scieee Open visual document viewer

Tarptautinis botanikos nomenklatūros kodeksas ir lietuvių terminologija

Aurelija Genelytė

Full text

TARPTAUTINIS NOMENKLATURO S BOTANIKOS KODEKSAS IR LIETTIVIU TERMINOLOGUA O p esen e egulamen o não inclui as disposições ela i as à nomencla u a e à nomencla u a dos p odu os ho ícolas. Siuo empo mokslui Zinoma sob e 300 000 iSkas iniq e sob e 1 800 000 gy l o ganismoq Siq, en e jq sob e 400 000 [Siq cons i uem adici5kai chamadas plan as, . y. dumbliai, samanos, spo iniai induodiai, Ziediniai augalai, ke p6s e k . (Ku o ga1997:7). Pledian is pesquisas encon am, ap a5am e nomeados anksdiau mokslui neZinomi o ganismami. Thigi bo anikos nomenkla i ai são le an adas g andes exigências na concessão a plan as no as e na egulamen ação dos nomes já esamq axsonql nomesq a ojim4. Augalq encon a Ziniq denomina imai ajuda sob e umE ou ki 4 Bo anikos nomenkla ay a ypad impo an e in e nacionalini plan a4, suas p op iedades e u ilizaçãoim4 Zmogaus necessidades. mokslinibend a im4, padepalaikan da iSlaiky i augalq moksliniq a dq ieno g e pas owmq. Só guiando-se nesses pad ões nomenkla i os odos os bo ânicos padiais podem usa aqueles nedubei asmi5kus nomes pa a aquele axon. Be padius padiam s abiliq e bend a imas ap q neimanomas. An iguos empos, dliau uni e so amen e cien í ico p iim q moksliniq augalq pa adinimq P a ican medu amZiais epochoje moksle cada ez mais eme e Renasanso isi y au i ao in e nacional in e acimui. Ja oi a5omi la ynq lingua, que oi cien ininkq con o ogi i ai iq s idiq ciência eikalai, ku iama bo anikos e augalq i5liko e minija Si adição a é m lsq diepa adinimai. nq. Lo yni5ki plalq nomes es ão b l ini em cien í icos e especializados lojas; só eles são conside ados ce aqja e minija, e e mosi a ndmis em línguas - apenas as a ian es nacionais. Bo anikq sis ema ikq es o ços o am e cons an emen e nomenkla l os c iados ape inamas eg asds, cons i uandios nomenkla [ os kodeksq (Codex nomencla u ae) base4. Ago a biologijā consumam Sie gy qiq kodeksai: o ganismoq nomenkla l os 1. Th in e nacionalinis nomenkla u os códice bo ânico. 1 Thaskson (g . axis ( [Sis, - i5des ymas, sis emá ica gen is, Seima, classe, ipas) (BTZ 1965 438). su a kymas) - a unidade 130 2. Th In e na ion- al kul l iniq augalq nomenkla l os códice.2 3. Código in e nacional de zoologia nomenkla i os. 4. Código in e nacional bac e iijq nomenkla i os. Vi usq nomenkla a baseia-se não o maliu kodeksu, e aisykliq inkiniais. Sie kodeksai em mui o pana5umq (uisq cons i ui aquelas eg as e nume uoj l base4 ecomendações; que sis ema ikai gale q mais ácil en ende aisykliq e ecomendacijq equisi os, códices são ap esen ada mui o konk ediq pa yzdZiq), mas di e encia kodeksq e minija, nomenkla os p ocedl os e jq p imimo o dem. Tokia si uação na biologia causa um ce oq p oblemq, odel Th in e nacionaline biologias sqjunga p e ende su enodi i em isolados campos usouamus e minus e aplic nomenkla l os p ocedl as un4 biologia bem elabo a jung ini nomenkla l os kodeks4, pelo qual guia pode6 qu is odos biologos no u u o. Na Nacionaline Ma yno Mahydo biblio eca pode encon a is usq kalba i5leis us Th p au inius bo anikos nomenkla u os kodeksus (não ex o nes e TBNK). O mais i5 an igo jq i5leis as 1959 m. (Sis kodeksos ado ado Th no VIII cong esso bo anikq in e nacional Pa y Ziuje 1954 m.). edição de 1974 m. p epa ada com base no Códice do XI cong esso bo anikq oco ido Sie le 1969 i5sp in ed medZiaga; ediasis 1980 m. XII (ado ado Th in e nacional em bo anikq cong ess, ealizadoume I975 m. Lening ado (ago a Sank S . Pe e sbu g)). Anks esniq a naujausiq kodeksq leidimq biblio eca nacionaline não em. is (Siuos códices em e Mokslq academia biblio eca.) Ins i u o de Bo ânica Flo a e geobo anics labo a ó io em Siuo empo mais ecen e4 TBNK na Li uânia, i5leis 4 anglq língua 1994 m. Konigs eine (Vokie ija) (In ema ional Code o Bo anical Nomencla u e) (Tolqo Code)). Sis códice oi acei o e ap o ado XV bo anikq Yokohamoje cong esso e é chamado de Tokijo kodeksu3. 2 kodeks4 é i5samiai ap a gs J. Klima idius (ling is i5kai i5nag inejgs 1969 m. usq lingua ilejusi Th p au ini kul u iniq plan a4 nomenkla u os eisliq i a dijimo mo l acij4,inimq pa ad mo ologijq, ansli e acij4 bei e im4, kabudiq i didZiq aidZiq aql5ym4) (C . Lingbos kul u a 37, 26-33). 3 Bo anikos ins i u e ambém é possí el suspaZin i com padiu naujausil Kul u ini4 plan a4 nomenkla u os kodeksu (In ema ional Code o Nomencla u e o Cul i a ed Plan s (ICNCP o Cul i a ed Plan Code)). UC, 1995. 131 TBNK sumany oju laiky inas A. P. de S eica q bo anikas Candolle, que suk i d aisykliq inkini (Lois de p imei o nomenkla [ os la Nomencl- Bo anique). ele a u e es abelece p incípios e eg as Seu impo an e no abalho a dq publicação p incipio (p.g.: pode e só um4 de p io 4; axsonas eg asing4 nomeE e k .). Sis nomenkla l os aisykliq inkinys oi ap o ado bo anikq m. No Cong esso In e nacional em konda bo anikq Pa isZiú, 1867. 1900 m. g esas, p immuoju; Pa yZiuje oco eu um eliau que conside ado eno icialmen e giami penke i me ai. cong ai oi P adedan A. P. kas Se5e i de Candolle'o eg asdmis, Siuo empo já é i5leis a 15 codekso edakcijq. Pa ogumo ddlei kodeksai chamados q mies q, nos quais yko bo anikq kong esai, a dais. Úl imas in e nacionais bo anikq hou e: 1981 cong esai m. Sidneju- (Aus alija),1- (Vokie ija), m. 987 Be lyne 1993 m. je Jokoha- moje e 1999 m. (Japonia) Em Sain Lujie (JAV). pladiau discu ido o Siame a igo chamadoado Códice de Tóquio. LeidZian cada4 kodeksE que ele b[ q es enama-se, nauj4 kuo ikslesnis e papili obulesnis. Cada código s é mas daZmais especi icam só epa ei imai ne a amendiado domas, adikal s, ski q ( uo pode compa aus, a igosniq pon os exempLiu,i, isi ikin i m. Sie lo e 1974 m. Lening ado kodeksus; eles di e em apenas em isolq a igosq emendas). changei imq pada y a Didesniq oi ik 1993 m. Japônia oco endo no XV Siekian e i ica bo anikos bo anikq cong ess. uZ- nomenkla l os s abilum4, oi nekeis i nusis o djusiq ecomenkong esse dojada aksonq naupa adinimq; i eisin o jas e mo phylum, bl i u ilizado que como e mo di isio pode (lie . slg ius) sinônimo. Desde 2000 m. janei o no os nomes axsonq egis am-se In e p au in6s augalq associação de axonomia se iços, que ambém kaupiaq bankus dados no ajai sob e ap a5y us Sios cambiusius nomes. plan as, sob e axsonq se iço o necem in o maq sob e aksonq s4 a5us ou ap aSymus. O icialso TBNK ex o e leidZiamas anglq, p anclzq okiey a diq kalbom, po o Salys iSsi e dia sepa adas eles i nacionais kalbas. I lie u iq kalbq nd kodeksas nd a i5 e s as, mlsq bo anikams único e usi5kais ou angli5kais codeksais. e minologams enka usa TBNK eg asemis cien is as, a ojanp i alo guiu is odos ys ou ku ian is no os cien í icos egalq ip as us nomes. Be 132 abejo, Sios eg as só uni e sominiu pag is os e sa ano i5ku cien is asq aco doimu e possui nesilaikan ys aisykliq, daZ maio ia blna is a ymq s a ususo, mas cien is as, igno ados cien indje publicomene. Rengiando TBNK bojo abalham ce ca de 100 i ai iq ge almen e à Saliq anikq. É g ande e aisingo abalho, po que a cada y ejui não equi indi idualmen e c ia naujq O p incipal papel leipa adinimq. dLian TBNK enca Th p au inei augalq aksonq associação, na qual susiski s g augalq po g upos abalham sepa ados comi ê. Th S a p au inis bo anikq kong esos. Di e en es comissões Auk5diausiu au o i e u, cujo nome imp endiam TBNK, conside ado nomenkla l os abalham em seções, em que se conside am como melho a o código4. Secções pasillymai, as decisões ado adas si llomi a i ma indi na plena idade do cong esso posedi. Todos os comi ês nomenkla os cons i uem Th S a p au ing ciência biologia sIq sjunha bo anicos nomenkla l os komisij4. Como cons i uído TBNK? Cada códice onde a i may a bo ânica exigem p ecisos e simples nomenkla os sis emas, pela qual começa p eambule, ma que a gale q e e is isq Saliq bo anikai. TBNK augalq denominainimai axsonus. azema b q ap esen ados de aco do Thip ne oddl, que se quise mos a ou his o ij4. obje i o TBNK mejq poZymius - mos a odus, como com base axonais o ma plan aalq sis ema ikos possí el uni e q denominações. Thikan os i5 i iam-se e ingq e bep asmiq que aupa adinimq, galq mé odos co esponden es, endo cons an ius modelius, denominações ki i c i e imoksle sukel q só con inia 4. Suda an dela (pgs.: nomeamen o soambumas, odos5cas egulamen ugumas, g ama ical espei oba naujq [Si e e c.) pessoa, ap a5iam-se conside am não ão impo an es. Bo anikos nomenkla l os ie cons i ui i5 ka o po p epi m4 TBNK dali (p incipai ap esen ados ambulds): kusis emas base p incípios, - SeSi 1. Bo anikos nomenkla l a é independen e do zoologijas e bac e iologijas nomenkla q. TBNK aplica-se igualmen e a odos e gy q, e i5kas iniq augalq axons. 2. Thksonq cons i uem com base nomenkla [ iniais denominações são ipais. 33 3. Taksonq nomenkla l a baseia-se p incípio de p io idade de publicação. 4. Cada axon pode e só un4 egulamen oing4 nome cien i i4. 5. Thksonq cien í icos denominações bl inai em bl i la yni5ki. 6. Nomenkla l o eg as isigaliam eles p imos. An 4j4 TBNK dali cons i ui eg as e conselhos ( ecomendações). Os mais impo an es aisykliq e pa a imq eiginiaiy a são ap esen ados em sepa ados a igos nume ados. Jq Theseykl- uni e so- es minai são ob iga ó ias. obje i o - i es i bo anikos nomenkla [ oje g iel 4 a k4 i a dijan aksonq g upes. p i5 a aujan es cuja no s Nominimai, aisyklei, são ka ego i5kai eme ami. Teiginiq, i5des y q skil yse, segui . o ma ikslesnius, nepa a imq ob igada g ieL ai ai5kes- Eles ajuda nius Se nomesinimus. embo a qual nome de plan a não pode b[ i ejei ado, adiau al nome a enda pa a imq eiginiq, ele não já não bn i exemploLiu ou os nomes. cons i uindo TBNK gausu exemploliq, ilius uojandiq eg as e ecomendações. Thisykl6se indica a, em p ikad cada axon, que di e em seu ango e ex ensão. indi íduo plan a ou i a de e minado Siau esnds axa de ex ensão apy a Zemesnio ango; quem auk5 esnis. axono oma no angas mais TBNK são a ibuídos se e diniai angos aksonq amplamen e, pag in- (ka alys i, slqius, klasi, eili, ieima, gen is,.iz's) e cinco angos secund aeiliai ( iba, sekcija, a ie e as e o ma). b[du, i5sky us iSkas inius gen is plan as, Tokyo ii5is pe encem kokai no s gendiai, - Seimai, Seima - eilei e . . P incipal unidade sis emá ica uZ - iSis, j4 a maio unidade é gen is. Uma pa a gendiai da uma a é keliasde5im pe ence eikus lSiq. P igali angq quan oigalima mine q p idejus p ie5delipo- (lo , sub-), e minq aumen a a é ej.: poklasis (subclassis), poieimis (sub amilia), pogen is e pan. (subgenus), po iiis (subspecies) Daqui em dian e códex em sepa ados núme os i5se iam-se a igos, nos quais indica-se, como cons i uem-se augalq unidades sis emá icas. Mui os axsonq nomeinimq p e echas e galunes são pad onizados, od6l i5 exa amen e jq pode se de e minado, a qual axson a plan a pe ence o nome. TBNK eg as6se indica que os nomes mii 4 (Species) cons i uem bina inos oiniai compos os i5 e u5inio do nome do gêne o 134 Zyminio, Anemone pluki), nemo osa (bal aliede Callendula o ip z: cinalis ( ais ini mede ka). Aug alqlSis chami i d iem la yni5kais ZodZiais XIII a. S edq Ka las Linejus. a5omas didZiqja aide, - mai,41a. ex o Gen ies a pasi le gam ininkas das o lSies iSinis epi e as la yni5kai semp e Jeiglu já oi ka 4 esquecido nome comple o, ab e i, ainda alando ela possí el deixando nomeinigen ies mo só pi mEj4 aidg A. ieigu isso nãoelia d ip asmi5kumo), exemplo.: nemo osa, C. icinalis. RD5iniai epi e ai podem b[ i oma i5 i ai iausiq Sal iniq e zyme i koki4 qualque plan a mo ologing ou ana oming pa icula ybg (p z.: g slo is), (p z. : Plan ago - siau alapis lanceola a colo 4 Viola icolo - ispal e nailai i), dydi @ z. : A c ium minus - maioji a naliia , kuup4 (p z. : An hom hum odo a um - lc apnji ga duny d), sabo oni (p z. : Ranunculus - ai usis id ynas), ydomqsias gines ac is a ekolog- (pgs.: qualidades Be onica o icinalis - ais ind no e a), empo de c escimen o ou zydejimo4 (p z.: Pimula eis - pa asa ine ak aloli) e pan. Genii4 (Genus) denominações la yni5kai ei5kiami umaaskai os a dininko aleg niu, p z. '. Rosa Gendiq ( oii), S ella ia (Zliu7e). nomeiamen os guiando c i é ios: plan a Fumaia - dis inguamuopa - enkami segundo i i blia u e,lo . i ai iais sius poZymius (pgs.: umus - dumai; ugalo sul ys eda akis como dlmai), segundo pana5um4 i ou os objec os (p z: - ka delis; lo . - Gladiolus gladius espada; olai pana5[s i ka d4), segundo (pg.: mi ologinius ou Sal inius An ikos Men ha - md a; g eikq mi ologijoje pa e a segundo Dahlia And eas Dahl nim a Min d bu usi pa a des (p z. : i me 4), cien í icq - ju ginas; - S edq p o esso de bo ânica) e k . TBNK pe mi eZia li emen e c ia nomes imando ZodZius i5 i ai iausiq Sal iniq, só exigem que eles u d q la nu o mas de linguagem. ' ie m 4 (Familia) apelidimai exemplo. ; Rosaceae em lo yni5k4 baigme ni -aceae, ( oliniai). E4ili (O do) например.: -ales, apelidões em la yni5k4 baigmeni Poly- gonales ( akaiolieiiai). Kad axono b i q seu é ikslus, Salia ap esen ama aupa adinimas o iaus e pa a dd publicado bibliog a ija, onde pi m4 ka 4 ieSai as duo asis ci ação nd a aksopa adinima- Au o iq e bibliog a ia no cons i uedamoji pa e cien í ico, s. adiau isso o nece nomeação denominainimui nomenkla i ini p imei a ka 4 public4ai cien í ica axono publicadagn p ecisuma. O au o da denominação é conside ado pessoa, nomeinim4. 135 Ci a-se au o us pa d ap esen a-se i5 ezes após nome do axon, p z. : Phylicidia, P boli iensis, P so edii u mis (Miille A go' iensis, Flo a, 63: 286 Como is o i5 do exemplo dado, ak' (1880)). son nome da publicação da a a5oma slliaus os, às ezes, como Siame exemplody, indicam-se ambém ou as in o mações bibliog á icas ( í ulo da publicação, Au o iaus numbe is, umpa a dd páginais). bl i pode pinama, exemplo, (L.) - Linejus (Linnaeus). In e nacional bo anikos nomenkla os Saliq bo anikai. S ai, kodeksu baseia isq exempZiui, m. baig as pe mi i Se5ia omis 1980 eikalas TSR lo a da Li uânia. Nele ap asi odos na Li uânia c escendo 129 Seimq plan as. mui os ThimaZ suno min a e minija,1966-1972 m. s a s y a Bo anikos Zodyno comissão, lide ada J. Dagio. Li uânia Na TSR lo a, as plan as são classi icadas segundo A. Engle io ilogene ing classi icações sis em4, no os nomes são ha monizados com a mais ecen e li e a u a bem TBNK equisi os. Na Mine ame publicação as plan as são classi icadas e desc i as com base uni e sominai axsonq anhis: skyp iim ais iai skyla i klases, Sios - i Seimas, Seimos - igen is, gen ys - ipogendius, e os úl imos - i sepa ado Sis. P issos mais pequenos TSR lo oje ap aomi unidades sis emá icas (p z., pogendiai, po iSiai, poeimiai e k .) lie u i5kq a i ikmenq daZ não possui, pois ais angas ge almen e specialio são usados na li e a u a cien í ica i oje e cien is as bas an e somen e la in5ko denominação. Li u iSk pa adinimq nei eisin a o icialiu kodeknomenkla l a su, adiau, como is o, eg as de língua lie u iq. Palyginus com baseia am ce os ais TBNK p incipais e ki q mokslo s idiq e minija, lie u i5ki bo anikos e minai Cia links ay a suda omi sis emi5kai. ma de um ango unidades Lyme i de um ipo ou a imq ipq ediniais, exemplo. : -unai ediniais i a dijami sky iai, -ainiai - klasd,s, -iiedliaipoklasiai, -ieiiai - eilds, -iniaiSeimos; puiun4 @inophy a) capí ulo, pu.ia classe, ini4 (Pina ae) puiieii 4 Qinales ) elle, naceae) @ipuSini4 eima, puiis (Pinus) - gen is, 5is. Como e i5 pa eik q sibi ini puiis (Pinus sibi ica) - exemploLi 4,lie u i5kq u5iq pa adinimq es u u a ge alji di e encia do la yniSkq [Siq s ukpa adinimq os. Lo yni5kq [Siq pa adinimq pi muoju ddmeniu ai o nome gen ies, e lie u i5kq - lSinis paZyminys. Td a só algumas i5im ys, exemplo: asiuklis oikabandis (Equise um 136 nap a ense), be ias ke ulis (Be ula na) e k . Lie u i5kq pa adinimq é kilme gendiq mui o i ai i. Vieni denominações i5 la ynq ou g aikq idiomas, ou os são pai ados i5 e s i i5 gy osios kalbq e Gy ojoje e c. kalboje gen is u d i á ios ou nem poucosolika pode mq (p ), p a yzdLiui, ap a oj majalis) MieZi5kiuose (Pane eZio aj.) pa adini- chama-se kiikio aia ile, Da bdnuose aj.) - zuikio ausimi, Klaipedoje sinonimq s i p akalnu i (C o n ala ia (K e ingos - olkabaadiiu, Pane ezyje - skambu eliais - no padiu em uma Snek oje pode e pan. E bl i chamado uma plan a, em ou a - ou a, ex: apêxios ao nome ii delemis dailieji auska iliai (Dicen a Bi h4 Snek oje chamados Ignalinos ) ; Kazi i5kyj sp e c e (e aj. ) aip adina p g mand au ninkg (Pamassia i ike q palus is), lkin abilis Akmendje - iiuZu g (Thlaspi) i ag nq - (Capsela bu sa Tadia mokslindje kiekpas o is). li e a l oje uma plan a em só um4 ap obuo 4 a d4. Augalq e minija do ki q e minijos de ciência axsonq quais plan as ainda êm lie- sis ema ikos s idiq di e encia uni o modumu. M[sq bo anikai que quando g ieL u no abii, (ypad ecen emen e na Li uânia in odukuo i) u i5kq a dq. Jq e minija da ni, e co esponde TBNK é sis eminga equisi os. gsiamas, mas d qsiai a i ma , que ku imas é possí el lie u i5ka bo anikos LITERATURA BTL - Bo anikos e min4 iodynas. Red. J. Dagys. Vilnius, 1965, 438. Gai enis K. 1958: Lie u os augalq i gendiq pa adinimai. -Lie u i4kalbo y ois klausimai: Mol<slo kalbos kul u os i e minologijos p oblemos 24, 165-178. In ema ional Code o Bo anical nomencla u e (Tblq o Code), KonigS ein, 1994. Klima idius J. 1975: Ling is inis poZiu is i eisliq nomenkla u 4. - Kalbos kul u a 37, 26-33. Ku o ga E. Bo anikos i mikologijos nomenkla ii a, Mlnius, 1997. Lie u os TSR lo a, Vilnius, 1959-1980. Velidkiene A. An ikos mi ologijos hinynas, Kaunas, 1995. Au elija GENELYTE Lie u iq ins i u o da língua An akalnio g. 6,2055 Vilnius Au elija GENELWE Recebido 2001 10 16 37