scieee Open visual document viewer

Tarptautinis botanikos nomenklatūros kodeksas ir lietuvių terminologija

Aurelija Genelytė

Full text

TARPTAUTINIS NOMENKLATURO S BOTANIKOS KODEKSAS IR LIETTIVIU TERMINOLOGUA El Código de Nomencla u a de los p oduc os ag ícolas y ho ícolas y de los p oduc os ag ícolas y ho ícolas y de los p oduc os ag ícolas y ho ícolas Siuo iempo mokslui Zinoma ace ca de 300 000 iSkas iniq y ace ca de 1 800 000 gy l o ganismoq Siq, en e jq ace ca de 400 000 [Siq cons i uye adici5kai llamadas plan as, . y. dumbliai, samanos, spo iniai induodiai, Ziediniai augalai, ke p6s y k . (Ku o ga1997:7). Plediando es udios encon ami, ap a5omi y nomb ados anksdiau mokslui neZinomi o ganismami. Thigi bo anikos nomenkla i ai se plan ean g andes exigencias al o o ga a las plan as nue as y al egula iza los nomb es ya esamq axsonql pa adinimq a ojim4. Augalq encon a Ziniq denomina imai ayuda sob e ienE o ki 4 Bo anikos nomenkla ay a ypad impo an e in e nacionalini plan a4, sus p opiedades y u ilizaciónim4 Zmogaus necesbems. mokslinibend a im4, padepalaikan da iSlaiky i augalq moksliniq a dq ieno g y pas owmq. Solo guiándoseci po esos es ánda es nomenkla i os odos los bo ánicos padíos pueden usa esos nedubi asmi5kus nomb es pa a ese axon. Be padius padiam s abiliq e bend a imas ap q neimanomas. An iguos iempos, dliau uni e so amen e cien í ico p iim q cien í iciniq augalq pa adinimq P endiendo enmedu a Ziais epochoje moksle cada ez más eme y Renasanso isi y au i in e nacionalmen e com a iimui. Ja ue la ynq lengua, que ue cien í icosq códigos a5omi i ai iq s idiq ciencia eikalai, ku iama bo anikos y augalq i5liko e minija Si adición has a m lsq diepa adinimai. nq. Lo yni5ki plalq nomb es es án b l ini en cien í icos y especializados en iendas; sólo ellos se conside an ik qja e minija, y é minos au i ndmis en lenguas - sólo las a ian es nacionales. Bo anikq sis ema ikq es ue zos ue on y cons an emen e nomenkla l os c eados base4. pe uliamas eglasds, cons i uandios nomenkla [ os kodeksq (Codex nomencla u ae) Aho a biologijoje se u ilizan nomenkla l os gy qiq Sie o ganismoq codeksai: 1. Th in e nacionalinis código de nomenkla u as bo ánicos. 1 Thaskson (g . axis ( [Sis, - i5des ymas, gen is, Seima, clase, ipas) (BTZ 1965 438). su a kymas) - sis eminis unidad 130 2. Th in e nacionalin- is cul l iniq augalq nomenkla l os códice.2 3. El Código in e nacional de la zoología nomenkla i os. 4. El Código in e nacional bac e iijq nomenkla i os. Vi usq nomenkla a se basa no o maliu kodeksu, y aisykliq inkiniais. Sie kodeksai iene mucho pana5umq (uisq cons i uye eglas y nume uoj l base4 esas ecomendaciones; que sis ema ikai gale q más ácil de en ende aisykliq y ecomendacionescijq equisi os, códices es á p esen ada mucho konk ediq pa yzdZiq), pe o di e encia kodeksq e minija, nomenkla os p ocedl os y p ime jqimo o den. Tokia si uación en biología causa un cie oq p oblemaq, odel Th in e nacionaline biologijas cien q sqjunga busca su enodi i en los dis in os campos usablus e minus y aplic nomenkla l os p ocedl as un4 biologías be elabo a unjun ini nomenkla l os kodeks4, que gui puede6 qu is odos biologos en el u u o. En Nacionaline Ma yno Mahydo biblio eca se puede encon a is usq kalba i5leis us Th p au inius bo anikos nomenkla u os kodeksus (En adelan e ex o TBNK). jq Más i5 iejo i5leis as 1959 m. (Sis kodeksos adop ado Th en el VIII cong ese bo anikq in e nacional Pa y Ziuje 1954 m.). la edición de m. 1974 p epa ada sob e la base del Códice del XI cong eso bo ánikq ocu ido Sie le 1969 i5sp in ed medZiaga; ediasis 1980 m. XII (adop ado Th en el in e nacional bo anikq cong ese, ealizadoame I975 m. Lening ado (aho a Sank Pe e bu g)). Anks esniq a naujausiq kodeksq leidimq nacionaline biblio eka no iene. is (Siuos códices iene y biblio eca de Mokslq academia.) Ins i u o Bo ánico Labo a o io de Flo os y geobo anics iene Siuo ac ualmen e naujausi4 TBNK en Li uania, i5leis 4 anglq lengua 1994 m. Konigs eine (Vokie ija) (In ema ional Code o Bo anical Nomencla u e) (Código in e nacional de nomencla u a bo ánica) (Vokie ía) (Código in e nacional de nomencla u a bo ánica) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Vokie ía) (Tolqo Code)). Sis código ha sido adop ado y ap obado XV bo anikq Yokohamoje cong eso y es llamado Tokijo kodeksu3. 2 1969 kodeks4 es i5samiai ap a gs J. Klima idius (ling is i5kai i5nag inejgs m. usq habla ilejusi Th p au ini kul u iniq plan a4 nomenkla u os eisliq i a dijimo mo l acij4,inimq pa ad mo ologijq, ansli e acij4 bei e im4, kabudiq y didZiq aidZiq aql5ym4) (C . Lengbos cul u a 37, 26-33). 3 Bo anikos ins i u e ambién es posible susipaZin i con padiu naujausil Kul u ini4 plan a4 nomenkla u os kodeksu (In ema ional Code o Nomencla u e o Cul i a ed (Código de Nomencla u a pa a Cul i ado) Plan s (ICNCP o Cul i a ed Plan Code)). UC, 1995. 131 TBNK sumany oju laiky inas A. P. de S eica q bo anikas Candolle, quien suk i d aisykliq inkini (Lois de p ime o nomenkla [ os la Nomencl- Bo anique). él a u e Su es ablece p incipios y eglas en abajo impo an e a dq p incipio de publicación (p.j.: puede ene p io i o4; axsonas solo ien4 eglasing4 a dE y k .). Sis nomenkla l os aisykliq inkinys ha sido ap obado m. En el Cong eso bo anikq In e nacional konda bo anikq Pa ísZiuje 1867. 1900 m. g esas, p immuoju; Pa yZiuje celeb o uno eliau el cual ue eno icialmen e giami penke i me ai. conside ado cong eses P adedan A. P. kas Se5e i de Candolle'o eglasdmis, Siuo iempo ya es i5leis a 15 códex edaccijq. Pa ogumo ddlei kodeksai llamados q mies q, en los lle ko bo anikq kong esai, a dais. Laspasadas in e nacionales bo ikq u o: 1981 cong eses m. Sidneyje (Aus alija),1- (Vokie ija), m. 987 Be lyne 1993 m. Jokoha- moje y 1999 m. (Japonía) En Sain Lujie (JAV). pladiau discu ido el Siame a ículo llamado Tokyo kodeksos. LeidZian cada4 se kodeksE que él b[ q es ue za, nue o4 kuo ikslesnis y papili obulesnis. Cada código s es pe o daZ menudo especi ican sólo a pakei imai ne a amended domas, adikal s, ski q ( uo puede compa aus, a ículosniq pun os exempleLiu,i, isi ikin i m. Sie lo y 1974 m. Lening ado kodeksus; ellos di ie en solo po indi idua a ículos enmiendaq). cambii imq pada y a Didesniq ue ik 1993 m. Japonijoje ykusiame XV Siekian e i ica bo anikos bo anikq cong ese. uZ- nomenkla l os s ableum4, ue nekeis i nusis o djusiq ecomenkong ese donojama aksonq naupa adinimq; i eisin o jas é mino phylum, puede bl i u ilizado que como é mino di isio (lie . slg ius) sinónimo. Desde 2000 m. ene o nue os nomb es aksonq egis anándose In e p au in6s augalq asociación de axonomía en se icios, que ambién kaupiaq bankus da os nujai sob e aksonq se icios cambiusius ap a5y us Sios plan as, sob e nomb es. p opo cionq in o mación sob e aksonq s4 a5us o ap aSymus. O icialus TBNK ex o y leidZiamas anglq, p anclzq okiey a diq idiomas, po o Salys iSsi e dia sepa adas ellos i nacionales lengbas. I lie u iq kalbq nd kodeksas nd a i5 e s as, mlsq bo anikams uno y usi5kais ó angli5kais codeksais. e minologams enka usa TBNK eglasemis cien í icos, a ojanp i alo guiu is odos ys o ku ian ys nue os cien í icos ege alq ip as us nomb es. Be 132 abejo, Sios eglas sólo uni e soliniu pag is os y sa ano i5ku cien í icosq acue do y ienen aisykliq, daZ mayo ía blna igno ados cien indje is a ymq s a us, pe o cien í icos, nesilaikan ys publicomene. Rengiendo TBNK Saliq bojo abajan no malmen e a al ededo de 100 i ai iq anikq. Es g ande y aisingos abajo, po que a cada y ejui no equie e indi idualmen e c ea naujq El papel p incipal leipa adinimq. dLian TBNK enca Th p au ine augalq aksonq asociación, en la cual susiski s g augalq po g upos abajan sepa ados comi és. Th p au inis bo anikq kong es. Di e en es comi és nomenkla l os Auk5diausiu au o i e u, cuyo nomb e imp imiam TBNK, conside ado abajan en secciones, en las que se conside an cómo mejo a kodeks4. Sekciones pasillymai, adop a decisiones si llomi a i ma in i en plena ís ico del cong eso posediene. Todos los comi és nomenkla os o man Th S a p au ing biologías sciencesIq s4junio bo anicos nomenkla l os komisij4. Cómo compues o TBNK? Cada códice en la cual a i may a bo ánica exigen p ecisos y simples nomenkla os sis emas, po la comienza p eambule, ma que la cual gale q e e is isq Saliq bo anikai. TBNK augalq nomb inimai axsonus. hacía b q p esen ados según Thip ne oddl, que quisie a mos a o his o ij4. obje i o TBNK mejq poZymius - mos a odus, cómo basado axones elabo a ege alq sis ema ikos posible uni e q nomb es. Thikan los i5 énse e i a e ingq y bep asmiq quienes aupa adinimq, galq co espondien es mé odos, eniendo cons an ius modelos, nomb imums ki i c i e imoksle sukel q solo con inia 4. Suda an a ella (p.ej.: nomb amien o sonambumas, odos5cas eglamen igumas, g ama ical espe oba naujq [Si y e c.) pe sona, ap a5iam se conside an no de an impo an es. Bo anikos nomenkla l os ie cons i uye i5 ka o po p epi m4 TBNK dali (p incipios p esen ados ambulds): kusis emos base p incipios, - SeSi 1. Bo anikos nomenkla l a es independien e del zoologías y bac e iologías nomenkla q. TBNK se aplica igualmen e a odos y gy q, y i5kas iniq augalq axons. 2. Thksonq o man según nomenkla [ iniais nomb inimai son ipais. 33 El 3. Taksonq nomenkla l a se basa en el p incipio de p io idad de publicación. 4. Cada axon puede ende solo un egla4ing4 nomb e cien í ico4. 5. Thksonq cien í icos denominaciones bl inai iene bl i la yni5ki. 6. Nomenkla l o eglas isigalió las p imus. An 4j4 TBNK dali cons i uye eglas y consejos ( ecomendaciones). Los más impo an es aisykliq y pa a imq eiginiaiy a se p esen an en sepa ados a ículos nume ados. Jq Theseykl- uni e sol- es amen e son obliga o ias. obje i o - i es i nomenkla [ oje bo anikos g iel 4 a k4 i a dijan aksonq g upes. p ie5 a aujan es cuya no s Nominimai, aisyklei, son ka ego i5kai ejecami. Teiginiq, i5des y q skil yse, cumpli . o ma ikslesnius, nepa a imq obligoma g ieL ai ai5kes- Ellos ayuda nius Si nomb inimus. aunque algún nomb e de plan a no puede b[ i echazado, adiau al concue da pa a imq eiginiq, él no nomb e ya no puede bn i ejemLiu o os nomb es. cons i uyendo TBNK gausu ejemliq, ilius uojandiq eglas y ecomendaciones. This6se indica, iene p ikad cada cie o axson, que di ie en su ango y olumen. plan a indi idual escucha a cie o Siau esnds alcance axsonai apy a Zemesnio ango; kuo auk5 esnis. axono oma u angas más TBNK se asignan sie e dinías angos aksonq amplio, pag in- (ka alys i, slqius, klasi, eili, ieima, gen is,.iz's) y cinco angos secund aeiliai ( iba, sekcija, a ie e as y o ma). b[ Tokiodu, i5sky us iSkas inius gen is plan as, cada ii5is pe enecen kokai no s gendiai, - Seimai, Seima - eilei y . . Unidad p incipal sis emá ica uZ - iSis, j4 la mayo unidad es gen is. Unaii gendiai desde una has a keliasde5im pe enici eikus angq lSiq. P igali cuánigalima e minq p idejus p ie5delipo- (lo , sub-), ej.: poklasis aumen a an e mine q (subclassis), poieimis (sub amilia), pogen is y pan. (subgenus), po iiis (subspecies) A con inuación códex en sepa ados núme os i5se iados a ículos, en los cuales se indica, cómo cons i uyen augalq unidades sis emá icas. Muchos axsonq nomb inimq apéndices y galunes son es anda izados, od6l i5 exac amen e jq puede es ablece se, a cual axson a la plan a pe enece el nomb e. TBNK egla6se indica que los nomb es mii 4 (Species) o man bina inos e iniai compu i5 y u5inio del nomb e del géne o 134 Zyminio, Anemone pluki), nemo osa (bal aliede Callendula o ip z: cinalis ( ais ini mede ka). El nomb e de la especie es Balsamidae. Aug alqlSis llama i i d iem la yni5kais ZodZiais XIII a. S edq Ka las Linejus. a5omas didZiqja aide, - mai,41a. ex o Gen ies a pasi le gam ininkas das o lSies iSinis epi e as la yni5kai siemp e Jeiglu ya ue ka 4 ol idado comple o nomb e, ab e i, más adelan e hablando ella posible dejando nomb inigen ies mo solo pi mEj4 aidg A. ieigu es o noelia d ip asmi5kumo), ej.: nemo osa, C. icinalis. RD5iniai epi e ai pueden b[ i oma i5 i ai iausiq Sal iniq e zyme i koki4 aunque plan a mo ologing o ana oming pa icula ybg (p z.: g slo is), (p z. : Plan ago - siau alapis lanceola a colo 4 Viola icolo - ispal e nailai i), dydi @ z. : A c ium minus - maioji a naliia , kuup4 (p z. : An hom hum odo a um (en inglés) - lc apnji ga duny d), saboni (p z. : Ranunculus - ai usis id ynas), ydomqsias gines ac is a ekolo- (p z.: cualidades Be onica o icinalis - ais ind no e a), iempo de c ecimien o o zydejimo4 (p z.: Pimula eis - p ima e aine ak aloli) y pan. Genii4 (Genus) denominaciones la yni5kai ei5kiami unoaskai os a dininko aleg niu, p z. '. Rosa Gendiq ( oii), S ella ia (Zliu7e). denominaciones guiándose i ai iais sius c i e ios: i i blia u e,lo . dis inguamuopa - ege alo Fumaia - enkami según poZymius (p.ej.: umus - dumai; ugalo sul ys eda akis como dlmai), según pana5um4 i o os obje os (p z: - ka delis; lo . - Gladiolus gladius espada; lapai pana5[s i ka d4), según (p.ej.: mi ologinius o Sal inius An ikos Men ha - md a; g aikq mi ologijoje pa e s a según Dahlia And eas Dahl nim a Min d habusi pa a des (p z. : i me 4), cien í icoq - ju ginas; - S edq p o eso de bo ánica) e k . TBNK pe mi eZia lib emen e c ea nomb es imi ando ZodZius i5 i ai iausiq Sal iniq, sólo exigen que ellos u d q la nu o mas de lenguaje. ' ie m 4 (Familia) nomb inimai p z. ; -aceae, Rosaceae iene lo yni5k4 baigme ni ( oliniai). E4ili (O do) iene -ales, apellidos ej.: la yni5k4 baigmeni Poly- gonales ( akaiolieiiai). Kad axono b i q es p esen ada ikslus, Salia o iaus y aupa adinimas su bibliog a ía, publicado esas donde pi m4 ka 4 ieSai pa a dd duo asis ci aciones nd a aksopa adinima- Au o iq y bibliog a ías no cons i uedamoji pa e cien í ico, s. adiau es o p opo ciona nomb amien o nomb inimui pe sona, p ime ka 4 ca 4 ie5ai cien í icini axono publicadogs nomenkla i ini p ecisión. El au o del nomb e se conside a nomb inim4. 135 Ci a del au o us paw d se p esen a i5 eces as el nomb e del axon, p z. : Phylicidia, P boli iensis, P so edii u mis, which is he name o he species included in his Annex, is he name o he species included in his Annex. (Miille A go' iensis, Flo a, 63: 286 Como puede e se i5 del ejemplo (1880)). dado, ak' son la echa de publicación del nomb e a5oma scliaus os, algunas, como Siame ejempldy, se indiquen y o os da os bibliog á icos ( í ulo de la publicación, Au o iaus numbe is, umpa a dd páginais). bl i puede pinama, ej., (L.) - Linejus (Linnaeus). In e nacional del bo anikos nomenkla os Saliq bo anikai. S ai, kodeksu emiasi isq ejemZiui, m. maig as pe mi i Se5ia omis 1980 hecalas TSR lo a de Li uania. En él ap a5i odos Li uania c ecien es 129 Seimq plan as. muchos ThimaZ suno min a e minija,1966-1972 m. conside s y a Bo anikos Zodyno comisía, di igida po J. Dagio. Li uania TSR lo o en las plan as se clasi ican según A. Engle io ilogene ing klasi icaciones sis em4, nue os nomb es es án a monizados con úl ima li e a u a así TBNK equisi os. En mine ame publicación las plan as se clasi ican y desp enden basado uni e so inai axsonq angis: skyp iim ais iai skyla i klases, Sios - i Seimas, Seimos - igen is, gen ys - ipogendius, y los úl imos - i sepa ado Sis. Misos mAZmenos TSR lo oje Li uania ap aomi unidades sis emá icas (p z., pogendiai, po iSiai, po5eimiai y k .) lie u i5kq a i ikmenq daZ no iene, po que ales angas suelen specialio se u ilizan en la li e a u a cien í ica i oje y cien í icos bas a con un la in5ko nomb amien o. Lie u iSk pa adinimq nei eisin a o icialiu kodeknomenkla l a su, adiau, como is o, lie u iq lengua eglasemis. Palyginus con basasi am ik ais TBNK p incipales y ki q mokslo s idiq e minija, lie u i5ki bo anikos e minai Cia links ay a suda omi sis emi5kai. ma de un ango unidades Lyme i de un ipo o a imq ipq ediniais, p z. : -unai ediniais i a dijami sky iai, -ainiai - klasd,s, -iiedliaipoklasiai, -ieiiai - eilds, -iniaiSeimos; puiun4 @inophy a) capí ulo, pu.ia clase, ini4 (Pina ae) puiieii 4 Qinales ) elle, naceae) @ipuSini4 eima, puiis (Pinus) - gen is, 5is. Como se i5 deci q ejemploLi 4,lie u i5kq sibi ini puiis (Pinus sibi ica) - u5iq pa adinimq comúnji s uk l a di e encia del la yniSkq [Siq s ukpa adinimq os. Lo yni5kq [Siq pa adinimq pi muoju ddmeniu a el nomb e de gen es, o lie u i5kq - lSinis paZyminys. Td a sólo unas pocas i5im ys, ej.: asiuklis oikabandis (Equise um 136 nap a ense), be ias ke ulis (Be ula na) y k . Lie u i5kq pa adinimq es kilme gendiq muy i ai i. Vieni nomb imíos i5 i5 la ynq o de idiomas, g aikq son o os i5 e s i paim i gy osios Gy ojoje kalbq e e c. gen is kalboje u d i unos o no unosolika puede mq (p ), p a yzdLiui, ap a oj majalis) MieZi5kiuose (Pane eZio aj.) pa adini- llamada kiikio aia ile, Da bdnuose aj.) - zuikio ausimi, Klaipedoje sinonimq s i p akalnu i (C o n ala ia (K e ingos - olkabaadiiu, Pane ezyje - skambu eliais - al padiu en una Snek oje puede y pan. Y bl i llamado una plan a, en o a - o a, ej.: apéndices al nomb e ii delemis dailieji auska iliai (Dicen a Bi h4 Snek oje llamados sp Ignalinos ) ; Kazi i5kyj e c e (e lkin aj. ) aip adina p g mand au ninkg (Pamassia i ike q palus is), abilis Akmendje - iiuZu g (Thlaspi) i ag nq - (Capsela bu sa Tadia mokslindje kiekpas o is). li e a l oje una plan a iene sólo un4 ap obuo 4 a d4. Augalq e minija desde ki q e minijos de no abii, axsonq cuales plan as aún ienen lie- ciencia sis ema ikos s idiq di e encia unaodumu. M[sq bo anikai que kai g ieL u (ypad ecien emen e en Li uania in odukuo i) u i5kq a dq. Jq e minija da ni, y co esponde TBNK es sis eminga equisi os. gsiamas, pe o d qsiai eig i, que ku imas es posible lie u i5ka bo anikos LITERATURA BTL - Bo anikos e min4 iodynas. Red. J. Dagys. Vilnius, 1965, 438. Gai enis K. 1958: Lie u os augalq i gendiq pa adinimai. -Lie u i4kalbo y ois klausimai: Mol<slo kalbos kul u os i e minologijos p oblemos 24, 165-178. In ema ional Code o Bo anical nomencla u e (Tblq o Code), KonigS ein, 1994. Klima idius J. 1975: Ling is inis poZiu is i eisliq nomenkla u 4. - Kalbos kul u a 37, 26-33. Ku o ga E. Bo anikos i mikologijos nomenkla ii a, Mlnius, 1997. Lie u os TSR lo a, Vilnius, 1959-1980. Velidkiene A. An ikos mi ologijos hinynas, Kaunas, 1995. Au elija GENELYTE Lie u iq idioma ins i u o An akalnio g. 6,2055 Vilnius Au elija GENELWE Recibió 2001 10 16 37