Terminologija ir vertimų technologija daugiakalbėje informacinėje visuomenėje

Z ZAGRANICZNEJ TERMINOLOGII TERMINOLOGIA I TECHNOLOGIA TŁUMACZENIA W WIELOJĘZYCZNYM SPOŁECZEŃSTWIE INFORMACYJNYM W dniach 17–19 sierpnia 1992 roku w uzdrowiskowej miejscowości Jurmala na Łotwie odbyła się międzynarodowa konferencja terminologiczna „Terminologia: stan i perspektywy”, poświęcona setnej rocznicy urodzin E. Drezena. Ernest Drezen (1892–1937) urodził się w Lipawie, a mieszkał i pracował w Moskwie. Był inżynierem wojskowym, człowiekiem o rozległej wiedzy, zajmował się różnorodną działalnością naukową i bardzo interesował się terminologią, zwłaszcza normalizacją terminów. Zagadnienia terminologii i normalizacji E. Drezen omawiał w swoich książkach (Стандартизация научно-технических понятий, обозначений и терминов, 1934; Интернационализация научно-технической терминологии, 1936) oraz artykułach. W konferencji uczestniczyli naukowcy z 13 krajów: Austrii, Danii, Estonii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady, Łotwy, Polski, Litwy, Holandii, Francji, Rosji, Szwecji i Ukrainy. W dniach 21–25 października 2002 roku w Rydze odbyła się druga międzynarodowa konferencja terminologiczna „Terminologia i technologia tłumaczenia w wielojęzycznym społeczeństwie informacyjnym”, poświęcona 110. rocznicy urodzin E. Drezena. Konferencję zorganizowały Łotewska Akademia Nauk, Instytut Języka Łotewskiego, Państwowe Centrum Języka, Międzynarodowy Instytut Badań Terminologicznych (IITF), Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej (INFOTERM) oraz Europejskie Stowarzyszenie Terminologiczne (EAFT). Komitetowi organizacyjnemu przewodniczyli rzeczywista członkini Łotewskiej Akademii Nauk, przewodnicząca Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk Valentīna Skujiņa oraz rzeczywisty członek Łotewskiej Akademii Nauk, wiceprezes Łotewskiej Akademii Nauk Juris Ekmanis. Podczas drugiej międzynarodowej konferencji terminologicznej naukowcy z Austrii, Danii, Estonii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Chin, Łotwy, Litwy, Rosji, Finlandii, Węgier i Niemiec wygłaszali referaty po angielsku lub po łotewsku. Konferencję otworzył i słowo powitalne wygłosił 122 prezes Łotewskiej Akademii Nauk Jānis Stradinis (Stradiņš). Prof. Heribert Picht z Kopenhagi w referacie „Teorie terminologii – krytyczny przegląd ostatnich dziesięcioleci” najpierw krótko omówił główne cele terminologii sformułowane przez Drezena, Wüstera i badaczy szkoły rosyjskiej. Analizował zmiany i nowe kierunki rozwoju terminologii w Europie Środkowej, krajach nordyckich, Kanadzie, Francji i Hiszpanii. H. Picht krytycznie omówił główne cele stawiane przez nowe nurty zmierzające ku nowej teorii terminologii oraz przedstawił konfrontację tych celów z badaniami prowadzonymi w czasach Wüstera, a zwłaszcza w okresie postwüsterowskim. O terminologii litewskiej na przełomie wieków, jej osiągnięciach i problemach mówili terminolodzy z Instytutu Języka Litewskiego: Stasys Keinys, Solvita Labanauskienė i Albina Aukšoriūtė. Wskazali trzy kierunki obecnych prac: 1) opracowywanie i wydawanie słowników terminologicznych, encyklopedii i norm; 2) tworzenie elektronicznych banków terminologicznych (baz danych); 3) badania teoretyczne nad terminologią. W referacie podkreślono, że szczególnie po 1990 roku nastąpiło ożywienie prac nad słownikami terminologicznymi — wydano około 150 słowników i słowniczków terminologicznych, objaśniających i przekładowych, o różnej objętości i przeznaczeniu. Tworzone są uniwersalne banki terminologiczne oraz banki terminów znormalizowanych. Prace teoretyczne publikowane są w roczniku Instytutu Języka Litewskiego „Terminologija” oraz w innych publikacjach litewskich i zagranicznych; wydano także monografię. Naukowiec z Moskwy, prof. Sergiej Šełow, omówił w swoim referacie nowe perspektywy teorii terminologii w XXI wieku. Wyróżnił dwa główne aspekty rozwijanej przez siebie teorii terminologii: 1) termin odróżnia się od (ogólnego) wyrazu lub połączenia wyrazowego pojęciem, które oznacza; 2) ta cecha terminu jest całkowicie względna w porównaniu z pojęciami ogólnymi, wyrażanymi za pomocą wyrazów lub połączeń wyrazowych języka ogólnego. S. Šełow podkreślił, że publikacje z badań terminologicznych świadczą o ogromnym, stale rosnącym zainteresowaniu problemem analizy definicji terminu. Prof. Valentīna Skujiņa z Instytutu Języka Łotewskiego wygłosiła referat „Ernest Drezen a współczesna teoria i praktyka terminologii”. Wskazała internacjonalizację jako jeden z pilnych problemów terminologii i opisała, jak rozwiązywał go E. Drezen w swojej książce 123 „Internacjonalizacja terminologii naukowej i technicznej”. V. Skujiną podkreśliła myśl E. Drezeny, że z międzynarodowego punktu widzenia należałoby ujednolicić poziom pojęciowy terminów, natomiast poziom ich wyrażania zależy od specyfiki każdego języka narodowego, toteż próba ujednolicenia formy terminów we wszystkich językach stanowiłaby nienaturalną presję wywieraną na systemy języków narodowych. Prelegentka zaznaczyła, że myśli E. Drezeny są aktualne przy rozwiązywaniu pilnych problemów terminologicznych na szczeblu międzynarodowym, a ponadto ukazują ogromną rolę terminologii narodowej w dążeniu do skutecznej, jednoznacznej komunikacji międzynarodowej. Arvis Tavast z Estońskiego Towarzystwa Terminologicznego omówił proponowaną infrastrukturę zarządzania terminologią deskryptywną (opisową). Prof. Valentina Novodranova z Moskwy w wystąpieniu „Semantyka terminów złożonych” analizowała semantykę złożonych terminów medycznych, a gość z Chin, Qing Liu, mówił o problemach standaryzacji symboli terminologicznych. Litewskie terminolożki Angelė Kaulakienė i Jolanta Gaivenytė wygłosiły referat „Teoretyczne uzasadnienie terminu i praktyczne użycie”, w którym analizowały rozbieżności w prezentacji terminów w słownikach fizyki i dziedzin pokrewnych oraz zastanawiały się, dlaczego terminy przyjęte przez komisje terminologiczne różnych dziedzin nauki nie zawsze są używane przez specjalistów. Wynika to ze zjawisk pozajęzykowych: autorytetu specjalistów, niechęci do używania terminów, braku spójności w działalności organizacji specjalistycznych itp. Kolejny prelegent z Litwy, Kastytis Beitas, mówił o systemach terminologicznych i systemowości. Tellervo Hyttinen, pracownica Służby Terminologicznej rządu Finlandii, omówiła prace terminologiczne w administracji rządowej Finlandii. W Finlandii status języka narodowego mają nie tylko fiński, lecz także szwedzki, dlatego wszystkie dokumenty urzędowe sporządza się zarówno po fińsku, jak i po szwedzku. Prelegentka opowiedziała, że Służba Terminologiczna rządu prowadzi prace terminologiczne już od dwudziestu lat. Służba ta opracowuje tłumaczenia aktów prawnych i różnych dokumentów urzędowych, udziela konsultacji telefonicznych oraz uczestniczy w projektach harmonizacji terminologii administracji rządowej. Całość prac terminologicznych odbywa się we współpracy z ekspertami w omawianej dziedzinie. Służba Terminologiczna rządu Finlandii wydaje wielojęzyczne słow- 124 niki, w których podaje terminy, ich definicje i odpowiedniki w kilku językach. Wydała już ponad dziesięć takich słowników. Prof. Ina Druvietė (Ryga) wygłosiła referat na temat terminologii bilingwizmu i edukacji bilingwalnej. Pojęcie dwu-bilingwizmasjęzyczności jest znane na Łotwie od wielu dziesięcioleci, ale termin „bilingwizm” upowszechnił się dopiero w ostatnim dziesięcioleciu i do dziś nie ma zgodności co do jego formy i użycia, dlatego autorka przedstawiła kilka propozycji w tej kwestii. Łotewska terminolożka Iveta Pūtėle zastanawiała się nad wpływem czynników lingwistycznych i pozajęzykowych na prace nad nazwami zawodów. Zaznaczyła, że szczególnie wiele trudności pojawia się przy uzgadnianiu klasyfikacji zawodów w różnych krajach i opracowywaniu słowników terminologicznych, ponieważ trzeba przestrzegać zasad tworzenia terminów właściwych dla danego języka, a także tradycji terminotwórczych każdego języka. Łotewski filolog Ojāras Bušas w referacie „O tłumaczeniu nazw własnych” przedstawił często słyszany i spotykany w literaturze pogląd, że tłumaczenie nazw własnych jest zbędne. Z kolei, jak zauważył prelegent, przeczą temu takie przykłady: serb. Crna Gora – ros. Черногория – wł. Montenegro – alb. Mali i Zi – tur. Karadag – lit. Juodkalnija – łot. Melnkalne. Niezbędna jest jednak odpowiednia teoretyczna analiza procesu językowego, aby zapewnić dokładność takich tłumaczeń. Często zdarza się, że struktura semantyczna nazwy własnej w języku oryginału jest bogatsza niż w jej ewentualnym tłumaczeniu. Jānis Rozenbergs w swoim referacie wskazał niektóre nadal aktualne problemy terminologiczne związane z rozwojem nauki. Podkreślił, że: 1) na uboczu pozostawiono dziedziny terminologii związane z człowiekiem, jego istotą i światem duchowym, 2) terminy są w istocie inwentaryzatorami ludzkich decyzji i osiągnięć, 3) terminologia odnotowuje istnienie życia człowieka i rozwoju cywilizacji albo to, co jest przewidziane. Janos Pusztay z Węgier przedstawił badania nad terminologią języków ugrofińskich Rosji (komi, mari, mordwińskiego itp.). W kilku referatach analizowano problemy przekładu. Ieva Zauberga (Ryga) mówiła o wpływie tłumaczy na utrwalanie i rozwój nowej terminologii. Prof. Andrejis Veisbergs z Rygi analizował 125 wykorzystanie komputerów podczas tłumaczeń i kształcenia tłumaczy, natomiast Juris Baldunčikas z Windawy mówił o problemach terminologii biznesowej, z którymi spotyka się przy kształceniu tłumaczy w tej dziedzinie. Prof. Larisa Aleksijeva (Perm) w swoim referacie przedstawiła kognitywne podejście do tłumaczenia naukowego. Dyrektor Międzynarodowego Centrum Informacji Terminologicznej Christian Galinski z Wiednia wygłosił referat „Ekonomia terminologii w dobie wielojęzycznego społeczeństwa informacyjnego”. Podkreślił, że na nasze współczesne społeczeństwo wpływają nauka i technika, których rozwój szczególnie przyspiesza dziś za sprawą technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Jego zdaniem technologie te dały nam internet i przyspieszają globalizację. Sprzyjają przejściu do powszechnego społeczeństwa informacyjnego, w którym język (języki) pozostanie najważniejszym środkiem (środkami) porozumiewania się ludzi. Jednak rozwój technologii informacyjnych i komunikacyjnych wpływa również na naturę i użycie zarówno języka ogólnego, jak i specjalistycznego. Zaiga Ikere, profesor Uniwersytetu w Dyneburgu, mówiła o relacji między narodowymi a międzynarodowymi terminami filozoficznymi we współczesnym społeczeństwie. Zauważyła, że jednym z głównych zadań współczesnej filozofii jest tworzenie nowego sensu ludzkiego świata i odkrywanie nowych horyzontów. Wszystko to można realizować, myśląc w języku ojczystym każdego człowieka. Wyjaśnia to powstawanie nowych pojęć i nowych terminów w języku ojczystym. Hermeneutyczne procesy ludzkiego umysłu są jedną z przyczyn wyjaśniających synonimiczne użycie języka ojczystego i terminów międzynarodowych. Maire Raadik z Estonii przedstawiła przegląd rozwoju estońskiej terminologii bankowej w minionej dekadzie oraz omówiła opublikowane słowniki z tej dziedziny. Prelegentka podkreśliła, że od lat 90. XX wieku język angielski zaczął wywierać ogromny wpływ na estońską terminologię bankową. Na konferencji wygłoszono kilka referatów łotewskich, w których omawiano terminologię poszczególnych dziedzin. Viktorija Kuzina (Ryga), mówiąc o terminach z zakresu pożarnictwa, podkreśliła, że poważnym problemem terminologicznym jest wyznaczenie granic między terminologią naukową a zawodową. Zdaniem Uldisa Švinksa terminologia sportowa ułatwia kształcenie specjalistów sportowych, pozwala usystematyzować różnorodną działalność trenerów, sędziów i sportowców oraz nazewnictwo sprzętu sportowego. Łotewskich mniejszości 126 w szkołach od 1996 r. język łotewski jest używany na lekcjach wychowania fizycznego i podczas treningów. Łotewskie słownictwo sportowe pozwala specjalistom nie tylko zdobywać niezbędną wiedzę, lecz także pomaga skutecznie uczyć się języka łotewskiego. Velga Laugale wygłosiła referat „Terminy pedagogiczne i ich użycie”, w którym porównała wyniki badania użycia terminów pedagogicznych w literaturze specjalistycznej oraz w wydanym w 2000 r. Objaśniającym słowniku terminów pedagogicznych. Juris Gunārs Pommers analizował międzynarodowe terminy dotyczące mechanicznych środków transportu. Około 30 proc. terminów używanych w tej dziedzinie to wyrazy międzynarodowe. Uznaje się je za terminy, jeśli są używane w co najmniej trzech spośród 4 lub 5 języków uznawanych za rozstrzygające w danej dziedzinie. Māris Baltinis (Baltinš) omówił główne tendencje w łotewskiej terminologii medycznej w ciągu ostatnich dziesięciu lat. W łotewskiej terminologii medycznej język angielski zastąpił rosyjski jako język dominujący. Wraz z osiągnięciami nauk medycznych od 1988 r. narastały też problemy łotewskiej terminologii medycznej: nieuzasadnione odrzucanie wcześniej używanej terminologii, nadmierne upodobanie do niekonsekwentnego stosowania skrótów, przejmowanie anglicyzmów itp. Andrejis Bankavas omówił tworzenie terminów leksykograficznych. Mówił o rozwijającej się leksykografii teoretycznej. Aby ułatwić zrozumienie jej terminologii, po raz pierwszy w łotewskiej terminografii ukazał się trójjęzyczny (francusko-łotewsko-angielski) słownik terminów leksykograficznych, opracowany na podstawie monograficznych badań w językach francuskim i łotewskim, danych z czasopism oraz innych materiałów. W dwóch referatach porównano terminy łotewskie i litewskie. Regina Kvašytė porównała pochodzenie, budowę i zakresy użycia łotewskich i litewskich terminów z dziedziny ekonomii, finansów, rachunkowości i prawa, zamieszczonych w Słowniku łotewsko-litewskim oraz w Słowniku litewsko-łotewskim. W referacie litewskich terminologów Stasysa Keiniusa i Solvity Labanauskienė „Łotewskie nazwy roślin w Litewskim słowniku botanicznym” mówiono o terminach łotewskich, które trafiły do najwcześniejszych litewskich słowników terminologicznych, opracowanych na początku XIX w. przez J. A. Pabrėžę. Zauważono, że łotewskie nazwy nie trafiają już do nowych litewskich zbiorów nazw roślin. 127 Na końcowym posiedzeniu konferencji wygłoszono referaty poświęcone bazom danych terminologicznych oraz zagadnieniom terminologii informatycznej i technologii informacyjnych. Sergiej Šelov mówił o przejściu od tworzenia banku terminów do budowania naukowych podstaw terminologii. Inguna Skadina przedstawiła referat o wykorzystaniu technologii komputerowej w tłumaczeniach i przy opracowywaniu słowników, Ilze Vancāne i Valērijs Krugļevskis objaśnili strukturę terminów złożonych oraz skomputeryzowane wyszukiwanie w tekstach. Valentina Dagienė mówiła o literaturze informatycznej i terminologii używanej w szkołach litewskich. Jeden dzień konferencji poświęcono seminarium i kolokwium. Seminarium „Terminologia skomputeryzowana w epoce Internetu: problemy i rozwiązania” prowadzili prof. Sue Ellen Wright z USA i prof. Klaus Dirk Schmitz z Niemiec. Omówili podstawowe zasady porządkowania terminologii, zapoznali uczestników z bazami danych terminologicznych i programami komputerowymi służącymi do tworzenia baz danych, a także przedstawili i zademonstrowali inne programy komputerowe: do sprawdzania pisowni, opracowywania słowników itp. Kolokwium „Aktywizacja współpracy między krajami Europy Wschodniej i Środkowej w dziedzinie terminologii” zorganizowały Międzynarodowe Centrum Badań Terminologicznych, Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej i Łotewska Państwowa Komisja Językowa, a prowadził je prof. Heribert Picht. Prace terminologiczne na Łotwie, Litwie i w Estonii omówiła prof. Valentina Skujiņa. Dyrektor INFOTERM Christian Galinski mówił o organizacjach terminologicznych Europy Środkowej i ich działalności, a prof. Sue Ellen Wright przedstawiła kierunki rozwoju teorii terminologii w omawianym regionie. Dość szeroki przegląd wschodnioeuropejskich ośrodków terminologicznych przedstawił prof. Sergiej Šelov. O rozwoju terminologii stosowanej i terminografii w Europie Środkowej mówił K. D. Schmitz, a w krajach bałtyckich – A. Vasiljev. Uczestnicy konferencji dyskutowali o tym, jak zaktywizować i zacieśnić współpracę terminologów z Europy Wschodniej i Zachodniej. Albina AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-2055 Vilnius E. paštas [email protected] Solvita LABANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-2055 Vilnius E. paštas [email protected] Otrzymano 2002-11-22 128