Apie gėlių, jų spalvų pavadinimus ir kitus dalykus

O NAZWACH KWIATÓW, ICH BARW I INNYCH RZECZACH Zwyczajowo ozdabia się i pielęgnuje domy oraz otoczenie. Bez względu na to, jaki jest otaczający nas świat — przyjemny czy nie całkiem — nie sposób obyć się bez kwiatów. „Kwiaty to nasi dobrzy przyjaciele: towarzyszą nam zarówno w radości, jak i w smutku, od narodzin przez całe życie, potrafiąc bez słów wyrazić najpiękniejsze ludzkie uczucia, stworzyć świąteczny nastrój i zdrowe otoczenie, dodać sił duchowych”¹. Przy zagrodach, zwłaszcza w letnich ogrodach mieszkańców miast, a nawet na balkonach wielopiętrowych budynków, można zobaczyć najbarwniejsze kwiaty. Na rabatkach wciąż sadzi się od dawna znane kwiaty, na przykład: avizių, bitučių, jurginų, katilėlių, medetkų, ramunių, tulpių, žirnelių, žirniukų, pachnące nocą nakti­nukių, naktibal­dų. Często jednak zdarza się, że uprawiane kwiaty nazywa się obcymi nazwami, choć mają też piękne litewskie odpowiedniki, na przykład: kankalicas, kankalijas, prancūzus należałoby nazywać auskarėliais; pinavijos, pivonijos, panavijos należy nazywać bijūnais; zinijos – puikiosiomis gvazdūnėmis; tak zwane pliokcijas arba plioksus należałoby nazywać flioksais; čebatėlius, čebatukus, bernardinus — mėlynosio­mis kurpelėmis; obficie kwitnące balsaminkas — sprigėmis; uzarėlius — nasturtėmis; konvalijas należałoby nazywać pakalnutėmis; nie šarelis, šparas, lecz vaistinis smidras; karoliukai należy nazywać žydrėmis. Oczywiście, nie sposób wymienić ich wszystkich. Obecnie sprowadza się z zagranicy rozmaite kwiaty, z którymi miłośnicy i hodowcy roślin mogą zapoznać się, przeglądając przeznaczone dla nich publikacje. W księgarniach pysznią się duże, piękne książki „Gėlės”, „Tarp gėlių”, „Gėlių knyga”, „Sodo gėlės”, „Kambarinės gėlės” i in.; wydawane są czasopisma „Gėlynas”, „Sodo spalvos”, „Mūsų sodai”, drukuje się nawet książeczki dla młodych ogrodników, na przykład „Sodininkystės pradžiamokslis”, „Mano žolynėliai”; o kwiatach i roślinach ogrodowych pisze się w czasopiśmie „Mūsų namai”. Oczywiście, trzeba wspomnieć również o katalogach firmy „Florexlit”, które trafiają do wielu domów; w 1999 r. 1 Balvočiūtė J., Gudanavičius S. Jaunajam gėlininkui. K.: Šviesa, 1988. P. 3. 98 firma „Biofonas” wydała „Gėlių sėklų katalogą”. Wzrok przyciąga mnogość niezwykle kolorowych ulotek, informatorów i niewielkich katalogów różnych firm, w których przedstawia się nasiona roślin, różne gatunki kwiatów, sadzonki roślin ozdobnych, sposoby ich pielęgnacji, narzędzia, metody nawożenia, mieszanki ziemi kompostowej itp. W tym krótkim artykule chciano zwrócić uwagę na kilka kwestii językowych poruszanych publikacji i broszurek. Najpiękniejsze i najdziwniejsze kwiaty są przedstawiane znakomicie, niestety jednak prześlizgują się nazwy niezbyt wygodne w użyciu. Czasem brzmienie tych nazw wywołuje niepożądane, negatywne skojarzenia, na przykład heliosperma, leptosifonas. Wiele nazw przybyłych z zagranicy nie jest dostosowanych do naszej fonetyki. Czy nie połamiemy sobie języka, próbując je wymówić? Oto kilka przykładów: alstromerija, brachiskomė, centrodenija, cinerarija, dizigoteka, ekremokarpas, eschinan tas, ešolcija, faukarija, godecija, hipocirta, hortaderija, hutčinzija, ipomėja, kosmidijumas, nyrembergija, rodžersija, salpiglosa ir t.t. Dla tych i wielu innych sprowadzanych kwiatów bardzo potrzebne są litewskie odpowiedniki nazw. Propozycje litewskich nazw dla ozdobnych, pięknych kwiatów, dotąd określanych wyłącznie obcymi nazwami, mogliby zgłaszać nie tylko językoznawcy, lecz także hodowcy kwiatów, sprzedawcy, floryści itp. Aby znaleźć odpowiednią nazwę, trzeba często mieć kwiaty przed oczami, obserwować ich wzrost i umieć dostrzec ich szczególne cechy. Warto przypomnieć nowe litewskie nazwy kwiatów proponowane przez językoznawcę Kazimierasa Gaivenisa. Margalapė difenbachija — roślinę z rodziny obrazkowatych — K. Gaivenis proponuje nazywać ajerūne. Kwiat z rodziny liliowatych, często uprawiany w pomieszczeniach — sansevjerą, którego długie, mięsiste liście przypominają miecze — proponuje się nazywać po litewsku karduote. Hutčinzijas, tak nazywane kwiaty rosnące kępkami, można by nazywać kupstūnėmis. Kwiat często uprawiany w pomieszczeniach, o bardzo ozdobnych liściach, proponuje się nazywać nie kaladžiu, lecz lapainiu. Avortiją zdobią szczególnie piękne, pstrokate liście. Proponuje się nazywać ją po litewsku margule. Kwiat zakwitający wczesną wiosną na rabatach, znany pod obcą nazwą erantis, K. Gaivenis proponuje nazywać pavasariuku. Taškuotoji beloperonė kwitnie drobnymi, nakrapianymi kwiatkami. Jej kwiatostany przypominają szyszki chmielu, 99 dlatego polska nazwa rodzaju mogłaby brzmieć spurguotė. Chlorofit Sternberga kwitnie drobnymi białymi kwiatkami, ale wzrok przyciągają najczęściej nie one, lecz kępki korzonków wyrastających z wierzchołków pędów. K. Gaivenis proponuje nazywać tę roślinę litewskim słowem viksvūnė2. Wiele kwiatów ma już dobrą rodzimą nazwę, znaną wielu osobom, lecz niestety niekiedy zapominaną. Na przykład oko cieszą kwitnące w ogródkach i na rabatach raktažolės. Dawniej pierwiosnki rosły tylko w ogródkach, dziś uprawia się je również w pomieszczeniach. Nie należy już nazywać pierwiosnków primulėmis. W wielu krajach uprawia się gladiolių, gladiolusų, dla których przyjęła się już litewska nazwa kardeliai. Hodowcy kwiatów rozróżniają bijūną ir pinaviją, choć w rzeczywistości są to tylko różne gatunki z jednego rodzaju. Nazwa pinavija, czyli pivonija, pochodzi od łacińskiej nazwy Paeonia L. Tak więc kwiaty o dużych, pochylających się główkach, uprawiane w ogrodach ziołowych i na terenach klasztorów, które dotarły na Litwę kilkaset lat temu, należy nazywać również bijūnais. Piękne kwiaty rabatowe vilkdaligiai hodowcy kwiatów dość często nazywają obcą nazwą irisai. Obficie i długo kwitnie geranija. Szczególnie dobrze nadaje się ona do obsadzania rabat i balkonów, jednak zalecana jest inna nazwa – snaputis. Nie należy nazywać balsaminomis, balsaminkomis wdzięcznych kwiatków, często uprawianych na rabatkach, w balkonowych i parapetowych skrzynkach. Uroczy kwiatek należy nazywać sprige. Aż do pierwszych przymrozków ogródki zdobi długo kwitnący kwiat tagetė, którego zapożyczona z łaciny nazwa jest częsta w różnych publikacjach. Jednak w wydanym w 1993 r. „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (dalej – DLKŽ₃) (s. 688) podano, że wspomnianą roślinę ogrodową o ostrym zapachu należy nazywać inaczej – serentis. Kwiaty uprawianego na balkonach heliotropo (ale nie elijotropo) pachną wanilią; roślina ma ciemne, pomarszczone liście o pięknych barwach, dlatego mogłaby się przyjąć nazwa raukšlius. W wielu pokojach pyszni się uprawiany od dawna na Litwie kwiat z rodziny obrazkowatych – kalija. Ma on również litewską nazwę žinginys. Kwiatowe okno ożywia ciklamenas, nazywany obrazowo w czasopismach dla hodowców kwiatów Alpių žibuokle. 2 Gaivenis K. Siūlome kelis lietuviškus gėlių pavadinimus // Kalbos kultūra. Sąs. 69. 1997. P. 46–48. 100 Gerberas można kupić jako kwiaty cięte; niektórzy uprawiają je w doniczkach, dlatego ich kwiaty cieszą niezależnie od pory roku. Występują w najróżniejszych barwach. Należy jednak mówić nie herbera, lecz gerbera3. W wymienionych wcześniej publikacjach i broszurach przeważają nazwy jednowyrazowe. Część terminów nomenklaturowych to nazwy rodzajów po prostu dostosowane do systemu języka litewskiego, np.: achimenė, brunfelsija, dipladenija, dipterakantas, erantema, eševerija, gardenija, iksora, krosandra, puansetija, stefanotis itd. Inna część nazw jednowyrazowych to wyrazy języka ogólnego przystosowane do tego celu, np.: ąsotenis, bajorė, gvaizdūnė, katilėlis, margenis, mėlenis, nakviša, rykštenė, snaputis, sprigė, sukutis, šilokas, vaistutis, viks­vuolė, žvaigždūnė i in. Na uwagę zasługuje to, że istnieje wiele nazw złożonych, które pozwalają określić roślinę krótszym i dość informatywnym słowem, np.: gebenkrūmis, juodgrūdė, karpažolė, kauliauogė, kiškiako­pūstis, liūtpėdė, pilarožė, plačiaragis, rugiagėlė, saulėgraža, storalapis, šilagėlė, viks­vamel­dis, žiognagė i in. Szczególnie wyróżnia się jednak grupa nazw wielowyrazowych. Nazwy złożone stosuje się, gdy chce się wyodrębnić pewną cechę lub doprecyzować termin, np.: lapiniai kaktusai, plačialapis papartis, smulkiažiedis katilėlis, grakščioji chamedorėja, gelsvasis kalistemonas, kvapniosios pelargonijos i podobne. Bardzo ważne jest, aby nazwa złożona była poprawna słowotwórczo i gramatycznie. Gatunek lub odmianę kwiatu zwykle określa się za pomocą form określonych, dlatego należy mówić nie geltona lelija, lecz geltonoji lelija; nie baltas katilėlis, lecz baltasis katilėlis; nie paprasta šilagėlė, lecz paprastoji šilagėlė; nie mėlynas vilkdalgis, lecz mėlynasis vilkdalgis, tak jak paprastoji saulėgraža, paprastoji lobelija i podobne. Należy używać i pisać nie kvepiantis narcizas, kvepiantys naktinukai, lecz kvapnusis narcizas, kvapnieji naktinukai. Nazwa tego samego rodzaju kwiatu nie powinna różnić się w różnych publikacjach, np.: łac. Celosia, lit. celiozija, celioza – powinna brzmieć ce- 3 Terminologijos taisymai / Liet. k. inst.; Parengė K. Gaivenis ir kt. V.: Mokslas, 1992. P. 44. 101 liozija; łac. Zephyranthes, lit. zefyrantas, zefirantas – powinno być zefyrantas; łac. Hydrangea, lit. hortenzija, ortenzija. DLKŽ3 (s. 198) podaje nazwę krzewu z rodziny skalnicowatych, uprawianego w ogrodzie lub w doniczce: hortenzija. Aby opisać rośliny, należy jak najdokładniej określić ich kolor, dlatego warto zwrócić uwagę na sposoby nazywania barw. Osoby piszące o roślinach często wybierają przymiotniki z przyrostkiem -inis, -ė, które mogą wskazywać podobieństwo do barwy przedmiotu oznaczanego przez wyraz podstawowy, np.: barwa morelowa, liliowa, pomarańczowa; kwiaty w kolorze malinowym; złote kwiaty; kasztanowy środek kwiatu; kremowe płatki; marchewkowy odcień; ceglasty kolor; różowy pąk; listki o srebrzystej zieleni; piaskowa barwa; wiśniowy kwiat itd. Nie tylko językoznawców powinny interesować często spotykane porównania do konkretnych przedmiotów, np.: kolor kości słoniowej; płatki w kolorze cytryn; kwiaty o cytrynowożółtej barwie; pierzaste kwiaty w kolorze bursztynu; barwa żółtka; środek kwiatu w ciemnym kolorze czarnej porzeczki. Oczywiście wiele zależy od umowy, ponieważ wiele spośród wymienionych wcześniej przymiotników ma przenośne znaczenie podobieństwa, np.: środek z ozłoconą tarczką, czyli z tarczką w kolorze złota. Trzeba ponownie przypomnieć o często popełnianych, a także często poprawianych błędach w użyciu przypadków. W broszurach cel i przeznaczenie są niepoprawnie wyrażane dopełniaczem z celownikiem odrzeczownikowym, np.: jedna z najpiękniejszych roślin wiosennych, nadająca się do ozdobienia alpinarium (=do ozdobienia alpinarium); obficie kwitnąca roślina, nadająca się do zazielenienia ścian (=do zazieleniania ścian); bylina, idealna do bukietów i suszenia (=do suszenia); owoce wykorzystywane do ozdabiania palupów oraz zewnętrza (=do ozdabiania pomieszczeń i zewnętrza); wykorzystywana do obsadzania obrzeży rabat kwiatowych (=do obsadzania obrzeży rabat kwiatowych) itp. Dosłowne tłumaczenie z innych języków prowadzi do powstawania nowych, nie zawsze dobrze utworzonych wyrazów i konstrukcji składniowych, np.: mnóstwo sferycznych (=kulistych), pełnych, drobnych kwiatów; kompaktowy (=niewielki, niski, o zwartych gałęziach, gęsto ulistniony) kwiat, krzew; ma duże, piękne, żółte płatki i szerokie centralne tarcze (=di- 102 ży środek, tarczę); suszy się kwiaty, które nie są w pełni (=całkowicie, ledwie) rozwinięte; środki przeciwko szkodnikom (=na szkodniki); tradycyjny łubin znacznie (=bardzo) wzbogaca paletę barw. Już w „Terminologijos taisymai” wskazano, że wyrażenie amžinai žaliuojantieji augalai należy zastąpić normatywną nazwą visžaliai augalai (s. 14), a zamiast wyrażenia gėliniai augalai należy używać po prostu gėlės (s. 41). Dość często informuje się, że daną roślinę można uprawiać na rabatach kwiatowych, w ogrodowych pojemnikach. W języku litewskim międzynarodowy wyraz konteineris jest używany w dość wąskim znaczeniu: „duża skrzynia do przewożenia ładunków” (DLKŽ₃, s. 324). Oczywiście w tym przypadku niezbyt trafne byłoby zastąpienie go wyrażeniem ogrodowa skrzynia, ponieważ wspomniane wyrażenie skłania do opisywania nim schowka, w którym przechowuje się narzędzia ogrodowe. Zamiast ogrodowego kontenera, skrzyni lepiej może pasowałaby doniczka ogrodowa, skrzynka-donica, skrzynka na kwiaty itp. Nawiasem mówiąc, wyraz gėliadėžė w znaczeniu „skrzynka do sadzenia kwiatów na zewnątrz” został uwzględniony w DLKŽ₃ (s. 169). Różnorodność określeń miejsc uprawy kwiatów dorównuje różnorodności samych kwiatów. Obok zwyczajowych terminów rabatka, grządka kwiatowa, doniczka na kwiaty itd. pojawiło się wiele nowych nazw, np.: skrzynka balkonowa, skrzynka na parapet, skrzyneczka na kwiaty, wiszący kosz, wisząca doniczka, półkrzew, koszyczek na kwiaty, donica na kwiaty, ściana kwiatowa, (kwiatowa) balia ogrodowa, półka na kwiaty, półka-schodki na kwiaty (lepiej nazwać półką na kwiaty z poziomami). Wszystko to pomaga ukazać piękno kwiatów, czyni otoczenie przytulnym i miłym. A tego naprawdę potrzebujemy wszyscy! Literatūra 1. B a l v o č i ū t ė J., G u d a n a v i č i u s S. Jaunajam gėlininkui. K.: Šviesa, 1988. 2. Botanikos vardų žodynas. V.: Botanikos institutas, 1998. 3. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas / Liet. k. inst.; Redkol.: S. Keinys (vyr. red.) ir kt. 3-čiasis patais. ir papild. leid. V.: Mokslo ir enciklopedijų l-kla, 1993. 4. Dabartinės lietuvių kalbos gramatika / Red. V. Ambrazas [K. Garšva, A. Girdenis ir kt.]; Lietuvių k. inst. V.: Mokslo ir enciklopedijų l-kla, 1993. 5. G a i v e n i s K. Siūlome kelis lietuviškus gėlių pavadinimus // Kalbos kultūra. Sąs. 69. 1997. P. 46–48. 6. K e i n y s S. Terminologijos abėcėlė. V.: Mokslas, 1980. 103 7. Plateliai: monografija. V.: Versmė, 1999. 8. Tarptautinių žodžių žodynas / Vyr. enciklopedijų red.; Ats. red. V. Kvietkauskas. V.: VER, 1985. 9. Terminologijos taisymai / Liet. k. inst.; Parengė K. Gaivenis ir kt. V.: Mokslas, 1992. 10. Trumpas anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų augalų biologijos terminų žodynas / Parengė Ona Rupainienė. V.: UAB „Nacionalinių tyrimų centras“ leidykla, 1998. Dana VAINAUSKIENĖ 104