Daktaras Jonas Basanavičius ir jo „Medega musu tautiszkai vaistinykystai“
Full text
Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ
Instituto de la Lengua Lituana
EL DOCTOR JONAS BASANAVIČIUS Y SU MEDEGA MUSU TAUTISZKAI VAISTINYKYSTAI
Kiekvienam lietuviui daktaro Jono Basanavičiaus (1851–1927) vardas yra brangus. Šis „didysis ir garbingasis lietuvis, sukūręs ištisą tautinio renesanso epochą“ (Albumas 1937: 57), visą savo gyvenimą ir sveikatą paaukojęs Lietuvai ir jos žmonių gerovei, pelnė tautos atgimimo Tėvo, Patriarcho ir Pranašo vardą. J. Basanavičius buvo ir gydytojas. Ši jo veiklos sritis labiausiai susijusi su Bulgarija, kurioje išgyveno apie 25 metus. Čia J. Basanavičius dirbo ne vien tik praktinį gydytojo darbą. Rusų medicinos laikraščiuose skelbė straipsnius. Dažnai lankėsi kaimuose, užrašinėjo, kaip ligas aiškina burtininkai ir liaudies gydytojai, kreipė dėmesį į bulgarų kalbą, būdą ir papročius (Autobiografija 1936: 33–39; Basanavičius 1994: 28; Nezabitauskis 1990: 110–114; Visockis 1992: 57–59). Lom Palankos (dab. Lomas) apylinkėse ištyrė 2116 vyrų ir 167 moteris ir sudarė jų antropologines charakteristikas. Taigi J. Basanavičius tapo antropologijos pradininku Bulgarijoje (Visockis 1992: 91). 1891 m. buvo išleista jo monografija „Материали за санитарната етнография на България“, kurioje „daug vietos skirta krašto antropologijai, archeologijai, ekonomikai, etnografijai, istorijai, medicinai, švietimui, tautosakai, net ir gamtos problemoms“ (Visockis 1992: 92). Šis J. Basanavičiaus veikalas buvo plačiai pripažintas ir aukštai įvertintas. Be to, Bulgarijos švietimo ministerijos prašymu jis parengė instrukciją antropometrinei medžiagai rinkti, kuria „vėliau naudojosi daugelis bulgarų tyrinėtojų. J. Basanavičiaus surinktą ir apibendrintą antropologinę medžiagą naudojo ne tik bulgarai“ (Visockis 1992: 113), bet ir kiti Europos mokslininkai.
En 1898, en Varna, J. Basanavičius escribió un glosario de términos de medicina popular, Medega musu tautiszkai vaistinykystai, que primero se publicó en 1898 en el periódico «Dirva», editado en Shenandoah por A. Milukas, y ese mismo año se publicó como un cuadernillo de 32 páginas, financiado por el propio A. Milukas. Existe también otro ejemplar del glosario, de 38 páginas y ampliado con 35 términos, publicado igualmente ese mismo año.
103
(Bibliografía 1985: 227–228). En el artículo se utilizaron ambos ejemplares del glosario.
El Dr. J. Basanavičius, al escribir Medegų musu tautiškai vaistinykystai, utilizó el material que M. Davainis-Silvestraitis y su ayudante V. Bakutis le habían enviado en 1885: «Recopilación de toda clase de enfermedades oídas de la gente, de la parroquia de Raseiniai, de la zona de Kalnujai». En el prólogo, el autor escribe: «La “Recopilación”, que abarca 159 enfermedades, algunas descritas con bastante detalle y otras designadas únicamente con nombres particulares de diversos síntomas patológicos, es importante porque en ella se reflejan a menudo las concepciones de los lituanos desde el punto de vista etiológico. Aunque el señor Silvestraitis, al igual que su ayudante V. Bakutis, por no ser especialistas, no pudieron interrogar a la gente con suficiente minuciosidad sobre todo ni describir claramente una enfermedad u otra, como habría podido hacerlo un médico, aun así, el material que anotaron tendrá no poca importancia a los ojos de los propios médicos y, tal vez, despertará en ellos el deseo de investigar todavía más ampliamente la medicina popular lituana1» (Medega 1898: 1). El Dr. J. Basanavičius añadió a todas las enfermedades anotadas por M. Davainis-Silvestraitis las que él mismo había registrado en 1878 en Ožkabaliai y las que el doctor F. Janušis había anotado en la zona de Biržai.
En el Medega se enumeran alfabéticamente 277 términos médicos (incluidos sinónimos y variantes). Tras un guion se indican los nombres latinos; hay casos en que no se proporciona el nombre latino, y entonces solo se ofrece una explicación o se escribe un signo de interrogación; por ejemplo: gniusas R. –?; nikstas R. –?; rožė lekiančioji R. –?; a veces también se añade un signo de interrogación a los nombres latinos proporcionados; por ejemplo: aptaka R. – abscessus?; gervių kapojimas R. – dermatitis?; smurgylys R. – ozaena? Esto puede explicarse con las propias palabras del Dr. J. Basanavičius: «<…> me he preocupado de añadir en todas partes, siempre que ha sido posible, su nomenclatura científica [de las enfermedades]; y a los nombres lituanos que no he podido identificar con términos científicos les adjunto, como también a los demás nombres, las explicaciones del señor Silvestraitis, tal como fueron anotadas de boca de la gente» (Medega 1898: 1). Los términos están impresos en letra espaciada; después de cada uno aparecen las letras R, O o B: «la letra O indica que se trata de nombres de enfermedades anotados en Ožkabaliai (gobernación de Suvalkai); R, de los alrededores de Raseiniai; y…
1Aquí y en otros lugares se presenta el texto auténtico del Dr. J. Basanavičius.
104
B – apie Biržus (Kauno gub.)“ (Medega 1898: 1–2). Daugiausia žodžių užrašyta apie Raseinius ir Ožkabaliuose. Tik keturi žodžiai užrašyti apie Biržus. Prie šešių Medegos žodžių nenurodyta jų užrašymo vieta. Neretai ta pati sąvoka skirtingose vietovėse yra kitaip vadinama, kartais skiriasi ir toje pačioje vietovėje užrašyti terminai, pvz.: burbuliavimas, burbulys O.; dedervinė R., diderinė O.; karsztligė, sziltinė O., karsztinė R.; klejojimas O. bludnastis R.; maras O., pavietrė R.; pagirios O., pagirio jimas R.; raup lės vėjo, vėjaraup lės R. ir kt. Nemažai terminų aiškinimų paremta tuo „aitiologišku įžvilgiu“: „Maras O. pavietrė R. – <…> Maro laike, kaip apie Gižus (Vilkaviškio pav.) pasakoja, vaikščioję po kaimus trys jaunos dailios mergos, gražiai baltai apsirengusios ilgais drabužiais ir, saulei nusileidus, vaikščiodamos išz namų į namus, nežinia ar vandeniu ar kuom, laszinušios viską. Jei tik ant ko užkrito laszelis, jau tas gyvas neizsliko. Užeje į namus jos klausė „ar yra kas namie“, nes visi nuo jų slėpasi. Jei kas atsisza ukdavo, jos sakydavo: „kas gyvas, tas teg’ ir bus gyvas“, o jei kursai ne atsiliepdavo, tai jos vėl sakydavo: „kaip nieks ne atsiszaukia, tegul ir niekad’ ne atsiszauks“ – ir tie išmirė. <…>“; „Slogutis O. – „Slogutis esąs duszia mirusio nekriksztyto kudykio; jis dienomis paėziais po akmenimis lindo jas ir kaip kada pavidale balto katino pasirodąs; naktimis jis va idinąsis ir, pavidale plaukuoto, apžėlusio vyro, sloginąs ypačiai moteris <…>“.
Significados de los términos Medegos y terminología científica actual
El Dr. J. Basanavičius escribió en el prólogo de Medegos: «Quien lea el material que hemos reunido aquí, confío, se convencerá de que los lituanos conocen casi todas las enfermedades y poseen una terminología propia y original para ellas» (Medega 1898: 2).
No todas las palabras del glosario denominan enfermedades: también hay términos anatómicos. Se pueden distinguir tres grupos:
1) coincidentes con los términos del «Diccionario de términos médicos», por ejemplo: pilvas O. – abdomen; plaucziai O. – pulmones; raumuo O. – musculus;
2) parcialmente discordantes de los términos del «Diccionario de términos médicos», por ejemplo: gimtynė O. – uterus (uterus – PNA útero MTŽ); naris
105
R. – articulatio (articulatio – PNA articulación: 1. articulación MTŽ); pažastis O. – fossa axillaris (fossa axillaris – PNA fosa axilar MTŽ); šonkaulis O. – os costae (os costale – PNA hueso de la costilla MTŽ); žandas O. – maxilla (maxilla – PNA maxilar superior MTŽ);
3) totalmente discordantes de los términos del «Diccionario de términos médicos», por ejemplo: alkūnė R. – antebrachium (antebrachium – PNA antebrazo MTŽ); karpa O. – papilla mammae (papilla mammae – PNA pezón MTŽ); kasa O. – lien (lien – PNA bazo MTŽ); kulė O. – scrotum (scrotum – PNA escroto MTŽ); kirksnis O. – regio inguinalis (regio inguinalis – PNA región inguinal MTŽ); kurkštena R. – brachium (brachium – PNA 1. brazo MTŽ); nibrė O. – vulva (vulva – véase pudendum femininum – PNA órganos genitales externos femeninos MTŽ); nugarkaulis O. – columna vertebralis (columna vertebralis – PNA columna vertebral MTŽ); strėnos O. – regio lumbalis (regio lumbalis – PNA región lumbar MTŽ); uolektis R. – articulatio cubiti (articulatio cubiti – PNA articulación del codo MTŽ); vėdarai O. – intestina, entera (intestina – intestinos, intestino MTŽ).
Los nombres de enfermedades en Medegos se presentan en grupos según su frecuencia. Enfermedades infecciosas: aptaka R. – abscessus? (abscessus – absceso, supuración MTŽ); drugys R. – febris intermittens (febris intermittens – fiebre intermitente MTŽ); gangrina R. – gangraena (gangraena – gangrena, muerte de una parte del cuerpo MTŽ); karbonka R., karbunkulas O. – carbunculus (carbunculus – carbunco, ántrax MTŽ); karsztligė, šiltinė O., karštinė R. – typhus abdominalis (typhus abdominalis – fiebre tifoidea MTŽ); kolera R. – cholera asiatica (cholera asiatica – cólera asiática MTŽ); kraujatriznė O., kruvinoji trizna R. – dysenteria (dysenteria – disentería MTŽ); likava O. – epidemia, epizootia (epidemia – epidemia; epizootia – epizootia, propagación de enfermedades contagiosas del ganado MTŽ); maras O., pavietrė R. – pestis (pestis – 1. peste MTŽ); pakunės didžiosios R. – furunculus (furunculus – forúnculo, divieso MTŽ); pasiutimas, padukimas O., R. – lyssa, hydrophobia (lyssa – véase rabies – rabia; hydrophobia – hidrofobia: 2. véase rabies MTŽ); perauga R. – panaritium (panaritium – panadizo, uñero MTŽ); pikutės, pakunės mažosios (pikutė = forúnculo 1. «divieso, lesión dolorosa» LKŽ IX); priemetis B. – tetanus (tetanus – tétanos: 1.
106
tétanos MTŽ); p u s t u l a m a l i g n a O. – pustula maligna, anthra (pustula maligna – ántrax maligno; anthrax – 1. ántrax MTŽ); l e p r a O. – lepra (lepra – lepra MTŽ); r a u p l ė p e k l o s R. – anthra, pustula maligna (anthrax – 1. ántrax; pustula maligna – ántrax maligno MTŽ); v a r i o l a R. – variola vera (variola – viruela MTŽ); v a r i o l a d e l v i e n t o, v a r i c e l a R. – variolois (variolois – véase varioloidum – varioloide, viruela leve MTŽ); r o s a b l a n c a R. – phlegmone (phlegmone – flegmón MTŽ); r o s a m i g r a t o r i a R. –? (? erysipelas migrans – erisipela migratoria MTŽ); r o s a r o j a R. – erysipelas (erysipelas – erisipela MTŽ); a b s c e s o O. – abscessus (abscessus – absceso MTŽ); e s c a l o f r í o R. – febris intermittens larvata (febris intermittens – fiebre intermitente; larvatus – véase latens – latente, oculto MTŽ); s a r a m p i ó n O., e s c a r l a t i n a R. – scarlatina (scarlatina – escarlatina MTŽ); f u r ú n c u l o O. – furunculus (furunculus – forúnculo MTŽ); f i l a r i a R. – filiaria hominis? (Filaria – filaria, familia de gusanos parásitos de la clase de los nematodos; homo, inis – ser humano MTŽ); varicela (varicella – varicela MTŽ); fístula anal R. – abscessus ani (abscessus – absceso; anus – ano, abertura anal MTŽ); z v a r b ’ s R. – febris? (febris – 1. fiebre, calor MTŽ).
Enfermedades de la piel: c o m e d ó n R. – comedo (comedo – comedón, espinilla negra MTŽ); n e v o R., n e v o s O. – naevus (naevus – nevo MTŽ); d e r m a t o f i t o R., d e r m a t o f i t o O. – lichen (lichen – 1. med. liquen, mientras que dedervinė – pityriasis – pitiriasis MTŽ); infestación de gusanos R. – dermatitis? (dermatitis – dermatitis, inflamación de la piel MTŽ); pelo enmarañado R. – plica polonica (plica polonica – ant. pelo enmarañado MTŽ); pelo enmarañado hueco R. – favus capillitis (favus capilliti – favus del cuero cabelludo MTŽ); v e r r u g a R., v e r r u g a O. – verruca (verruca – verruga MTŽ); l i s z u n i s R. –? (liežuonis «enfermedad de los dedos del pie, cuando la piel entre los dedos se macera y aparecen pequeñas heridas» LKŽ VII); s a r n a O., s a r n a g r a n d e R. – scabies (scabies – sarna MTŽ); p i c o r O. – titillatio; pruritus (titillatio – cosquilleo; pruritus – picor MTŽ); herpes labial R. – herpes labialis (herpes labialis – herpes labial MTŽ); erupción en las nalgas R. (nupuškėti «cubrirse de granos, espinillas» LKŽ X; rūra (l. rura, brus. pypa < vok. Rohr, Röhre) 2. vulg. «trasero, culo, nalgas»
107
LKŽ XI); piktszasiai R. – eczema scrophulosum (eczema – eccema; scrophulosus – escrofuloso MTŽ); caspa O. – seborrhoea capillitis (seborrhoea – seborrea, secreción excesiva de las glándulas sebáceas; capillitium, ii – cabellera, conjunto del pelo de la cabeza; furfur – 2. caspa MTŽ); escamillas R. – eczema (eczema – eccema MTŽ); ampolla O. – 2) pustula (pustula – pústula, vesícula purulenta MTŽ); edema R. – oedema, anasarca (oedema – edema, hinchazón; anasarca – anasarca, hidropesía cutánea, tumefacción del tejido subcutáneo MTŽ); sarna, sarna menor R. – scabies (scabies – sarna MTŽ); szasnagis R. – onych ia, onyx is, paronychia (onychia – oniquia, inflamación del lecho ungueal; ony xis – véase onychia; paronychia – paroniquia, paroniquia MTŽ); erisipela O. – inflammatio, dermatitis erysipelosa (inflammatio – inflamación; dermatitis – dermatitis, inflamación de la piel; erysipelatosus – erisipelatoso MTŽ); piojos O., mandaviaszkos R. – morpiones, pediculi pubis (cf. morpio – véase phthirius pubis – ladilla, pediculus – 1. piojo; pubes – PNA pubis, vello púbico MTŽ).
Cirugía y traumatología: astilla O., aksztin’s R. – corpus alienum (corpus alienum – cuerpo extraño MTŽ); prolapso R. (apoptosis – apoptosis, prolapso; defluxio – deflujo: 1. prolapso, effluvium – 2. salida MTŽ); hernia O., kula R. – hernia inguinalis (hernia inguinalis – hernia inguinal MTŽ); luxaciones R. – luxatio? (luxatio – luxación MTŽ); nikstas R. –? Nikstas O. – distorsio (distorsio – distorsión, esguince de ligamentos articulares MTŽ); quemadura dolorosa por fuego R. – combustio (combustio – quemadura MTŽ); astilla (assula – astilla; sarculus – astilla, surculus – astilla MTŽ); congelación bajo las uñas R. – congelatio (congelatio – congelación MTŽ); contusión R. – contusio (contusio – contusión, magulladura MTŽ); prolapso anal R. – prolapsus ani (prolapsus ani – prolapso anal MTŽ); contusión de un miembro R. – contusio articulationis, distorsio (contusio – contusión, magulladura; articulatio, onis – PNA articulación: 1. articulación; distorsio – distorsión, esguince de ligamentos articulares MTŽ); contusión de una costilla R. – contusio thoracis (contusio – contusión, magulladura; thorax, acis – PNA tórax MTŽ); escaldadura R. – combustio (combustio – quemadura MTŽ); asfixia R.; estrangula-
108
ción O. – asphyxia (asphyxia – asfixia MTŽ); hidropesía O. – hydrops ascites, anasarca (hydrops – hidropesía; ascites – ascitis, hidropesía abdominal; anasarca – anasarca, hidropesía cutánea, tumefacción del tejido subcutáneo MTŽ); sabañón R. – pernio, congelatio (pernio – sabañón; congelatio – congelación MTŽ).
Enfermedades del sistema nervioso: tartamudeo, habla balbuciente O. – pselismus, anarthria literalis, blaesitas (psellismus – véase balbuties – tartamudeo; anarthria – anartria, incapacidad para hablar de forma clara y articulada, anarthria literalis – anartria literal MTŽ); ronquera R. – aphonia (aphonia – afonía, ausencia de voz MTŽ); delirio O., locura R. – delirium (delirium – delirio MTŽ); grito R. – pavor nocturnus (pavor nocturnus – terror nocturno MTŽ); vértigo O. – vertigo (vertigo – mareo MTŽ); calambre R. – crampus, spasmus (crampus – véase spasmus – espasmo, calambre MTŽ); sordomudez O. – surdomutitas (surdomutitas – sordomudez MTŽ); parálisis O., ataque de parálisis R. – paralysis (paralysis – parálisis, pérdida de la capacidad de movimiento MTŽ); ciática B. – lumbago (lumbago – lumbago, dolor lumbar MTŽ); dolor lumbar R. – lumbago (lumbago – lumbago, dolor lumbar MTŽ); ronquera O. – aphonia (aphonia – afonía, ausencia de voz MTŽ); pérdida del habla R. – aphasia (aphasia – afasia, incapacidad para hablar MTŽ); enfermedad masculina R. – neuralgia spermatica (neuralgia spermatica – neuralgia del cordón espermático MTŽ); pérdida del habla O. – aphasia (aphasia – afasia, incapacidad para hablar MTŽ); hipo O. – singultus (singultus – hipo MTŽ); hipo R. – singultus (singultus – hipo MTŽ).
Enfermedades del tracto digestivo: cólico R. – termina ventris (termina – cólicos intestinales; venter, tris – vientre MTŽ); eructo con vómito R. – ructatio (ructatio – véase eructatio – eructación, regüeldo, eructo MTŽ); dolor gástrico R. – gastralgia, enteralgia; gastritis (gastralgia – gastralgia, dolores de estómago; enteralgia – enteralgia, dolores intestinales; gastritis – gastritis, inflamación del estómago MTŽ); estómago caído R. – enteroptosis (morbus Glenardi) (enteroptosis – enteroptosis, descenso de las vísceras MTŽ); gastroptosis O., gastroptosis R. – gastroptosis (gastroptosis – gastroptosis, descenso del estómago MTŽ); obstrucción intestinal O., obstrucción intestinal R. – ileus, volvulus, kompresis (ileus –
109
íleo, obstrucción intestinal; volvulus – torsión intestinal; compressio – compresión, aplastamiento MTŽ); ardor de estómago R. – pyrosa (pyrosis – ardor de estómago MTŽ); eructación, eructo O., eructo R. – ructus, ructitatio (ructus – véase eructatio – eructación, eructo, regüeldo MTŽ); espasmo rectal R. – proctospasmus? (proctospasmus – proctoespasmo, espasmo del recto MTŽ); diarrea O., disentería R. – enteritis follicularis (enteritis – enteritis, inflamación del intestino delgado; enteritis follicularia – enteritis folicular MTŽ); diarrea O. – diarrhoea (diarrhoea – diarrea MTŽ); indigestión R. – dispepsia interalgia? (dyspepsia – dispepsia, trastorno digestivo MTŽ); vómito O., R. – vomitus, emesis (vomitus – vómito; emesis – emesis, vómito MTŽ); diarrea O. – enteritis catarrhalis, diarrhoea (enteritis – enteritis, inflamación del intestino delgado; catarrhalis – catarral; diarrhoea – diarrea MTŽ).
Enfermedades de los oídos, la garganta y la nariz: zumbido de oídos, campanilleo R. (sonitus aurium – zumbido de oídos MTŽ); sordera O., sordera de oídos R. – surditas (surditas – sordera MTŽ); estertor R. – rhonchi sibilantes et sonores; stertor (rhonchi sibilantes – estertores sibilantes; rhonchi sonori – estertores sonoros; stertos, oris – estertor; ronquido MTŽ); irritación de garganta R. – laryngitis (cf. laryngitis – laringitis, inflamación de la laringe MTŽ); catarro O. – catarrhus nasi, rhinitis catarrhalis (cf. catarrhus – catarro, inflamación de la mucosa; nasus, i – PNA nariz; rhinitis – rinitis, catarro; catarrhalis – catarral MTŽ); resfriado R. – febris catarrhalis, influenza? (febris – 1. fiebre, calor; catarrhalis – catarral; influenza – influenza, gripe MTŽ); catarro nasal B. – catarrhus nasi, rhinitis catarrhalis (catarrhus – catarro, inflamación de la mucosa; nasus, i – PNA nariz; rhinitis – rinitis, catarro; catarrhalis – catarral MTŽ); ahogo O. – 1) angina diphtherita; 2) angina phlegmonosa (angina diphtherica – angina diftérica; phlegmonosus – flegmonoso, purulento MTŽ); mucosidad nasal R. – ozaena? (ozaena – ocena, rinitis fétida MTŽ; ocena, rinitis fétida, catarro fétido ME II).
Ginecología y obstetricia: parto R. – partus, puerperium (partus – parto; puerperium – puerperio MTŽ); aborto O. – abortus (abortus – aborto: 1. pérdida del embarazo, expulsión del feto; 2. prematuro (nacido antes de tiempo); 3. interrupción prematura
110
(de un proceso patológico o normal) MTŽ); eclampsia B. – eclampsia (eclampsia – eclampsia, ataque convulsivo MTŽ); endurecimiento de los pechos de las mujeres R. – mastitis (mastitis – mastitis, inflamación de la mama MTŽ); menstruación O. – menstrua, katamenia (menstrua – véase menstruatio – menstruación; catamenia – véase menstruatio MTŽ); flujo blanco R. – leucorrhoea (leucorrhoea – véase fluor albus – flujo blanco MTŽ); menstruación roja R. – metrorrhagia (metrorrhagia – metrorragia, hemorragia uterina MTŽ); menstruación suprimida R. – amenorrhoea (amenorrhoea – amenorrea, ausencia de menstruación MTŽ). Enfermedades mentales: intoxicación alcohólica R. – alcoholismus acutus (alcoholismus – alcoholismo; acutus – agudo (de una enfermedad) MTŽ); alcoholismo O. – alcoholismus chronicus (alcoholismus – alcoholismo; chronicus – crónico, de larga duración MTŽ; alcoholismus chronicus – véase alcoholismo crónico; alcoholismo crónico (alcoholismus chronicus) TPTŽ); glotonería R. – bulimia, akoria (bulimia – bulimia, hambre voraz; acoria – acoria, voracidad MTŽ); tristeza R. – melancholia (melancholia – melancolía MTŽ); sonambulismo R. – somnambulismus (somnambulismus – sonambulismo MTŽ); epiléptico R., epilepsia, ataque epiléptico O. – epilepsia (epilepsia – epilepsia, ataque epiléptico MTŽ); resaca O., embriaguez R. (resaca TPTŽ); trastorno mental R. Enfermedades oculares: inflamación ocular R. – keratitis (keratitis – queratitis, inflamación de la córnea MTŽ); opacidad ocular O. – cataracta (cataracta – catarata, opacidad del cristalino MTŽ); enfermedad ocular R. – conjunctivitis (conjunctivitis – conjuntivitis, inflamación de la conjuntiva MTŽ); inflamación ocular R. – conjunctivitis (conjunctivitis – conjuntivitis, inflamación de la conjuntiva MTŽ); orzuelo O., orzuelo R. – hordeolum (hordeolum – orzuelo, inflamación purulenta de una glándula sebácea del borde del párpado MTŽ); ceguera nocturna O., hemeralopía R. – hemeralopia (hemeralopia – hemeralopía, ceguera nocturna MTŽ); fatiga ocular R. – asthenophia, myopia (asthenopia – astenopia, debilidad de la visión; myopia – miopía MTŽ). Enfermedades de los órganos respiratorios: tuberculosis O. – phthisis pulmonum? (phthisis – ant. 1. véase tuberculosis – tuberculosis, tisis; pulmo, onis – PNA pulmón MTŽ); tos R. – tussis (tussis – tos MTŽ); pulmo-
111
nía R. – pneumonia crouposa (pneumonia crouposa – neumonía cruposa MTŽ); gangrena pulmonar R. – gangraena pulmonum? (gangraena – gangrena, muerte de una parte del cuerpo; pulmo, onis – PNA pulmón MTŽ); pesadilla O. – asthma nocturnum; succubus etincubus (asthma – asma; nocturnus – nocturno; oneirodynia passiva – pesadilla, opresión nocturna (estado de angustia y respiración dificultosa durante el sueño; suele ocurrir tras comer en exceso) MTŽ); tos asmática R. – asthma, dyspnoe (asthma – asma; dyspnoea – disnea, dificultad para respirar MTŽ).
Enfermedades infantiles: muguet R. – soor, aphthae (soor – véase candidamycosis – candidiasis; aphtha – afta, pequeña úlcera MTŽ); lombrices, enfermedad verminosa O., enfermedad por lombrices R. – helminthiasis (helminthosis – helmintiasis, enfermedad parasitaria por gusanos MTŽ); tos prolongada O., tos ferina R. – tussis convulsiva (tussis – tos; convulsivus – convulsivo; pertussis – tos ferina MTŽ); crup O., crup R. – croup, laryngitis crouposa (croup – crup, laringitis cruposa; laryngitis crouposa – laringitis cruposa, crup MTŽ).
Enfermedades de los dientes y de la cavidad oral: dolor de muelas O., dolor dental R. – odontalgia (odontalgia – odontalgia, dolor de muelas MTŽ); caries dental R.; enfermedad de la lengua R. – glossitis (glossitis – glositis, inflamación de la lengua MTŽ).
Enfermedades cardiovasculares: desmayo R. – collapsus, syncope, shoc (collapsus – colapso: 1. insuficiencia vascular aguda; syncope – desmayo; shock – choque MTŽ); palpitaciones R., latido cardíaco, palpitación O. – palpit atio cordis, stenocardia? (palpit atio cordis – latido cardíaco fuerte y rápido; stenocardia – estenocardia MTŽ; angina de pecho, estenocardia ME I); dolor cardíaco R. – gastralgia? (cardialgia – cardialgia: 1. dolores cardíacos MTŽ).
Enfermedades venéreas: sífilis R. – syphilis (syphilis – sífilis MTŽ); chancro R. – ulcus venericum molle, chancre? (ulcus venereum – véase ulcus molle – chancro blando, chancre – chancro, úlcera (venérea) MTŽ); gonorrea R. – urethritis blenorrhagica (urethritis – uretritis, inflamación de la uretra; blennorrhagia – véase blennorrhoea – blenorragia: 3. véase gonorrhoea – gonorrea, urethritis gonorrhoica – uretritis gonocócica MTŽ).
112
Enfermedades del metabolismo y de las glándulas endocrinas: obesidad O. – obesitas (obesitas – obesidad MTŽ); enfermedad acuosa R. – diabetes insipidus, polyuria (diabetes insipidus – diabetes insípida; polyuria – poliuria, micción abundante MTŽ); bocio O. – struma (struma – estruma, bocio MTŽ).
Enfermedades articulares: dolor de tendones y articulaciones R. (sausgėla 1. «dolor de huesos y articulaciones, reumatismo» LKŽ XII); reumatismo O., ramatiza R. – rheumatismus muscularis (rheumatismus musculorum – reumatismo articular MTŽ).
Oncología: tumor O. (neoplasma – neoplasia, tumor; atheroma – ateroma, acumulación de grasa [lípidos]; myoma – mioma, tumor muscular MTŽ); cáncer R. – carcinoma (carcinoma – carcinoma, cáncer MTŽ).
Enfermedades urológicas: litiasis O. – cysto lithiasis, calculus vesicae, c. urethrae (cystolithiasis – cistolitiasis, litiasis vesical; calculus – cálculo; vesica, ae – vejiga; urethra – uretra MTŽ).
Avitaminosis: escorbuto R. – scorbutus (scorbutus – escorbuto MTŽ).
Además, hay nombres de síntomas de enfermedades, por ejemplo: estornudo O. – ptarmus (cf. ptarmus – estornudo MTŽ); temblor R. – tremor (tremor – temblor, estremecimiento MTŽ); salivación R., flujo de saliva O. – sialorhoea, ptyalismus, salivatio (sialorrhoea – sialorrea, salivación; ptyalismus – véase sialorrhoea, salivatio – 2. véase sialorrhoea MTŽ); dolor R. – dolor (dolor – dolor MTŽ); términos de técnicas médicas, por ejemplo: baño de vapor B. – balneum (balneum – baño, baño de vapor MTŽ); ventosas O. – cucurbitae siccae et cruent es (cucurb itula – ventosa de cuerno, ventosa sangrante MTŽ); términos que designan otros conceptos médicos, por ejemplo: joroba O. – gibbus (gibbus – joroba MTŽ); fisonomía O. – physiognomia (physiognomia – fisonomía, expresión facial MTŽ); demencia R. – amnesia? (amnesia – amnesia, pérdida de memoria MTŽ); muerte O. – mors (mors – muerte MTŽ); ulceración O. – exulcerare (exulcerans – ulcerante; exulceratio – exulceración, ulceración MTŽ); consumido de cuerpo O. – inanis (inanis – exhausto MTŽ); entumecimiento R. – anaesthesia (anaesthesia – anestesia: 1. insensibilidad, anestesia; 2. analgesia MTŽ); frente calva – calvities, phalakrosis (calvities – calvicie; phalacrosis – véase
113
alopecia – alopecia: 2. calvicie MTŽ); encanecimiento O. – canities, poliosis (canities – encanecimiento; poliosis – encanecimiento MTŽ); pus O. – pus (pus – pus MTŽ); piel de gallina O. – cutis anserina (cutis ancerina – piel de gallina MTŽ).
En Medegoje aparecen términos polisémicos, por ejemplo: cólico O., dolor R. – colica, neuralgia (colica – cólico; neuralgia – neuralgia, dolores nerviosos MTŽ); inflamación mamaria R. – mastitis, parotitis (mastitis – mastitis, inflamación de la mama; parotitis – parotiditis, inflamación de la glándula parótida MTŽ); disnea R. – bronchitis, catarrhalis chron, emphasema pulmonum (bronchitis – bronquitis, inflamación de los bronquios; emphysema pulmonum – enfisema pulmonar MTŽ); dolor R. – arthralgia, chirargia, omodynia, omalgia (arthralgia – artralgia, dolores articulares; chiralgia – chiral gia, dolor de mano; omodynia – véase omalgia – omalgia, dolor de hombro MTŽ); menstruación R. – menstruatio, dysmenorrhoea (menstruatio – menstruación; dysmenorrhoea – dismenorrea, trastorno menstrual MTŽ); ampolla O. – 1) vesica urinaria; 2) pustula (vesica urinaria – PNA vejiga urinaria; pustula – pústula, pequeña ampolla MTŽ); dolorcillo R. – myalgia? neuralgia? (myalgia – mialgia, dolores musculares; neuralgia – neuralgia, dolores nerviosos MTŽ).
Habría que destacar un pequeño grupo de términos de Medegos para los que no se proporcionan equivalentes latinos. No es posible compararlos con los datos del «Diccionario de términos médicos», por ejemplo: enfermedad de la lujuria R. –? (? satyriais – satiriasis, lujuria masculina excesiva MTŽ); estremecimiento R. (knystelėjimas → knystelėti 1. «dar un respingo de miedo» LKŽ VI); intoxicación por vapores, envenenamiento por gases (? intoxicatio – intoxicación, envenenamiento; vapor carbonis – monóxido de carbono MTŽ; pagaruoti «marearse por los vapores» LKŽ III); hechizamiento R., hechizo O. (pakerėjimas → pakerėti «hechizar», užkerėjimas → užkerėti 1. «echar un hechizo sobre alguien» LKŽ V); aturdimiento por un rayo R. (perkūnas 1. «trueno», pritrenkimas → pritrenkti 1. «aturdir por un golpe»: Un rayo mató a una persona y dejó aturdida a otra, Žemoji Panemunė LKŽ XVI); pleuresía R. – ant.slogutis; ataque R., episodio O. (priepuola véase priepuolis 2. «enfermedad nerviosa que se manifiesta violentamente a intervalos, estado psíquico anormal; manifestación de tal estado»: Se asustó; puede tener un ataque, Daukšiai. A menudo la acometen ataques de miedo, Aukštadvaris; 3. «epilepsia» LKŽ X); sequedad R. (sausli-
114
gė 2. «tisis, tuberculosis» LKŽ XII); skurda R. (skurda 2. «mala salud, debilitamiento, adelgazamiento» LKŽ XII); sprandak aulis R. (sprandak aulis véase sprandikaulis «vértebras cervicales» LKŽ XIII); sukata R. (²sukata 1. véase 2 sukatos «tuberculosis pulmonar, tisis»; 2. «raquitismo» LKŽ XIV); susna R. –? (susna 1. «enfermedad cutánea causada por un hongo, favus, sarna»; 2. «tisis», «dolor, discapacidad» LKŽ XIV); šal tligė ir ražulis R. –? «Estas enfermedades van juntas: siempre tienes frío y tiemblas, y al sentarte junto al fuego también tienes frío. No es paludismo, sino otra enfermedad» (šal tligė «gripe» LKŽ XIV; ržulys «retortijón, espasmo» LKŽ XI); szunpis R. –? (šumpis 2. «columna vertebral» LKŽ XV).
Como síntesis de este apartado, cabe señalar que algunas palabras de Medegos se encuentran en el Diccionario de términos médicos, por ejemplo: temblor, tisis, parto, sordera, calambre, orzuelo, obesidad, resaca, vientre, pulmones, músculo, acidez, hipo, entre otras. Además, hay términos variantes, por ejemplo: mirys – muerte; gimtinė – útero; apgama, apgamos – lunar; visztakis, visztupis – estrabismo. Sin embargo, es evidente que abundan en Medegos términos que no coinciden con los datos del Diccionario de términos médicos. Algunos de ellos designan ahora otros conceptos anatómicos, por ejemplo: alkūnė – antibrachium (ahora antebrachium – antebrazo, mientras que alkūnė – cubitus), kasa – lien (ahora lien – bazo, mientras que kasa – pancreas), el significado de algunos términos se ha estrechado, por ejemplo: tymai, skarlatina – scarlatina (hoy scarlatina significa solo escarlatina, mientras que tymai – morbilli), algunos términos designan ahora enfermedades completamente distintas, por ejemplo: dedervinė – lichen (hoy lichen significa liquen plano, mientras que dedervinė – pitiriasis), raupai – lepra (hoy lepra significa lepra, mientras que raupai – variola). Muchos términos de Medegos pueden considerarse equivalentes a los términos médicos actualmente en uso, e incluso mejores en ciertos casos (porque algunos son lituanos y, por tanto, vivos; otros, más breves y cómodos). Términos de Medegos como los siguientes podrían haber sido adecuados para la terminología médica científica actual: akstinas, paszinas – (hoy rakštis); aptaka, skaudulys – (hoy absceso, supuración); klejojimas – (hoy delirio, desvarío); klyksmas – (hoy terror nocturno); nugarkaulis – (hoy columna vertebral); strėnos – (hoy región lumbar); pusiaušopa, strėninis digulis – (hoy lumbago, dolor lumbar); putmena – (hoy edema, hinchazón, tumefacción); springulis – (hoy laringitis, inflamación de la laringe); szasznagis – (hoy onicia, inflamación del lecho ungueal);
115
sziurpułys – (hoy piel de gallina); szlapdrugys – (hoy fiebre intermitente); žado nustojimas – (hoy afasia, incapacidad para hablar), entre otros. Cabe señalar que en Medegoje aún hay muchas palabras lituanas buenas y expresivas, sustituidas en el Diccionario de términos médicos por términos internacionales (o híbridos), por ejemplo: užtroszkimas – (hoy asfixia); likava – (hoy epidemia, epizootia); gimys – (hoy fisonomía, expresión facial); pleiskutės – (hoy eccema); nikstas – (hoy distorsión, esguince de ligamentos articulares); liudnumas – (hoy melancolía); krokulys – (hoy crup, laringitis cruposa); vandeninė liga – (hoy diabetes insípida), entre otros.
Así pues, al comparar Medegą con el Diccionario de términos médicos, puede concluirse que la terminología del glosario del Dr. J. Basanavičius es, sin duda, más lituana y popular, y por tanto más viva que la terminología médica científica actual, excesivamente artificiosa. El Dr. J. Basanavičius expresa también su invitación a escuchar atentamente la lengua viva del pueblo al final del prólogo del glosario: «Al dejar esta tarea a nuestros médicos del futuro, solo quisiera expresar aquí la esperanza de que nuestros sanadores, viviendo entre la gente, escuchen más atentamente sus opiniones sobre las enfermedades y los tratamientos, y anoten todo lo que consideren digno de encomio en este ámbito» (Medega 1898: 2–3). Al redactar este glosario, sin duda también se preocupó por la pureza de la terminología médica científica.
En este contexto, cabe mencionar al profesor habilitado doctor Gintautas Česnys, quien, con motivo del 150.º aniversario del Dr. J. Basanavičius, escribió un artículo sobre dos obras del Patriarca: Medegą, que describe como «el comienzo de nuestro repertorio médico» (Česnys 2001: 16), y el manuscrito «Repertorio de anatomía y medicina». El autor señala que los trabajos del Dr. J. Basanavičius en el ámbito de la medicina han sido «inmerecidamente olvidad[os] o incluso totalment[e] desconocid[os]» (ibíd.). Y, sin embargo, el Dr. Basanavičius fue uno de los intelectuales que, entre finales del siglo XIX y comienzos del XX, estuvieron «junto a la cuna del repertorio médico lituano» (Česnys 2001: 16). Así que los terminólogos médicos tienen, ciertamente, mucho sobre lo que reflexionar.
Medega y el Diccionario de la lengua lituana
Al comparar las palabras de Medegos con los datos del Diccionario de la lengua lituana, se observa que la gran mayoría de ellas figura en el diccionario mencionado.
116
La gran mayoría de las palabras de Medegos se usan ampliamente, por ejemplo: ingle, columna vertebral, resaca, padrastro, vientre, vejiga, músculo, viruela, sarna, acidez, dolor, dolorimiento, nuca, región lumbar, tifus, escalofrío, costilla, forúnculo, sarampión, diarrea, vómito, cáncer, diarrea.
Sin embargo, hay palabras de Medegos de uso muy restringido, por ejemplo: kerpės R. – soor, aphthae (kerpė 12. «placas que aparecen en la boca debido a una enfermedad (fiebre)»: Kerpių pilna burna priaugo Sasnava LKŽ V); likava O. – epidemia, epizootia (lykava, likava 1. «peste; epidemia» Eržvilkas LKŽ VII); patranka R. – contusio (patranka 3. «dolor por golpe» Rudamina LKŽ IX); pažandės R. – adenitis submaxillaris, diphteritis faucium (pažandė 4. anat. «glándula situada debajo de la mandíbula inferior» (glandula submaxillaris) Daukšiai, Karsakiškis LKŽ IX); sausligė R. (sausligė 2. «tisis, tuberculosis» Antanas Tatarė LKŽ XII); szlapdrugys R. – febris intermittens larvata (šlapdrugys 1. «fiebre, escalofríos con sudoración, paludismo» Šatės LKŽ XIV); szaltligė R. –? (šaltligė «gripe» Marijampolė LKŽ XIV).
En algunos casos, los lugares de uso indicados por el Dr. J. Basanavičius para palabras de Medegos pueden localizarse con precisión en el LKŽ, por ejemplo: nikstas R. –? (nikstas 1. «distensión de una articulación» Raseiniai LKŽ VIII); pirdukulis O. – os coccygis (pirdukulis Bartninkai LKŽ IX); plautis O. – catarrhus nasi, rhinitis catarrhalis (²plautis 1. «catarro» Bartninkai LKŽ X); riaugulis R. – ructus, ructitatio (riaugulys Raseiniai LKŽ XI); slunktas B. – catarrhus nasi, rhinitis catarrhalis (slanktas «inflamación de la mucosa nasal, catarro» Biržai LKŽ XII); smil kulis R. – myalgia? neuralgia? (smilk uly[s] «dolor punzante» Raseiniai LKŽ XIII); suskus R. – scabies (suskis Raseiniai LKŽ XIV). También se conocen de lugares más distantes algunas expresiones características de Medegos, por ejemplo: kaltūnas kiaurasis (compárese con Kiaurasis kaltūnas – kai prasiveria, tai ilgai negyja «El kaltūnas abierto, cuando se revienta, tarda mucho en curarse» Sasnava LKŽ V); rožė lekiančioji (compárese con Lekiančioji rožė po visą kūną mėčiosias «La erisipela migratoria se extenderá por todo el cuerpo» Girdiškė. Lekiančioji rožė «La erisipela migratoria pasó del brazo al hombro» Kuliai LKŽ XI); picoteo de grullas (compárese con Aptaka, šąs-nagis, perauga, gervių kapojimas taipgi pranyksta per panašų gydymą «el picoteo de grullas también desaparece con un tratamiento similar» Raštai LKŽ XIV).
Muchas palabras de Medegos que no aparecen en el Diccionario de la lengua lituana se usan en él con otras variantes, por ejemplo: angsz t ira R. – comedo (compárese con ankšta-
117
ra, ankštaras, ankštera, ankšteras, ankštiras LKŽ I); besotis R. – bulimia, akoria (cf. besotė, besotybė, besotystė, besotiškumas, besotumas LKŽ I); digulis R. (cf. diegulys, dyğulys LKŽ II); kraujatriznė O. – dysenteria (cf. kraujatryda LKŽ VI); nuomirys O. – epilepsia (cf. nuomaris, nuomirinis, nuomirilis, nuomirnis LKŽ VIII) y otros.
Cabe destacar algunas palabras que en el Lietuvių kalbos žodynas no tienen los mismos significados que las palabras recogidas en Medegoje, por ejemplo: gružas R. – arthralgia, chirargia, omodynia, omalgia (cf. 1gružas 1. «astilla, fragmento que roe», 2. «lugar excavado», 3. véase gružė 1 zool. «pequeño pez de la familia de los ciprínidos», 4. «suelo duro, subsuelo», pero tiene una voz cercana: 1grizas 1. «dolor de una articulación que ha sufrido una torcedura o está fatigada, con crepitación; crujido» LKŽ III); kvailastis R. – amnesia? (cf. kvailastis «tontería» LKŽ VI); nibrė O. – vulva (cf. 1nibrė 1. «hocico (generalmente de cerdo)»; 2. «punta y empeine de una calza de basto»; 3. «cruce, salto de una rama, pasando la cuerda» LKŽ VIII); smurglys R. – ozaena? (cf. smurglys véase smurgas; smurgas 1. «moco» LKŽ XIII); uolektis R. – articulatio cubiti (cf. 1uolektis 1. «unidad de medida de longitud…»; 2. «instrumento para medir la longitud»; 3. «medidas antiguas de la cabeza humana»; 4. «pieza del arado» LKŽ XVII).
En Medegoje hay palabras no registradas en el Lietuvių kalbos žodynas, por ejemplo: traukpirdė R. – proctospasmus?; kurksz tena R. – brachium (es decir, 1. brazo); cf. kukštera 1. «parte superior de la espalda a la altura de la nuca, entre los omóplatos; espalda, joroba» LKŽ VI); drigantligė R. –?; padmotai R. – tylosis callositas; skurmun’t’s R. – scorbutus. Hay también muchas expresiones no registradas, por ejemplo: akių užvilkimas R., akių užvietrijimas R., dantų užrožijimas R., gerklės užkimimas R., liežuvio liga R., plaučių užsidegimas R., ugnies prisimetimas O., vyriška liga R. y otras.
Expresión de los términos de Medegos
La mayoría de los términos del glosario son monolexémicos: 78,3%. La mayor parte son lituanos. Muchos términos lituanos son palabras simples, por ejemplo: alkunė, karpa, kasa, kerpės, kirmėlės, kupra, miežis, plaučiai, raumuo, sprandas, vėžys, žandas y otros. Bastantes términos lituanos monolexémicos son derivados, sobre todo formados con sufijos: -imas (nombres de acciones)
118
(nombres de acciones), por ejemplo: apalpimas, burbuliavimas, klejojimas, nutirpimas, pagaravimas, pasiutimas, užtroszkimas, viduriavimas y otros; -ulys / -ulis (nombres del resultado de una acción), por ejemplo: cžiaudulys, įgulis, drebulys, kosulys, kvaitulys, nuomirulis, ražulis, skaudulys, žiogulis y otros; el sufijo -inė forma cinco derivados, por ejemplo: žiltinė, vandeninė, gimtynė, y -umas, -utė, -lys tienen dos derivados cada uno, por ejemplo: liudnumas, pikutės, dieglys y otros; de algunos sufijos solo se ha encontrado un derivado, por ejemplo: kvailastis, girtuoklysta, klyksmas, susna, putmena, rauplės y otros. El glosario contiene una docena de sustantivos formados mediante desinencias, por ejemplo: mirys, priemetis, prietvaris, žlibis; džiova, aptaka, patranka, priepuola y otros, y solo tres derivados con los prefijos be- ir pa-, por ejemplo: besotis, pažastis, pažandės. Además, se presentan varias decenas de palabras compuestas, por ejemplo: akmenligė, geltligė, karstligė, nugarkaulis, szonkaulis, plikkaktis, dantagėla, seilėtakis, sausgėla.
Además de términos lituanos, en Medegoje hay préstamos, por ejemplo: gangrina, gniusas, kolera, paralyžius, szankerįs, szkarletina, triperus, macica, mandaviaszkos, prancai, valasnikas, žyvatas y otros, así como híbridos, por ejemplo: drigantligė, krupīgė, naktinyczios, narinyczios, smauginýczia y otros.
En Medegoje, los términos compuestos, en su mayoría de dos palabras, representan solo el 21%. Más de la mitad son sintagmas con un modificador no concordado, por ejemplo: akių apvilkimas, garų užbraukimas, širdies skaudėjimas, ugnies prisimetimas, liežuvio liga, žiemos speiga, rauplė peklos, užmuszimas kalbos y otros. Los sintagmas con modificador concordado son mucho menos frecuentes. Los modificadores se expresan mediante adjetivos pronominales, por ejemplo: kosulys ilgasis, niežai mažieji, rožė baltoji, puslė bjaurioji y otros, aunque hay algunos modificadores expresados mediante adjetivos con los sufijos -inis y -iškas, por ejemplo: strėninis digulis, vandeninė liga, vyriszka liga y otros. Solo se han encontrado dos términos de tres palabras, por ejemplo: nudegimas skaudžios ugnies, sukietėjimas krūtų moterų.
Conclusiones generales
En cuanto a su significado, la terminología de Medegos es bastante amplia y muy variada. A menudo, para nombrar una enfermedad se ofrecen dos o tres términos sinónimos. En palabras del propio Dr. J. Basanavičius, los lituanos conocen casi todas las enfermedades y tienen palabras propias, lituanas, para nombrarlas. Así pues, los términos de Medegos son más lituanos, más populares y más vivos que los términos médicos científicos actuales.
119
Al comparar Medegą con los datos del Diccionario de la lengua lituana, se observa que la gran mayoría de las palabras se usan ampliamente, aunque también hay palabras de difusión limitada, así como palabras (o acepciones) y combinaciones de palabras que no figuran en el Diccionario de la lengua lituana.
La mayor parte de Medegos está formada por palabras simples. Los derivados y compuestos se ajustan a los métodos actuales de formación de palabras en lituano y, por tanto, también a los de formación de términos.
Aunque Medega mūsų tautiškai vaistininkystai se publicó a finales del siglo XIX, es importante para la historia de la terminología médica lituana y, sin duda, conserva su valor, especialmente hoy, cuando las palabras extranjeras a menudo desplazan a los términos lituanos. El rasgo distintivo del librito es precisamente el carácter lituano de sus términos. ¿No deberían también nuestros médicos prestar atención a ello?
ŠALTINIAI
LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, Vilnius, 1941–2000.
ME – Medicinos enciklopedija 1–2, Vilnius, 1991, 1993.
MTŽ – Medicinos terminų žodynas, Vilnius, 1980.
TPTŽ – Trumpas psichiatrijos terminų žodynas, Vilnius, 1996.
LITERATŪRA
Albumas 1937: Lietuvos atgimimo patriarcho d-ro Jono Basanavičiaus vaizdų albumas su biografija, Kaunas.
Autobiografija 1936: D-ro Jono Basanavičiaus autobiografija, Vilnius.
Basanavičius 1994: Jonas Basanavičius gydytojas ir mokslininkas, Vilnius.
Bibliografija 1985: Lietuvos TSR bibliografija: Knygos lietuvių kalba [1862–1940] 2 (1), Vilnius.
Česnys G. 2001: Jonas Basanavičius prie lietuviškojo medicinos vardyno ištakų. – Mokslas ir gyvenimas 11, 16–17.
Medega 1898: Medega musu tautiškai vaistininkystai, Shenandoah, PA.
Nezabitauskis A. 1990: Jonas Basanavičius, Vilnius.
Visockis A. 1992: Bulgarija. Basanavičius. Lietuva, Vilnius.
120
DOCTOR JONAS BASANAVIČIUS AND HIS MEDEGA MUSU TAUTIŠKAI VAISTININKYSTAI (MATERIAL FOR OUR NATIONAL MEDICINE)
Summary
The article discusses the dictionary of folk medicine Medega musu tautiškai vaistininkystai (Material for our national medicine) written in Varna (Bulgaria) in 1898 by the patriarch of Lithuanian national rebirth doctor Jonas Basanavičius (1851–1927). The terms in this dictionary are discussed according to their meaning and expression and compared to contemporary dictionaries Medicinos terminų žodynas (Dictionary of medical terms) and Lietuvių kalbos žodynas (Dictionary of Lithuanian language). An abundance of terms is the characteristic feature of names of infectious, skin, nervous and alimentary canal diseases and also surgery and traumatology. Basanavičius’ terminology is more Lithuanian and popular than contemporary scientific terminology of medicine, which is too internationalised. In respect of expression, the majority of terms are one-word terms. Many Lithuanian terms are common words, for instance, drugys, plautis, vilkas. Quite a large part of Lithuanian one-word terms are derivates. There are some borrowings and hybrids. The number of complex terms is significantly smaller. After comparing terms from Medega with terms in Lietuvių kalbos žodynas the conclusion is drawn that the majority of words from Medega are widely used, though there are some words (or their meanings) and some word-combinations, which are narrowly spread and not fixed. Therefore, Medega is important for the history of Lithuanian medical terminology and it undoubtedly still has value today, because its exceptional and main feature is the Lithuanian origin of most of its terms.
Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ
Gauta 2002-10-07
Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-2055 Vilnius E. paštas [email protected]
121