczny i troskliwy lekarz dusz i ciał. Rozumiał ludzi, a ludzie rozumieli jego. Ludzie rozumieli Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžę i nie zapomnieli o nim. Kwiaty nie więdną, a ścieżka przy jego grobie nie zarasta. Ludzie nawet na kolanach obchodzą ten grób, prosząc o pomoc w swoich chorobach i troskach ziem2 J. A. Listy Pabrėžy do ks. J. K. Gintilasa / Gidžiūnasa V. Min. dział. P. 264. 87