Terminologija ir vertimų technologija daugiakalbėje informacinėje visuomenėje

Z TERMINOLOGII ZAGRANICZNEJ TERMINOLOGIA I TECHNOLOGIA TŁUMACZEŃ W WIELOJĘZYCZNYM SPOŁECZEŃSTWIE INFORMACYJNYM W dniach 17–19 sierpnia 1992 roku w łotewskiej miejscowości uzdrowiskowej Jurmała odbyła się międzynarodowa konferencja terminologiczna „Terminologia: stan i perspektywy”, poświęcona 100. rocznicy urodzin E. Drezena. Ernest Drezen (1892–1937) urodził się w Lipawie, a mieszkał i pracował w Moskwie. Był inżynierem wojskowym, człowiekiem o szerokiej erudycji, zajmował się różnorodną działalnością naukową, bardzo interesował się terminologią, zwłaszcza standaryzacją terminów. Zagadnienia terminologii i standaryzacji E. Drezen analizował w swoich książkach (Cranmaprusamus HAYYHO-TEXHUYECKUX INOHSTHHŪ, OO03HaueHHHŪ H TepMHUHOB, 1934; VnrepHanmuOHaJIH3alĮHA HAyYHO-TEXHUYECKOU TEDMHHOJIOTHH, 1936) oraz artykułach. W konferencji tej uczestniczyli naukowcy z 13 krajów: Austrii, Danii, Estonii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady, Łotwy, Polski, Litwy, Holandii, Francji, Rosji, Szwecji i Ukrainy. W dniach 21—25 października 2002 roku w Rydze odbyła się druga międzynarodowa konferencja terminologiczna „Terminologia i technologia tłumaczeń w wielojęzycznym społeczeństwie informacyjnym”, poświęcona 110. rocznicy urodzin E. Drezena. Konferencję zorganizowały Łotewska Akademia Nauk, Instytut Języka Łotewskiego, Centrum Języka Państwowego, Międzynarodowy Instytut Badań Terminologicznych (IITF), Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej (INFOTERM- ), Europejskie Stowarzyszenie Terminologiczne (EAFT). Komitetowi organizacyjnemu przewodniczyli członkini rzeczywista Łotewskiej Akademii Nauk, przewodnicząca Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk Valentina Skujina oraz członek rzeczywisty Łotewskiej Akademii Nauk, wiceprezes Łotewskiej Akademii Nauk Juris Ekmanis. Na drugiej międzynarodowej konferencji terminologicznej referaty w języku angielskim lub łotewskim wygłosili naukowcy z Austrii, Danii, Estonii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Chin, Łotwy, Litwy, Rosji, Finlandii, Węgier i Niemiec. Konferencję otworzył i wygłosił słowo powitalne 122 prezes Łotewskiej Akademii Nauk Janis Stradinis (Stradinš). Prof. Heribert Picht z Kopenhagi w referacie „Teoria terminologii — krytyczny przegląd jej ostatnich dziesięcioleci” najpierw krótko omówił główne cele terminologii sformułowane przez Drezena, Wüstera i uczonych szkoły rosyjskiej. Analizował zmiany i nowe kierunki w terminologii Europy Środkowej, krajów nordyckich, Kanady, Francji i Hiszpanii. H. Picht krytycznie omówił główne cele stawiane przez nowe ruchy zmierzające ku nowej teorii terminologii oraz rozpatrzył zderzenie tych celów z badaniami z czasów Wüstera, a zwłaszcza z badaniami okresu powüsterańskiego. O terminologii litewskiej na przełomie wieków, jej osiągnięciach i problemach mówili terminolodzy z Instytutu Języka Litewskiego Stasys Keinys, Solvita Labanauskienė i Albina Auksoriūtė. Podkreślili oni trzy kierunki obecnej pracy —1) opracowywanie i publikowanie słowników terminologicznych, encyklopedii i norm, 2) tworzenie elektronicznych banków terminów (baz danych) oraz 3) teoretyczne badania terminologiczne. W referacie podkreślono, że szczególnie po 1990 r. ożywiło się opracowywanie słowników terminologicznych — wydano około 150 słowników i słowniczków terminologicznych o różnym zakresie i przeznaczeniu, objaśniających i przekładowych. Tworzone są uniwersalne banki terminów oraz banki terminów standaryzowanych. Prace teoretyczne są publikowane w corocznym wydawnictwie Instytutu Języka Litewskiego „Terminologija”, w innych litewskich i zagranicznych publikacjach; wydano monografię. Naukowiec z Moskwy, prof. Sergiejus Šelovas, w swoim referacie omówił nowe perspektywy teorii terminologii w XXI wieku. Wyróżnił dwa główne aspekty rozwijanej przez siebie teorii terminologii: 1) termin odróżnia się od (ogólnego) słowa lub połączenia wyrazowego pojęciem, które oznacza; 2) ta cecha terminu jest całkowicie względna w porównaniu z pojęciami ogólnymi, które są wyrażane za pomocą słów lub połączeń wyrazowych języka ogólnego. S. Šelovas podkreślił, że publikacje dotyczące badań terminologicznych wskazują na ogromne i stale rosnące zainteresowanie problemem analizy definicji terminu. Prof. Valentina Skujina z Instytutu Języka Łotewskiego wygłosiła referat „Ernest Drezen oraz współczesna teoria i praktyka terminologii”. Wskazała internacjonalizację jako jeden z pilnych problemów terminologii i przedstawiła, jak rozwiązywał ją E. Drezen w swojej książce 123 „Internacjonalizacja terminologii naukowej i technicznej”. V. Skujina podkreśliła myśl E. Drezena, że z międzynarodowego punktu widzenia należałoby ujednolicić poziom pojęciowy terminów, jednak poziom wyrażenia terminów zależy od specyfiki każdego języka narodowego, zatem próba ujednolicenia wyrażenia terminów we wszystkich językach byłaby nienaturalną presją wywieraną na systemy języków narodowych. Referentka zaznaczyła, że myśli wysuwane przez E. Drezena są aktualne przy rozwiązywaniu pilnych problemów terminologii na poziomie międzynarodowym, a ponadto ukazują ogromną rolę terminologii narodowej w dążeniu do pomyślnej, jednoznacznej komunikacji międzynarodowej. Arvis Tavastas z Estońskiego Towarzystwa Terminologicznego omówił proponowaną infrastrukturę porządkowania terminologii deskryptywnej (opisowej). Prof. Valentina Novodranova z Moskwy w referacie „Semantyka terminów złożonych” analizowała semantykę złożonych terminów medycznych, natomiast gość z Chin Oing Liu mówił o problemach standaryzacji symboli terminów. Litewskie terminolożki Angelė Kaulakienė i Jolanta Gaivenytė wygłosiły referat „Teoretyczne uzasadnienie terminu i praktyka jego użycia”, w którym analizowały niejednolitość prezentacji w słownikach terminów fizyki i dziedzin pokrewnych oraz rozważały, dlaczego terminy przyjęte przez komisje terminologiczne różnych dziedzin nauki nie zawsze są używane przez specjalistów. Decydują o tym zjawiska ekstralingwistyczne: autorytet specjalistów, niechęć do używania, niespójność działalności organizacji specjalistów itp. Jeszcze jeden prelegent z Litwy — Kastytis Beitas mówił o systemowości systemów terminologicznych. Pracownica Służby Terminologicznej Rządu Finlandii Tellervo Hyttinen omówiła prace terminologiczne w administracji rządowej Finlandii. W Finlandii status języka narodowego ma nie tylko język fiński, lecz także szwedzki, dlatego wszystkie oficjalne dokumenty są przedstawiane zarówno po fińsku, jak i po szwedzku. Prelegentka opowiedziała, że Służba Terminologiczna Rządu ir zajmuje się pracą terminologiczną już od dwudziestu lat. Ši Służba opracowuje tłumaczenia aktów ir i różnych oficjalnych dokumentów, świadczy usługi konsultacji telefonicznych, uczestniczy w projektach uzgadniania terminologii administracji rządowej. Cała praca terminologiczna jest wykonywana we współpracy z ekspertami w zakresie omawianego przedmiotu. Służba Terminologiczna su Rządu Finlandii wydaje wielojęzyczne słowniki, w których podaje terminy, ich definicje oraz odpowiedniki w kilku językach. Takich słowników wydała już ponad dziesięć. 124 Prof. Ina Druviete (Ryga) wygłosiła referat na temat terminologii bilingwizmu i edukacji bilingwistycznej. Pojęcie dwujęzyczności jest na Łotwie znane już od wielu dziesięcioleci, ale termin bilingwizm szeroko rozpowszechnił się dopiero w ostatnim dziesięcioleciu i do dziś nie ma jednomyślności co do jego formy i użycia, dlatego autorka przedstawiła kilka propozycji w tych kwestiach. O tym, jaki wpływ na tworzenie nazw zawodów wywierają czynniki lingwistyczne i ekstralingwistyczne, mówiła łotewska terminolożka Iveta Pūtele. Zauważyła, że szczególnie wiele trudności pojawia się przy uzgadnianiu klasyfikacji zawodów różnych krajów i opracowywaniu słowników terminologicznych, ponieważ należy przestrzegać zasad tworzenia terminów własnego języka, a także tradycji tworzenia terminów właściwych dla każdego języka. Łotewski filolog Ojars Bušs w referacie „O tłumaczeniu nazw własnych” stwierdził, że dość często słyszy się i znajduje w literaturze opinię o zbędności tłumaczenia nazw własnych. Z kolei, jak stwierdził referent, przeczą temu następujące przykłady: serb. Crna Gora —ros. Yepnozopus — wł. Montenegro — alb. Mali i Zi — tur. Karadag lit. Juodkalnija — łot. Melnkalne. Jednak konieczna jest odpowiednia teoretyczna analiza procesu językowego, aby zapewnić dokładność takich tłumaczeń. Nierzadko zdarza się, że w języku oryginału struktura semantyczna rzeczownika własnego jest bogatsza niż w ewentualnym tłumaczeniu. Janis Rozenbergas w swoim referacie poruszył niektóre wciąż aktualne problemy terminologii związane z rozwojem nauki. Podkreślił, że: 1) pominięte zostały dziedziny terminologii związane z człowiekiem, jego istotą i światem duchowym, 2) terminy są w istocie inwentaryzatorami decyzji i osiągnięć ludzkości, 3) terminologia odnotowuje istnienie życia człowieka i rozwoju cywilizacji albo to, co jest przewidziane. Janos Pusztay z Węgier przedstawił badania terminologii rosyjskich języków ugrofińskich (komi, maryjskiego, mordwińskiego i in.). W kilku referatach analizowano problemy przekładu. Ieva Zauberga (Ryga) mówiła o wpływie tłumaczy na utrwalanie i rozwój nowej terminologii. Prof. Andrejs Veisbergs z Rygi analizował wykorzystanie komputerów przy wykonywaniu tłumaczeń i kształceniu tłumaczy, natomiast Juris 125 Baldunčiks z Windawy mówił o problemach terminologii biznesowej, z którymi spotyka się podczas kształcenia tłumaczy tej dziedziny. Prof. Larisa Aleksiejewa (Perm) w swoim referacie przedstawiła kognitywne podejście do przekładu naukowego. Dyrektor Międzynarodowego Centrum Informacji Terminologicznej Christian Galinski z Wiednia wygłosił referat „Ekonomia terminologii w epoce wielojęzycznego społeczeństwa informacyjnego”. Podkreślił, że na nasze nowoczesne społeczeństwo wpływają nauka i technika, których rozwój obecnie szczególnie przyspiesza dzięki technologiom informacyjnym i komunikacyjnym. Jego zdaniem technologie te dały internet i przyspieszają globalizację. Sprzyjają przejściu do powszechnego społeczeństwa informacyjnego, w którym język (języki) pozostanie najważniejszym środkiem (środkami) wzajemnego porozumiewania się ludzi. Jednak rozwój technologii informacyjnych i komunikacyjnych wpływa również zarówno na istotę, jak i na użycie języka ogólnego oraz języka specjalistycznego. Zaiga Ikerė, profesor Uniwersytetu w Daugavpils, mówiła o relacji między narodowymi i międzynarodowymi terminami filozoficznymi we współczesnym społeczeństwie. Zaznaczyła, że jednym z głównych zadań współczesnej filozofii jest stworzenie nowego sensu ludzkiego świata i odsłonięcie nowych horyzontów. Wszystko to można realizować, myśląc w języku ojczystym każdego człowieka. Wyjaśnia to pojawianie się nowych pojęć i nowych terminów w języku ojczystym. Hermeneutyczne procesy ludzkiego rozumu są jedną z przyczyn wyjaśniających synonimiczne stosowanie terminów w języku ojczystym i terminów międzynarodowych. Maire Raadik z Estonii przedstawiła przegląd rozwoju estońskiej terminologii bankowej w minionej dekadzie oraz omówiła wydane słowniki z tej dziedziny. Prelegentka podkreśliła, że od lat 90. XX wieku na estońską terminologię bankową zaczął wywierać ogromny wpływ język angielski. Na konferencji wygłoszono kilka referatów łotewskich, w których analizowano terminologię poszczególnych dziedzin. Viktorija Kuzina (Ryga), mówiąc o terminach pożarniczych, podkreśliła, że poważnym problemem terminologicznym jest określenie granic terminologii naukowej i zawodowej. Zdaniem Uldžisa Švinksa terminologia sportowa ułatwia kształcenie specjalistów sportowych, pozwala usystematyzować wszechstronną działalność trenerów, sędziów i sportowców oraz nazwy sprzętu sportowego. W szkołach mniejszości narodowych Łotwy od 1996 r. 126 język łotewski jest używany na lekcjach wychowania fizycznego i podczas treningów. Łotewska leksyka sportowa pozwala nie tylko specjalistom zdobywać potrzebną wiedzę, lecz także pomaga skutecznie nauczyć się języka łotewskiego. Velga Laugalė wygłosiła referat „Terminy pedagogiczne i ich użycie”, w którym porównała wyniki badania użycia terminów pedagogicznych w literaturze specjalistycznej oraz w „Objaśniającym słowniku terminów pedagogicznych” z 2000 r. : Juris Gunaras Pommeras analizował międzynarodowe terminy dotyczące motorowych środków transportu. Około 30 proc. terminów używanych w tej dziedzinie stanowią wyrazy międzynarodowe. Jako terminy są one uznawane wtedy, gdy są używane co najmniej w trzech z 4 lub 5 języków, które w danej dziedzinie uważa się za decydujące. Maris Baltinis (Baltinš) analizował zasadnicze tendencje łotewskiej terminologii medycznej w ciągu ostatnich dziesięciu lat. W łotewskiej terminologii medycznej język angielski stał się dominujący zamiast rosyjskiego. Wraz z osiągnięciami nauk medycznych od 1988 r. przybywało również problemów łotewskiej terminologii medycznej: nieuzasadnione odrzucanie wcześniej używanej terminologii, zachwyt nad niespójnym stosowaniem skrótów, przejmowanie anglicyzmów itp. Andrejis Bankavas omówił tworzenie terminów leksykograficznych. Mówił o rozwijającej się leksykografii teoretycznej. Aby lepiej rozumieć jej terminologię, po raz pierwszy w łotewskiej terminografii ukazał się trójjęzyczny (francusko- -łotewsko-- angielski) słownik terminów leksykograficznych, przy którego opracowaniu wykorzystano monograficzne badania języka francuskiego i łotewskiego, dane z czasopism oraz inne materiały. W dwóch referatach porównano terminy łotewskie i litewskie. Regina Kvašytė porównała pochodzenie, strukturę i zakresy użycia łotewskich i litewskich terminów z dziedziny ekonomii, finansów, księgowości i prawa przedstawionych w Słowniku języków łotewskiego i litewskiego oraz w Słowniku języków litewskiego i łotewskiego. W referacie litewskich terminologów Stasysa Keiniysa i Solvity Labanauskienė „Łotewskie nazwy roślin w litewskim słowniku botaniki” omówiono terminy języka łotewskiego, które trafiły do jednych z pierwszych litewskich słowników terminów, przygotowanych na początku XIX w. przez J. A. Pabrėžę. Zauważono, że łotewskie nazwy nie trafiają już do nowych litewskich wykazów nazw roślin. 127 Na końcowym posiedzeniu konferencji wygłoszono referaty, w których analizowano zagadnienia baz danych terminologicznych oraz terminologii informatycznej i technologii informacyjnych. Sergiejus Šelovas mówił o przejściu od tworzenia banku terminów do tworzenia naukowej bazy terminologicznej. Inguna Skadina wygłosiła referat o wykorzystaniu technologii komputerowej w tłumaczeniach i przygotowywaniu słowników, Ilzė Vancanė i Valėrijis Kruglevskis wyjaśniali strukturę terminów złożonych oraz komputerowe wyszukiwanie w tekstach. Valentina Dagienė mówiła o literaturze informatycznej i terminologii stosowanej w szkołach litewskich. Jeden dzień konferencji był poświęcony seminarium i kolokwium. Seminarium „Terminologia komputerowa w erze Internetu: problemy i rozwiązania” prowadzili prof. Sue Ellena Wright z USA i prof. Klausas Dirkas Schmitzas z Niemiec. Omówili podstawowe zasady porządkowania terminologii, zapoznali z bazami danych terminologicznych i programami komputerowymi przeznaczonymi do tworzenia baz danych, a także przedstawili i zademonstrowali inne programy komputerowe: do sprawdzania pisowni, opracowywania słowników itp. Kolokwium „Aktywizacja współpracy między krajami Europy Wschodniej i Środkowej w dziedzinie terminologii” zorganizowały Międzynarodowe Centrum Badań Terminologicznych, Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej i Łotewska Państwowa Komisja Językowa, a prowadził je prof. Heribertas Pichtas. Pracę terminologiczną Łotwy, Litwy i Estonii omówiła prof. Valentina Skujina. Dyrektor INFOTERM Christian Galinski mówił o organizacjach terminologicznych Europy Środkowej i ich działalności, a prof. Sue Ellen Wright przedstawiła kierunki rozwoju teorii terminologii omawianego regionu. Dość szeroki przegląd centrów terminologicznych Europy Wschodniej przedstawił prof. Sergiej Szelow. O rozwoju terminologii stosowanej i terminografii w Europie Środkowej mówił K. D. Schmitz, a w krajach bałtyckich —A. Wasiljew. Uczestnicy konferencji dyskutowali o tym, jak ożywić i zacieśnić współpracę terminologów Europy Wschodniej i Zachodniej. Albina AUKSORIŪTĖ Solvita LABANAUSKIENĖ Otrzymano 2002-11-22 Instytut Języka Litewskiego Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-2055 Wilno ul. P. Vileišio 5, LT-2055 Wilno E-mail albinaa(dlki.lt E. pastas solvital @one.lt 128