„Dailylentė“ ir „dailyjuostė“

Jonas KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego DESKA ELEWACYJNA IR LISTWA ELEWACYJNA 1947 m. LKŽ II, deski elewacyjnej jeszcze nie ma (brak ir w II kartotece LKŽ). Į 1948 m. RZ deska elewacyjna została już włożona. Zatem nie jest jasne, dlaczego tė deska elewacyjna nie trafiła į 1954 m. DZ, ir 1972 m. DZ,, į 1959 m. PolŽ, ir į 1984 m. PolZ,, nawet į 1971 m. MedZ,. To teraz różnie bywa ir w ogłoszeniach dotyczących tych modnych du rzeczy: sprzedają boazerię, nawet boazerię (swoją ir drogą, wiór technologiczny); zdarzają się nawet boazerie, — rzekomo deski stolarskie (swoją drogą, wkrótce znajdziemy taśmy stolarskie); wysokiej jakości boazerią obijamy balkony, mieszkania; sprzedajemy boazerię jesionową, sosnową i deski podłogowe [deski — podłogowo e, boazeria — jedna?!]. Pojęcie boazerii (jej objętość) uległa przynajmniej pewnej zmianie. 1959 m. wydanej A. W książce Gurvičiusa „Prace stolarskie” napisano: Profilowany materiał podłużny, nazywany także „listwami stolarskimi”, ma w przekroju prostokątny, bardziej ne złożony, o figuralny kontur, na przykład deska elewacyjna, listwa przypodłogowa, listwa z rowkiem, poręcz balustrady, opaski ram okiennych i drzwiowych itp.) (88 73. Znajduje się tam ir deska ścienna: deska ścienna okładzinowa (rustyk) (87 itp.) - cienkie deski obrzynane mają na — jednej ze swoich płaszczyzn podłużny profil figuralny w kształcie wałka (=rolki) z niewielkimi wgłębieniami; używane do obijania ścian budynków 73. [LKŽ XII nie ma tej tablicy ściennej; jest inna tablica ścienna — „mapa” L 443 (mapboard). Nigdzie teraz nie można znaleźć ros. pycmux PrekŽ — rustelis, ale to niewiarygodne, ponieważ rustas —to rustikos akmu o]. Jeszcze podobna jest tablica wagonowa: Deska wagonowa (vagonka) (86 por.) — cienkie deski na pióro i wpust, mające na jednej powierzchni profilowane kształtowe profile w postaci podłużnych wałeczków (=rolek) z niewielkimi zagłębieniami 72. W późniejszych publikacjach z tej dziedziny przeznaczenie desek elewacyjnych, nieco zbliżonych profilem do desek wagonowych, określa się jako podobne do przeznaczenia tu wszelkich desek ściennych: Ściany obija się deskami elewacyjnymi. Wpust deski elewacyjnej jest podobny do złącza zakładkowego z ukośnie ściętą krawędzią. Ji wstawiana (=wpuszczį ana) w wycięcie sąsiedniej deski elewacyjnej. — — — Jų profil strony licowej jest bardziej złożony niż w deskach wagonowych V. 44 Kuksovas, J. Kuksovas, Nauka o materiałach dla ir stolarzy cieśli, 1971, p. 80. Chociaż czasami jeszcze w późniejszych publikacjach jų przeznaczenie zostaje w niezrozumiały sposób zawężone: Boazeria – — strugane deski, mające na dobrej je stronie profil, przeznaczone do ir obramowania iš otworów ir okiennych i drzwiowych, do wykańczania wewnętrznych i zewnętrznych poti Nauka o towarach przemysłowych, t. 1, K., 1975, p. 368. Boazeria jest 1993 m. DŽ; deska 4 wykończeniowa“, 1993 m. StatŽ — ang. sarking [skrót. „deski okładzinowe“), 1998 m. MedZ, — „strugana listwa o różnym profilu, używana do wykańczania ścian domów“ ros. — 0o0wuenas docka , niem. Bekleidungsbretter npl, ang. lining [skrót. „obłożenie, okładzina, wykończenie; odpowiedni do tego materiał”), match boarding |także deski z wpustem i —, piórem®]. — Tak więc początkowo dailylentė miała być odróżniona od ir sienlentė i zaliczona do listew, — por. listew stolarskich. Net MedZ, dailylentė — to pewna »deska listwowa®. Ale czym jest listwa, czym jest ta medjuosté? Medjuosté już jest 1935 m. w wydanej Prano książce Danksa „Podręcznik rzemiosła stolarskiego“ (część II, terminy zlituanizował językoznawca Stasys Dabušio) įdėtame žodynėlyje „Techniškieji stalių terminai“ (275—281): lystai vok. — Leisten — medjuostės (276), medjuostés — vok. Leisten — žarg. lystai (279). Šios knygos I dalis i išėjo tik 1948 m. O germanizmas lyste, lystelė kurį laiką buvo grįžęs į terminiją, pvz.: naanka lystė, lota į — TechZ, naanka —lyste, lota; plokštelė PolZ,, canmens —2. deska (bud.) PolZ.. PolZ, eanmens już — 3. bud. drewniana (1. listwa medn. rowkowany hebel). Czy jednak ką oznacza drewnianą listwę? DZ, wyjaśnienie ogólne ir niedokładne — „drewniana listwa, którą zabija się jakąś szczelinę- “, LKZ VII całkowicie niedokładne — „drewniana listwa, którą zatyka się szczelinę między podłogą a ir ścianą”, natomiast MedZ i MedZ, medjuostes nie ma (chociaż terminu grindW wyjaśnieniu Juostė użyto drewnianej Juosta). Jest listwa — „wąska iš listwa wycięta z deski” — ros. peiika, niem. Latte, ang. łaty, łacenie, kontrłaty Drzewo,,. Ar to samo co medjuostė? Czasami — jak to ne samo: packaadka — 2. stat. obwodowa listwa drewniana (i petixa — 1. medn. listwa) PolŽ,, packaadka — stat. deska międzydeskowa, deseczka obramowująca, peiūxa — 1. deseczka PrekZ. Czasami to — samo: eanmen»b loveliné — 1. lentjuostė PrekZ. DZ, deseczka — „wąski pas”, LKZ o VII nie ma. — najciekawsze; skoro już 1948 m. RŽ są, deski be boazeryjnir e, listwy - boazeryjne. 1975 m. W podręczniku „Towaroznawstwo artykułów przemysło45 wych” również rozróżnia się już dwa przedmioty, tylko nazwa drugiego brzmi —dailylystė: Do asortymentu długich wyrobów struganych należą: deski boazeryjne, listwy przypodłogowe, listwy boazeryjne, poręcze i in. (rys. 53). Listwy przypodłogowe i listwy boazeryjne — profilowane elementy przeznaczoir ne do wyłożenia kąta między podłogą a ścianami; <...> 368. A więc znów wyłoniła się końcówka -lystė, chociaż już w 1948 r. RŽ była końcówka -juostė. W LKŽ VII (1970) medjuostė jest objaśniana jako „grindjuostė”, natomiast tutaj dailyjuostė utożsamia się z grindjuostė. 1983 m. W RKLŽ II dailyjuostė utożsamia su się z bagetem: xaneera —2. dailyjuostė, bagetas, oxnadnas kanreska —dailyjuoste, bagetas. Bagetas występuje już w PolZ., a także w PolZ,. Ale co to jest? W różnych objaśnieniach zakres pojęcia określany jest niejednolicie. Zbiorowe znaczenia bagetu (franc. bagietka, — pręt) — „malowane, polerowane drewniane deseczki, używane do ram (teczek, obramowań), obić, zasłon“ LE II; bagietki —„polerowane, często złocone drewniane listewki, używane do ram obrazów, karniszy do tapet ściennych, zasłon itp.“ TZZ 1936; bagietka —„profilowane listewki, używane do wykonywania ram obrazów“ —ros. 6a2em, niem. Garnierungsleiste MedŽ,, —ros. baeem, niem. Leiste, ang. fillet, moulding MedZ, [mondune —oprawowa listwa PrekŽ.]; bagiet —1. „drewniana listwa do ram obrazów, ozdabiania sufitów i ścian” TŽŽ 1985; 6aezem —bagiet, listewka ramowa PrekŽ. DZ, bagiet —„listewka do ram, listwa ramowa”. Zatem zarówno boazeria, jak i bagiet mogą mieć różny profil i przeznaczenie, dlatego chyba lepiej i dokładniej byłoby rozróżniać: listwa ozdobna —każda elegancka, ozdobna, Oo bagiet —to listwa ramowa: listwa ramowa obrazów (i bagiet), listwa ramowa okien, listwa ramowa drzwi. Listwa ramowa występuje już w podręczniku P. Dankšasa z 1935 r.: ramštukas (niem. Rahmstiick) —listwa ramowa (277). Używane szeroko: listwa ramowa —„część ramy okiennej lub drzwiowej, <...>” —ros. 06613xa, niem. Fries, Rahmenholz MedZ, [MedZ, —brak]; obeaska —1. medn. listwa przypodłogowa, 2. rama konstrukcyjna PolZ, [PolZ, —1. rama (drewn.), 2. rama (okienna, drzwiowa)], PrekZ. Termin „grindjuostė” w podręczniku P. Dankšasa z 1935 r. zastąpił „fuslystą”: fuslystai —niem. Fussleisten —podstawy, czyli listwy przypodłogowe (276). Obecnie wszędzie twierdzi się, że „grindjuostė” jest odpowiednikiem „plintuso”, rozpowszechnionego z ros. naunmyc (zresztą pochodzenia greckiego), jednak TŽŽ 1936: plinta, plintusas 46 (gr.) —2. „drewniane deski do obijania krawędzi podłóg itp. przedmiotów” (fundament pierwszej kolumny). 1949 r. TechZ naunmyc — listwa drewniana, obicie (bud.). Termin ten to wyłącznie listwa przypodłogowa — „drewniana listwa, którą zakrywa się styk podłogi i ściany” — ros. naunmyc, niem. Fufbodenteiste, Dielenleiste MedžŽ,, ang. skirting board, skirting plate, plinth MedŽ.,. Na wzór listwy przypodłogowej powstała listwa przysufitowa LA 1997 24 14 (w ogłoszeniach występowała dekoracyjna listwa pod sufitem)- ”. Od dawna istnieje listwa do szyb — „drewniana listewka dociskająca szybę okna lub drzwi” (= listewka — J. K.) — ros. wmanux, niem. Glasleiste MedžŽ,, nors MedZ, to — listwa mocująca szkło —angl. glazing bead. StiklaJuostė jest terminem umotywowanym i precyzyjnym, jak niem. Glasleiste, angl. glazing bead, a ros. uumanuk —niezbyt określony: wmanuk —2. bud. drewniana listwa (1. hebl. strug zaokrąglony) PolZ, (choć także angl. glazing bead —i drewniana listwa StatZ), 1. bud. listwa osłonowa (2. strug zaokrąglony) PrekZ (W indeksie ——gaublajuoste). To, jak się wydaje, niedawny neologizm. Czy gaubt(a)- juosté byłaby tylko jednym z profili stiklajuosciy? Jednak gaubt(a)- juosté mogłaby całkiem dobrze pasować także do listwy korytkowej (A. Gurvicius, Stalių darbai, s. 73) albo szczególnie do zastąpienia kąta zewnętrznego EL 1996 23 1 (choć tutaj pasowałaby także kampajuosté). Czysty przekład antplysis (ros. naweanuk) EL 1996 23 1 w terminologii również określany jest słowem tego samego modelu plysiajuosté PrekZ. Elementem innego modelu pozostaje obwódka —, figurowy lub gładki detal, używany do obijania ościeżnic, ram drzwiowych i innych detali” —ros. Haruunux, niem. Beischub, Beistof3 MedZ1; 1. „figurowa lub gładka deseczka zakrywająca szczeliny między ościeżnicami drzwi (okien) a ścianami” —ros. xa/uunukr, niem. Beischub, Beistof3, ang. trim, 2. „listewka lub pasek mocowane do krawędzi detalu” —ros. obkaaodka, niem. Verkleidung, ang. lipping MedžŽ,,. Jest to termin dość dobrze umotywowany (← apvesti), lecz nie tylko dwuznaczny w medientyrii, ale także wieloznaczny w technice i budownictwie. Być może dlatego pojawia się apylangė: oKonnbie kopobku —apylangės (ościeżnice okienne) (bud.) TechZ, naruunuk —1. apylangė (2. obudowa, 3. apyrakté) PrekZ. Apylangė, LKŽ I, podana w niezbyt zróżnicowanym znaczeniu z Daugėliškis (Reikia Muižgot apylanges), w terminologii od dawna próbowano używać jej w obu znaczeniach, jednak nie znalazła miejsca. Ale należałoby już ostatecznie wybrać, ponieważ istniała nielitewska lamperija (o jej nieodpowiedniości zob. J. 47 Klimavičius, Lamperija, lota, mūrlotas, —LA 1994 109 16), a przekład podręcznika P. Dankšy apranga (niem. Verkleidung) (276, 278) — najwyższy czas w końcu się zdecydować. Obwód w budownictwie to również 06x00 2: PolZ,, i oraz 06600, 06600Ka PolZ,, i obpamaenue 3. PolŽ,, w przemyśle tekstylnym —kauma, w garbarstwie —od600K0 2., A ogólnie —oxanmoska 2. PolZ.,. Lecz po wprowadzeniu apylange należałoby również i So Apylangé pasowałoby do palangė, viršulangė, užlangė, tarp(u)langė, a apyduris —do viršduris, tarpduris, užduris, prieduris. Więcej systematyczności —jaśniejsze terminy. A zatem istnieje grupa nazw desek z drugim członem od słowa lenta —storlenté [storlentés —„deski, których grubość wynosi (48—100) mm, a szerokość —(150-200) mm“ —ros. 6ammencbi, dunenst, niem. Battens (pl), Dielen (pl), ang. battens, deals MedŽ. „Cienka deska [cienkie deski — „deski, których grubość wynosi (12–44) mm, a szerokość nie jest mniejsza niż 100 mm” — ros. 60pdcbi, niem. Boards pl, ang. boards MedŽ.), deska podłogowa (termin jeszcze nieustalony), deska parkietowa (pojęcie jeszcze do sprecyzowania), deska ścienna (jakby się przyjęła), deska dachowa („gont, dranica, szyndel” LKŽ XII), deska wagonowa, deska łóżkowa (do łóżek, sof) MedŽ., deska wpustowa „deska z wpustem” DZ, ros. WNyHmMuHa PolŽ, (PolŽ, —deska wpustowa), deska czołowa (niem. Kopfstück — kopštikis, podręcznik P. Dankšy, s. 276, 281) [deska międzydeskowa, deska międzylistwowa, deska pośrednia są „przerwą między deskami” LKŽ XV, chociaż inaczej PrekŽ: packaadka — stat. deska międzydeskowa, listwa obramowująca). Istnieje też grupa terminów z drugim członem od słowa juosta — pas — medjuostė, lentjuostė, rėmjuostė, grindjuostė, lubJuostė, stiklajuostė, gaubt(a)juostė, plyšiajuostė (semantycznie inne — kaklajuostė, strėnjuostė; garsajuostė, vaizdajuostė- ). Dailylentė i dailyjuostė są po prostu terminami modelowymi. Tylko samogłoska łącząca w tych złożeniach jest nieregularna (byłoby dailia-). Jednak stałość normy jest ważniejsza od ślepej systematyczności, zwłaszcza że podobnych wyjątków — i to właśnie z pierwszym członem przymiotnikowym — jest niemało, głównie — właśnie z -y-: dailyraštis — forma Jonasa Jablonskisa, choć występowały też dailiaraštis (Jurgis Šlapelis) oraz dailrašystė (F. Kuršaičio zodynas), a także dailymolis RZ, dailysuolis LzP (i sunkymetis, brangymetis, pigymetis, karStymetis; rzadziej z -i-: šaltibarščiai, žalibarščiai, žalitvorė). W dialektach występuje także dailimalkės Alksnėnai (dailiamalkės Kazlų 48 Rūda), ale nie są to ani słowa języka ogólnego, ani terminy, dlatego nie znaleziono żadnej sprzeczności z dailylentei i dailyjuostei. Ostatnia rzecz jest najgłupsza, ale nie można o ir niej przemilczeć. — Już 1954 m. LE II bagietka jest objaśniana jako pewnego rodzaju drewniana deseczka. Zdarza się masło maślane, — ir czasem tłuste... Robi się trudniej, gdy pojawiły się ir plastikowe boazerie LA 1995 247 21. Gdy pojawiła się piłka nożna halowa, zwykła ir pozostała piłką nożną. Gdy pojawiła się siatkówka plażowa, zwykła pozostair ła siatkówką. Dawniej, gdy pojawił się tenis stołowy (swoją drogą, zamiast ping-ponga), przez pewien czas zamiast — tenisa był tenis ziemny, ale teraz znów tylko tenis — (nie zawsze ir na świeżym powietrzu !). O w zgiełku reklam branży drzewnej pojawiają się... LA 1998 37 20, drewniane boazerie boazerie z drewna LA 1998 162 12. Nie ir trzeba, nie wolno! Czyżbyśmy nie doczekali się drewnianych desek? Wnioski 1948 m. Utrwalone słowo dailylentė przez dość długi į czas nie trafiało ir do normatywnych słowników terminologicznych. Su Mogąca konkurować z dailylentė (apdarinė) sienlentė w ogóle nie utrwaliła się w żadnym znaczeniu. Początkowo dailylentė została tė zaliczona do kategorii listewek i ar drewnianych listew, lecz znacznie później, gdy utrwaliła się dailyjuostė (choć również odnotowana jako 1948 rodzaj żeński), dailylentė trafia do į kategorii ar desek i tabliczek. Proces trwający pół wieku dobiega końca. Jest to część szerszego procesu terminologicznego, którego rezultatami są wspomniane sienlentė, grindlentė, parketlentė, vagonlentė, stoglentė, spraustlentė, šonlentė, višš(u)lentė, tarplentė, niedawno poddane terminologizacji storlentė oraz ir plonlentė, a także medjuostė, lentjuostė, rėmjuostė, grindjuostė, lubjuostė, stiklajuostė, gaubt(a)juostė, plyšiajuostė. Więcej systematyczności, jaśniejsze terminy. — Jednak stałość normy jest ważniejsza niż ślepa už systematyczność; dotyczy — to łączącej samogłoski w wyrazach dailylentės, ir dailyjuostės: nieregularna, ale dość charakterystyczna i mocno utrwalona. ir Otrzymano 1999 08 31 49 Skróty DŽ — Słownik współczesnego języka litewskiego: DŽ, —1 wyd., V., 1954. DŽ, —II wyd., Vv, 1972. DZ. —III wyd., V., 1993. EL -„Ei, labas“ . LA —„Lietuvos aidas“. LE —Encyklopedia litewska. Boston, 1954, T. 2. LKZ —„Słownik języka litewskiego“. Wilno, 1968, T. 1, II wyd. 1947, T. 2, I wyd. 1966, T. 7. 1984, T. 13. 1986, T. 14.1991, T. 15. W artykule używane są również skróty tego słownika. MedŽ, —Objaśniający słownik terminów obróbki drewna. V., 1971. MedZ, -Objaśniający słownik terminów dotyczących drewna /Odp. red. B. Papreckis. < K., PolZ, 1998. —Politechniczny słownik języków rosyjskiego i litewskiego /Odp. red. A. Novodvors- ; skróty. Wilno, 1959. PolZ —Rosyjsko-litewski słownik politechniczny /Opracował G. Daugėla. Wilno, PrekŽ 1984. —Przyczynauskas J. Rosyjsko-litewski słownik towarów. Wilno, 1996. RZ —Słownik ortograficzny języka litewskiego. Kowno, 1948. StatZ —Angielsko-litewski słownik terminów budowlanych /Opracowali A. Kudzys, £ A. Rosinas, B. Kudziené. Wilno, 1993. TechZ — Novodvorskis A. Słownik techniczny. Kowno, 1949. TEZ — Słownik wyrazów międzynarodowych: Kowno, 1936. Wilno, 1985. Cyfry wszędzie oznaczają lata, numery (rzymskie — tomy), strony. DAILYLENTĖ (SARKING) I DAILYJUOSTĖ (FILLET) Streszczenie Słowo dailylentė, odnotowane w 1948 roku, przez długi czas nie trafiało do słowników języka standardowego ani słowników terminów. (Apdarinė) sienlentė (lining) mogła konkurować z dailylentė, ale nie przyjęła się w żadnym znaczeniu. Na początku dailylentė była kategoryzowana jako lentjuostės (lath, slat) lub medjuostės (fillet). Znacznie później, gdy dailyjuosté (które również ustalono w 1948 roku) zakorzeniło się, dailylenté zaczęto kategoryzować jako lentos (deski) lub lentelés (listwy). Dobiegał końca proces trwający pięćdziesiąt lat. Była to część szerszego rozwoju terminologicznego, którego rezultatami są wyżej wymieniony termin sienlenté (lining), a także grindlente (floor board), parketlenté (parquet block, wood block), vagonlenté (truck/wagon board), stoglenté (spingle), spraustlenté (match board), nowo terminologizowane storlentė (batten, deal), plonlentė (board) i medjuosté, lentjuoste (plank, lath), remjuosteé (fillet, moulding), grindjuosté (skirting, skirting board, skirting plate, plinth), lubjuoste (ceiling plank) itd. Większa systematyzacja (komponenty -lenté i -juosté) daje jaśniejsze terminy. 50