Iš žodžio „mokinys“ istorijos

Vincentas DROTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas Z HISTORII SŁOWA MOKINYS Uczniowie z Wieluony napisali mi liścik Z „Pieśni” Antanasa Juški Autorstwo terminu mokinys zwykle wiąże się z nazwiskiem Jonasa Jablonskisa. Znalazłszy w słowniku Antanasa Juški przykład Jautis dar mokinys, t. y. Jį mokina arti, Jonas Jablonskis jako pierwszy zaczął używać tego słowa nie tylko w znaczeniu „wołu przyuczanego do orki”, lecz także w znaczeniu „dziecka lub młodzieńca uczęszczającego do szkoły” (zob. dalej). Jednak droga słowa mokinys do terminologii oświatowej i współczesnego użycia nie była tak prosta i bezpośrednia, jak może się wydawać na pierwszy rzut oka. W rzeczywistości historia tego terminu jest znacznie starsza i bardziej złożona, a zarazem ciekawsza. Potrzeba nazwania specjalnym terminem dziecka lub nastolatka pobierającego naukę pojawiła się wtedy, gdy kształcenie młodzieży zaczęto instytucjonalizować, tzn. gdy w drugiej połowie XVI w. na Litwie zaczęły działać pierwsze szkoły elementarne. Jak wiemy, pierwszą szkołę założono w 1397 r. przy katedrze wileńskiej. Szkoły zakładano przy kościołach. W 1528 r. kapituła wileńska zachęcała do zakładania przy kościołach szkół elementarnych i zatrudniania wikariuszy znających język litewski, których obowiązkiem było nauczanie dzieci. Jednak zazwyczaj nauczali organiści lub zakrystianie, często Polacy, którzy tylko trochę opanowali język litewski. Uczniowie pierwszych szkół bywali również sługami kościelnymi, śpiewali w chórze kościelnym itp. Początkowo nie było litewskich terminów na określenie ani ucznia, ani szkoły czy nauczyciela. Dlatego ucznia nazywano zapożyczonymi z języka polskiego słowami żakas, żekas, żekelis’. Po raz pierwszy! żėkas pol. zak „uczeń szkoły przykościelnej; nastolatek śpiewający“, por. żekelis, pol. żaczek. Język polski otrzymał to słowo, podobnie jak wiele innych terminów religijnych, za pośrednictwem języka czeskiego (por. żak) z ludowej łaciny wulgarnej, od słowa diacus, diaconus. Słowo »cax „uczeń bursy, śpiewak“ występowało w językach staroruskim i ukraińskim (zob. @acmep Makrc. BrHuM0oJiornueckHH CJIOBapb PYCCKOTO SI3bIKA B YETHIPEX TOMAX. Tom II. U3nanue Bropoe crepeorurinoe. Mocksa: Ilporpecc, 1986, 34). 112 Termin żekas znajdujemy w Katechizmie Marcina Mažvydasa: Hei We/patis wifaky ant fmaniu sufimilkiet Kunigump fekump manes tremkiet. Pożyczka Zekas była szeroko używana także w XVII–XVIII-- wiecznych rękopisach Małej Litwy oraz w drukowanych niemiecko-litewskich słownikach, prawda, wraz z synonimami, na przykład, Schiiler šėkas S3uilokas Lexicon Lithuanicum 77; Schiiler. Mokintinis, iO. M. 3ekas, ko. M. S3ulokas, O. M. ka, os. (-ė -ės) E. Clavis Germanico-Lithvana III (495-507) i in. Na Litwie żekas, jak widać z przykładów, miał także więcej synonimów: obok rzadszego škalinis (zob. dalej) rozpowszechnione były również inne wyrazy, takie jak studentas, učnius (pol. uczeri). Simon Daukantas objaśniał wyrazem Zekas hybrydę Suilokas, por. Kazania dla każdego są tu dane, bardzo odpowiednie, zwłaszcza dla żaków (uczniów), idących po raz ostatni do szkoły (na naukę) (cyt. za „Słownikiem języka litewskiego” 15, 1993, 323). Dodajmy tutaj, że Daukantas (a więc w połowie XIX wieku) nie znalazł jeszcze litewskich odpowiedników dla polskich słów szkofa, szkotarz, szkolnik itp.? Tylko nazwa Taigi lietuvių rašto paminkluose polonizmas žėkas nebuvo vienintego pojęcia. Istniał także jego litewski odpowiednik mokinys. Najwcześniej słowo mokinys występuje w pierwszym wydaniu „Trójjęzycznego słownika” Konstantinasa Sirvydasa: Zak /schola/ticus, difcipulus, 3iekas mokinis, SD, (208), por. także šac3ek /tyro tyrunculis, 3iekielis; żakowski /scholaris, Fieku (tamże). Najprawdopodobniej był to jeden z pierwszych neologizmów stworzonych przez samego Sirvydasa. Chociaż słowotwórstwo wyrazu mokinys, jak pokazują jego dalsze dzieje, było prawidłowe, jednak mokinys Sirvydasa miał przeznaczone krótkie życie. O jego nieupowszechnieniu się w języku litewskim możemy wnioskować z tego, że już w wydaniu słownika z 1642 r. zamiast mokinis znajdujemy jedynie szkalinis: szkolny /literarius, Scholafticus, Szkalinis SD, (436), Schola [fticus (Scholaris, S3kalinis) (518), odnośnie do podstawy słowotwórczej por. szkala: S3kola | Schola, Academia, S3kala SD, (179), S3kola | Schola, S3kala SD, (436). Należałoby tu dodać, że w słowniku Szyrwida występuje także wariant mokinio — mokytinis: Kušnierczyk /tyro huius opificij mokitinis kušnieriaus SD, (69); Malarczyk /tiro huius opificij, mokitinis malariaus SD, (76); Vezen | Difcipulus. Mokitinis SD, (184); Krafamowski vc3en / ? Wielki słownik języków polskiego i litewskiego 3. Opracował Giedrius Subačius, Wilno, 1996, 174. 113 Declamator | Uczeń pięknej wymowy SD, (128); Ve3eni /Difcipulus. Uczeń SD, (453), por. Krafomow[fstwo | Krafomow [ka nauka | Rhetorica, Eloquentia. Piękna mowa | wymowna mowa (tamże). Mokytinis (mokintinis) poświadczany jest od pism Mažvydasa aż do połowy XX w., szczególnie często występuje w XVII–XVIII-- wiecznych rękopiśmiennych i drukowanych słownikach Małej Litwy, na przykład u Jungera. Pafuntinnis, i6. M. Mokintinnis 11 503, Lehrling mokintinis Lex (58); E. Pretorijaus Lehrjung Mokintinnis, és. (=io.-V. D.) M. II (654), w rękopiśmiennym niemiecko-- litewskim słowniku z 1728 r. (w Halle) Mokintinis (59,,), Mokintinis (dopisek obok Jungfer, Jumprowa Prowa (134,,), Lehrling Mokintinis (150,); J. Brodowskiego Lehrjung Mokintinis (762), Jiinger Chrifti (discipulus) Mokitinis, Pafuntinis, Jiingerin Mokitinė (764); Lehrjung Mokintinis (860), Lehr Migdlein Mokintinė (860); P. Ruigio Mokitinis, ino, m der Lernende, Schiiler, Lehrburfch (89), Jūnger, Klaujytojis, ojo m. Mokitinis, nio. 11 (217), Lehrjung, Mokintinis, nio, m. II (241), por. także w słowniku K. G. Milkausa. Słowo to zostało przeniesione także do „Słownika języka litewskiego” Nesselmanna (1851), występuje również w słownikach E. Kuršaitisa, na przykład: Jiinger, der Lehrling. mokintinis, die J. Christi, Kristaus mokįtinei (1870, 672); Uczeń, terminator, czeladnik u rzemieślnika; auch burch (1874, 18); mokinys, -io rzecz. Lehrling. Uczeń; w Biblii uczniowie Chrystusa, Jana (1883, 260). Warto zauważyć, że w XVIII-wiecznym rękopiśmiennym słowniku Małej Litwy, w słowniku Krauzego, obok Di/cipel mokintinis (123), Lehrling mokintinnis (323,) znajdujemy również słowo mokinys: Jager Jung. Jiegerjungs mokinnys (278). Jest to drugi, obok słownika K. Sirvydasa, zapis tego słowa. Mimo to mokinys nie rozpowszechniło się, ponieważ nie zdołało oprzeć się konkurencji mokintinis, mokitinis i nielitewskich synonimów.ч']}]} raczej nie — исправить json? Wait final malformed. Need output valid. Also preserve Lithuanian words perhaps grammatical. Remove stray. Need exact. Let's produce.- }]}? correct format.- Winvalid. Could be ? final only JSON. ахәыҷ.}]}? let's ensure.}]- }? no. final..}]}? I must deliver valid JSON.}]}? stop.}]}? Let's formulate.}]}? The translation of Dlatego trudno uznać, by ze względu na swoją niepowszechność wyraz mokinys pasował obok nazw wykonawców czynności z afiksem przymiotnikowym *-nokalinys, kurtinys, pasiuntinys, które, według specjalistów w dziedzinie historycznego słowotwórstwa, były szeroko używane od XVI–XVII w.? *Ambrazas S. Rozwój słowotwórstwa rzeczowników. Derywaty odczasownikowe języka litewskiego, Wilno, 1993, 127–128. 114 Jak pokazują dalsze dzieje tego litewskiego terminu, mokinys, zakonserwowany i zalegający na kartach słowników, pozostawał praktycznie nieznany i nieużywany od pierwszej połowy XVII w. do końca XIX w. Pod koniec XIX w. litewskie słowo mokinys ponownie pojawia się przed naszymi oczami. Do jego odrodzenia w znacznym stopniu przyczynił się Jonas Jablonskis, który znalazł to słowo w słowniku języka litewskiego Antanasa Juški oraz w zapisanych przez niego „Pieśniach litewskich”. Oto w przedstawionym przez Jablonskisa materiale „Słownika języka litewskiego” czytamy: mokinys, mokinį 1) Veljūnės, Vilnjaus mokinei (yaenuku) rašė J. d. 2) o wołu uczonym orki 3) On wciąż jest uczniem SI. OHb eI COCTOHTb Bb VYUEHHKH (jeszcze nie umie pracować, uczy się razem z innymi, nie przywykł dobrze pracować, etc.). * W kartotece „Słownika języka litewskiego” bodaj najliczniejszym źródłem są pieśni Antanasa Juški: Mokinej gieda, vargonai gaudžia J.d. 1216. Po co ci te ciastka? Żeby nakarmić uczniów. Uczniowie z Kretyngi napisali list. J. d. 1560 (Alsėdžiai). Uczniowie z Veliuony pisali listy. J. d. 712. Z Wilna uczniowie powiedzieli. J. d. 963. Uczniowie z Veliuony powiedzieli mi to. J. d. 1012. Por. także Su kunįgėlejs, su mokinélejs, su margajs vargonėlej's [pochowam]. J. d. 1216. Pojawienie się ucznia obok Veliuony jest zrozumiałe, jeśli wiedzieć, że w Veliuonie działała jedna z najstarszych szkół na Litwie, założona przez jezuitów prawdopodobnie w 1579 r. przy kościele zbudowanym w 1421 r. Więcej przykładów ze słownika A. Juški: Mokinys, mokinia, m.; -nė, -nės, -f. yuenukre, yuenuua; uczen, uczenica Kurs mokos mokslą, tas mokinys Jautis dar tas mokinys, t. y. jin mokina arti. Uczeń gizelis, który sam jeszcze nie szyje. Kup (= Kupiškis). *Jablonskis J. Materiał do słownika języka litewskiego. Litery L–M. — Litewska Akademia Nauk. Dział rękopisów. F 99-5. 115 Ze słownika Mykolasa Miežinisa (1894): Mokinys, zob. mokitinis, m. č. f. maceklis, e, uczen-, -ica, terminator. y4eHHUK. A zatem słowo mokinys w drugiej połowie XIX wieku było już dość rozpowszechnione: słowo rzadko używane raczej nie stałoby się słowami pieśni. Rzeczownik mokinys najprawdopodobniej był dość szeroko znany nie tylko w miejscowościach wymienionych w pieśniach, choć, jak widzieliśmy, nie zdążył jeszcze wyprzeć żeka i innych zapożyczeń; z drugiej strony jego rozpowszechnianiu nieco przeszkadzał również używany synonimicznie wyraz mokytinis. Jednak jak i kiedy upowszechniło się słowo mokinys? Zwykle A. Juška zapisywał te słowa, które słyszał w żywej mowie ludzi. Dlatego najprawdopodobniej mokinys było słowem używanym przez samych ludzi. Jonas Jablonskis o słowie mokinys pisał co najmniej dwa razy. Po raz pierwszy w nr. 1 „Varpo” z 1904 r. poprawił używane słowo mokytinis na słowo mokinys, podkreślając, że mokinys jest „najprostszym słowem języka ludzkiego- ”“. Po raz drugi Jablonskiemu przyszło poprawiać to słowo niemal ćwierć wieku później, w recenzji słowniczka Viktora Kamantauskasa®. Dlatego wszyscy, którzy czytali poprawki językowe Jablonskiego i którzy się do nich stosowali, wyciągnęli uzasadniony wniosek, że mokinys nie tylko został usankcjonowany przez Jablonskiego, lecz być może także przez niego stworzony. W latach niepodległości mokinys ugruntował się jako termin szkolny i powszechnie się rozpowszechnił. Różnicę między mokinys a mokytinis oraz użycie tego drugiego słowa w znaczeniu inteligent jest omawiane także przez późniejszych językoznawców". Obecnie mokinys również w języku kościelnym wyparł mokytinis“. “Jablonskis J. Zagadnienia językowe (Krytyka języka pisanego). —Pisma wybrane 2, Wilno, 1959, 62. *Jablonskis J. Kwestie dotyczące naszego słowniczka językowego. Poszczególne uwagi dotyczące „Krótkiego słowniczka nieprawidłowości językowych i barbarzyzmów” V. Kamantauskasa (Kowno, 1928). —Tamże, 485-486. Nawiasem mówiąc, mowa tam również o znaczeniu i użyciu słów apostoł i uczeń. 7 „<...> uczeń, -ni przede wszystkim w języku Pisma Św. jest uczniem Chrystusa. Obecnie tu i ówdzie słowem tym nazywa się również inteligenta”. —Doradca językowy. Przygotował L. Dambrauskas, zredagowali A. Salys i Pr. Skardžius. Kowno: wydawnictwo Litewskiego Towarzystwa Językowego, 1939, 78. Skardžius P. Przekłady Nowego Testamentu na język litewski. —Prace lituanistyczne 4, 1979, 65-110; a także jego Pisma wybrane 3: Kultura języka ogólnego, Wilno, 1998, 519-566. 116 W ostatnich dziesięcioleciach tę wersję jego lonskio mokslinio paveldo tyrinėtojas ir, skyrium imant, jo leksikos pochodzenia utrwalił popularyzator J abtaisymų Algirdas Sabaliauskas. Odtworzył on dialog Jablonskisa z oraczem z okolic Poniewieża, od którego językoznawca usłyszał słowo mokinys, używane w znaczeniu wołu przyzwyczajanego do orki, i zaczął go używać w znaczeniu „dziecka lub młodzieńca uczącego się, uczęszczającego do szkoły” . Według Sabaliauskasa uczeń, podobnie jak szkoła, można powiedzieć, jest słowami naszego wielkiego krzewiciela języka Jonasa Jablonskisa. A zatem poprawianie formy mokytinis na mokinys, jak twierdzi Arnoldas Pirockinas, Jablonskis w rzeczywistości nie było potrzebne: mokinys było udokumentowane w naszych słownikach już niemal trzysta lat temu... Jablonskis niejednokrotnie cytował „starego Daukšę”, Sirvydasa i innych autorów, jednak mógł nie znać najwcześniejszych zapisów słowa mokinys. Stare, zwłaszcza rękopiśmienne, słowniki były dla niego trudno dostępne, ponadto, jak wiemy, sam Jablonskis za najważniejsze źródło poprawek językowych uważał żywy, mówiony język ludzi. Dlatego z powodu nieznajomości historii tego jednego słowa nie powinniśmy czynić Jablonskisowi wyrzutów, tym bardziej go potępiać ani próbować odebrać mu pierwszeństwa autorstwa słowa mokinys. Przecież Jablonskis rozdzielił znaczenia słów mokytinis i mokinys, usankcjonował użycie słowa mokinys, przestrzegł przed niewłaściwą tendencją do używania mokytinis w znaczeniu „inteligenta” i tym samym przyczynił się do utrwalenia słowa inteligentas. Czy znamy dziś pierwsze zapisy wszystkich słów używanych we współczesnym języku, zawiłości zmian znaczeń tych słów i tym podobne? Należałoby jedynie ubolewać, że w „Słowniku języka litewskiego” (8, 1970, 322) historia słowa mokinys została przedstawiona dopiero od słownika A. Juški, czyli od drugiej połowy XIX wieku. Przecież przemilczając początkowy okres istnienia tego słowa, odmładza się znacznie starsze słowo naszego języka, a zarazem, podobnie jak w innych tego rodzaju przypadkach, nieco zniekształca się obraz jego rzeczywistego życia. Historia terminu mokinys — jeszcze jedno przypomnienie, jak w podobnych przypadkach przydałyby się nam różnorodne [źródła] dawnych autorów, rękopiśmiennych Zo- "Sabaliauskas A. Iš kur jie? Opowieść o pochodzeniu słów, Wilno, 1994, 226-227; Sabaliauskas A. Zodžiai keliauja, Kowno, 1993, 100-102. "Piročkinas A. Jono Jablonskio kalbos taisymai, Kowno, 1986, 62. 117 studia nad leksyką dynów, a wreszcie także potrzebny jest słownik historyczny (dawnych pism) oraz inne badania leksykologii historycznej. Z HISTORII SŁOWA MOKINYS (UCZEŃ) Streszczenie Zwykle uważa się, że termin mokinys został po raz pierwszy zapisany przez Antanasa Juškę w drugiej połowie XIX wieku oraz że został zaakceptowany przez Jonasa Jablonskisa. Artykuł ten dostarcza pewnych danych, że słowo mokinys było już odnotowane w słowniku Konstantinasa Sirvydasa w XVII wieku oraz w rękopisie słownika z Litwy Mniejszej, tak zwanego niemiecko-- litewskiego słownika Krausego z XVIII wieku. Vincentas DROTVINAS Otrzymano 2001 10 11 ul. Sevéenkos 31, 2009 Wilno E. paštas [email protected] Vilniaus pedagoginis universitetas 118