Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai

TERMINOLOGIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ Jonas KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego TERMINOLOGIA LITEWSKA: RYSY PRZESZŁOŚCI, TRUDNOŚCI I ZADANIA TERAŹNIEJSZOŚCI Terminologia litewska zaczyna się wraz z pierwszą książką litewską (1547) — katechizmem (i elementarzem) Martynasa Mažvydasa — poza granicami Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdy język litewski nie był — nigdzie! — oficjalny, państwowy, nawet kancelaryjny. W okresie uniwersyteckim (1579-1832) nie było również terminologii uniwersyteckiej. Istniała tylko terminologia kościelna, choć z trudem dostała się do Kościoła, a później była z niego wypierana i w wielu miejscach wyparta. Przez prawie trzy stulecia przedmiot terminologii litewskiej był przede wszystkim kościelny lub teologiczny i filologiczny. Jeszcze większy litewski paradoks: bardziej systematyczne tworzenie i porządkowanie terminologii naukowej rozpoczęło się wtedy, gdy utracono państwowość (1795), zamknięto uniwersytet (1832) — w połowie XIX w. Zbiegło się to z trzecią próbą stworzenia ogólnego pisanego języka — tym razem na podstawie dialektu żmudzkiego, która nie zakończyła się sukcesem. Jurgis (zakonnik Ambraziejus) Pabrėža (1771-1849), który przez dwa lata studiował na Uniwersytecie Wileńskim i opuścił go w 1794 r. z powodu represji po powstaniu, rozwijał swoją działalność naukową (obok apostolstwa) w rodzinnej Żmudzi: w 1821 r. napisał Dictionarium Botanicum Latino Samogiticum (Łacińsko-żmudzki słownik botaniki) — 860 nazw, II redakcja — 1400 nazw (rękopis nie zachował się); 1834 r. — Wardaa tayslyynee Augimiu — 11 s., Sryje Balsenyyny Biiluu Zemayt. Lotinyynių (alfabetyczny łacińsko-litewski wykaz terminów morfologii roślin) — 505 s.; główny — 1843 r. Tayslos augumyynis — 980 s., przygotowany do druku, lecz tylko część, zatytułowana Botanika, arba Taislius auguminis, opublikowana w Ameryce w 1900 r., gdy istniał już nowy język pisany, ukształtowany na podstawie gwar południowozachodnich wyżynnych oraz gramatyk Małej Litwy. Po powstaniu w 1863 r., po zesłaniu wielu inteligentów, ograniczeniu Kościoła i zakazaniu druku w 1864 r., litewskość i piśmienność utrzymywały się dzięki kolporterom książek9 Syste, mokslas — dzięki pojedynczym inteligentom. Taki był Laurynas Ivinskis (1810–1881- ), który nie studiował na uniwersytecie, lecz sam był — niczym człowiek uniwersytet. Przygotował 3300 jednostek systematycznego nazewnictwa mineralogii i botaniki Prigimtūmėnė: I — Žemiėmina, 11 — Zoliémina, atlas grzybów — 226 jednostek (z rysunkami); ze wszystkich jego prac powstaje około 6000 terminów. Terminologiczne dziedzictwo tych Żmudzinów było niemało analizowane: dziedzictwo Pabrėży — przez botaników J. Dagysa, K. Jankevičiusa, A. Lekavičiusa i in., językoznawcę K. Gaivenisa i in. ; Ivinskiego — językoznawczyni A. Auksoriūtė (rozprawa doktorska). Bardzo zwięźle można podsumować, że Pabrėža i Ivinskis: 1) zgodnie z systematyką zinwentaryzowali bardzo wiele nazw roślin, grzybów, minerałów itd. żywego języka; 2) stworzyli niezwykle wiele (wymagały tego braki w ich zbiorach, a jeszcze bardziej — systematyka, szeroko wykraczająca poza zasięg roślin Litwy), kierując się tendencjami słowotwórczymi języka litewskiego (reguł jeszcze nie było), a nawet całkowicie indywidualnych derywatów (Ivinskis — około 1500); 3) zapożyczeń używali oszczędnie, w tym przypadku pierwszeństwo przyznając kalkom i formacjom utworzonym na ich wzór. Część ich spuścizny stała się, a częściowo i obecnie się staje, żywym dziedzictwem terminologii. Spośród innych ówczesnych działaczy nauki i języka należy wspomnieć o spuściźnie terminologii ludowej i naukowej A. Kašarauskasa (1821-1882- ), K. Drasutavičiusa (około 1850 —około 1905). Powstały ruch wyzwolenia narodowego dał tajną prasę (Ausra, Varpas, Žemaičių ir Lietuvos apžvalga, Tévynes Sargas), w 1904 r. prasę odzyskano. Terminologia zaczęła czerpać przede wszystkim z tradycji, dorobku i spuścizny — w latach 1906-1907 wydano Zolynas Povila Matulionisa (1860-1932- ), który wyrósł wraz z ruchem odrodzenia narodowego. Litewski słownik roślin i atlas roślin (około 3000 terminów). Jak wskazuje sama nazwa, korzystano z prac Pabrėžy i Ivinskisa, ale także z danych żywego języka. Jednak ukształtowała się już świadoma, nowatorska koncepcja normalizacyjna — 4 zasady, których celem jest, aby „zmniejszyć mnogość sprzeczności; żywy język ludzi, a jeszcze częściej piśmiennictwo, jednym słowem często nazywa 2–3 rośliny, zupełnie różne, i odwrotnie: jedna roślina ma kilka nazw. — W takich przypadkach wysunąłem tylko te nazwy, które są szerzej znane, albo dokładniej wyrażają właściwości rośliny, albo są starszego pochodzenia, albo są wyraźniej potwierdzone w językach naszych pobratymczych narodów: łotewskim, polskim, rosyjskim” (3), — ich odpowiedniki podawane są w słowniku. Założone w 1907 r. Litewskie Towarzystwo Naukowe, krzewiąc naukę litewską, samo przez się podjęło także kwestię litewskiej terminologii. Na zebraniu Towarzystwa 12 (25) czerwca 1913 r. 10 Kazys Grinius (1866–1950) wygłosił referat O litewskiej terminologii organografii botanicznej, który w 1914 r. został opublikowany w czasopiśmie „Lietuvių tauta” (wydano go również jako osobną odbitkę). Tutaj jest to jeszcze wyraźniejsze niż najważniejszy wymóg terminu naukowego sformułowany przez P. Matulionisa — brak synonimii (druga strona — jednoznaczność). Towarzystwo miało również na celu wydawanie podręczników — tym bardziej i szybciej należało tworzyć oraz normalizować terminy. W lipcu 1911 r. z uzdrowiska Bad Elster Jonas Jablonskis pisał do Jonasa Basanavičiusa: „Wydaje mi się, że towarzystwo naukowe powinno między innymi opracować terminologię dla piśmiennictwa: jest ona potrzebna wszystkim dziedzinom nauki. Ostatecznie terminologii towarzystwo oczywiście nie opracuje, ale powinno wnieść dużo światła i jednolitości do tej mieszaniny terminów, którą obecnie widzimy w naszej literaturze“ (Jablonskis 1985: 71)". Woroneż, zaplecze frontu wojny światowej, był warsztatem litewskiej terminologii — tutaj u Jonasa Jablonskisa spotykali się Pranas Mašiotas, Marcelinas Šikšnys, Zigmas Žemaitis, Konstantinas Šakenis; wspólnie — specjaliści z danej dziedziny i językoznawca — tworzyli, rozważali i zatwierdzali terminy matematyczne, fizyczne i chemiczne. Jablonskis był już wtedy bardzo doświadczonym terminologiem, produktywnym twórcą neologizmów, posiadającym skuteczną metodę (wykuwać tak, jak ludzie wykuwają). Zasada czystości w koncepcji terminologii Jablonskisa jest zasadnicza, niestety później i obecnie albo się jej nie przestrzega, zapomina o niej, albo profanuje ją nieudanymi neologizmami. Rezultatem narad w Woroneżu była szkoła terminologii (i procedura) oraz 2 słowniki, wydane już w tymczasowej stolicy odrodzonego państwa litewskiego, Kownie: M. Šikšnysa Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis (1919, 47 p.) i Z. Žemaitisa Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinélis (1920, 99 p.). Wydany przez Ministerstwo Ochrony Kraju w 1919 r. Słowniczek wojskowy litewsko-- rosyjski i rosyjsko- -litewski (106 s.), o ile wiadomo, został opracowany przez Petrasa Ruseckasa. W 1920 r. ukazała się ' W tym czasie po obu litewskich stronach Atlantyku powstał również pomysł opracowania encyklopedii. Bardzo charakterystyczna jest opinia Kazimierasa Būgasa (w liście do Klcopasa Jurgelionisa z 9 (22) kwietnia 1911 r.): „Potrzebna nam jest zupełnie inna encyklopedia: encyklopedia lituanologii. <...>. Do encyklopedii lituanologii powinno wejść wszystko to, co w najszerszym zakresie dotyczy Litwy” (Būga 1961: 928). 11 i Słowniczek terminów systematyki zoologicznej Jurgisa Elisonasa (144 s.) (jego autor wydał w 1932 r. próbę Słownika techniki litewskich chłopów — jako osobny odbitka z Archivum Philologicum, 1932, z. 3, s. 126— 167). W 1920 r. ukazał się Słowniczek techniczny A. Maciejauskasa (141 s.), opracowany przy pomocy Komisji Terminologicznej Ministerstwa Komunikacji; W przedmowie powiedziano, że korzystano również z porad Jonasa Jablonskisa. Sam Jablonskis ocenił słowniczek bardzo krytycznie: „<...>: nie wszystko, co łatwo napisać, łatwo też poprawić” (Jablonskis 1935: 287), a o swojej roli, dowiedziawszy się o niej niespodziewanie, wyjaśnił tak: „Było tak: inż. A. Maciejauskas dwa lata temu raz czy dwa razy przyszedł do mnie i pytał o moje zdanie na temat kilku potrzebnych mu słów (terminów); z powodu tych kilku słów powiedziałem mu swoje zdanie i tyle; że w słowniczku powie, iż korzystał z moich „rad”, o tym wtedy nic nie słyszałem; że pisze jakiś słowniczek dla techników, tego wtedy również nie wiedziałem” (Jablonskis 1935: 287). Z mojego smutnego doświadczenia mogę dodać, że podobne żarty językoznawcom płata się także obecnie... 14 marca 1921 r. przy Ministerstwie Oświaty powołano Komisję Terminologiczną. W jej pracach uczestniczyli zarówno Jablonskis, jak i Būga. Praca jednak przebiegała trudno i niepomyślnie, ponieważ nie było więcej wykwalifikowanych językoznawców, a niewykwalifikowanym członkom Komisji brakowało przynajmniej zasad terminologii i w ogóle rozumienia teorii języka ogólnego, zasad normalizacji oraz świadomości, że im tego brakuje. Najprawdopodobniej najbardziej przejawiało się to w nadmiernym, nieprofesjonalnym puryzmie i nieudolnych neologizmach (nawet Jablonskis nie był w stanie powstrzymać tego autorytetem i erudycją, a Būga również nie przeciwstawił się temu w sposób należyty; zresztą, jak pokazuje napisana przez niego recenzja Słowniczka terminów systematyki zoologicznej, nie lubił on zapożyczeń). Właśnie z tego powodu w 1925 r. Jablonskis pisał: „Komisja albo się przepracowała, albo nieco zboczyła ze swojej drogi” (Rygiškių Jonas 1935: 308). Krytycznie oceniał także niedbale przygotowaną książeczkę sekretarza Komisji Terminologicznej Antanasa Vireliūnasa Įvardai arba terminai, priimti terminologijos komisijos (1924, 144 s.) — akcyzy, prawa, dróg i in. (Rygiškių Jonas 1935: 322-324). Przez całą tę brzydką historię, o której nie zapomina się i dziś, niemal zaginął także dobry termin A. Vireliūnasa (?) įvardas (:įvardyti) (mimo to używany przez zagranicznych litewskich terminografów B. Stundžę, P. Mažeikę; V. Vintartasa — nawet įvardotyra), w jego aktywnym zasobie obecnie wymienia się chyba tylko kraštotyra. Po odejściu 12 Jablonskisa Komisję zreorganizowano 25 marca 1925 r., włączono do niej J. Balčikonisa, J. Talmantasa, K. Alminauskisa, A. Salysa, P. Skardžiusa, jednak po rezygnacji Jablonskisa z funkcji przewodniczącego została rozwiązana w czerwcu 1926 r. Bardziej pomyślna była działalność Komisji Terminologicznej (sekcji) Litewskiego Towarzystwa Językowego w IV dziesięcioleciu: w 1938 r. wydano Bendroji filosofijos terminija (rozpatrzona, uzupełniona i przyjęta przez Sekcję Terminologiczną LKD. Przygotował prof. St. Šalkauskis, 1660 terminów w językach litewskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim, a także część objaśnień z przykładami); przygotowana przez Šalkauskisa (jedna trzecia rozpatrzona) także Bendroji pedagogikos terminija (1600 terminów, z których 600 —z BFT), lecz wtedy nie zdołano jej ukończyć ani wydać. Komisja Słownika Botanicznego, kierowana przez L. Vailionisa, sporządziła i rozpatrzyła (początkowo w posiedzeniach uczestniczył także P. Matulionis), konsultowana przez P. Skardžiusa i przy doradztwie J. Balčikonisa przygotowała oraz w 1938 r. wydała dzieło Lietuviškas botanikos žodynas. Część 1. Nazewnictwo roślin, botaniczna nomenklatura farmakognostyczna i systematyka roślin, red. J. Dagys (589 s.). Słownik zawiera około 3300 normatywnych terminów w językach łacińskim, litewskim, niemieckim, rosyjskim, polskim i łotewskim, wraz z litewskimi synonimami i wariantami żywego języka oraz języka pisanego, litewsko-- łaciński wykaz nazw oraz słowniczek łacińskich nazw gatunkowych utworzonych od przymiotników. A zatem LBŽ jest monumentalnym słownikiem — tezaurusem — nie tylko terminologii naukowej, lecz także ludowej. Systematyczna ocena wszystkich zebranych wówczas nazw roślin była niemałą (choć przy większym zasobie materiału także niewystarczającą) pomocą dla redaktorów akademickiego Słownika języka litewskiego. W tym okresie potrzeby terminologiczne szybko rosły, wiele zbiorów i zbiorków terminów publikowano w czasopismach i gazetach (Švietimo darbas, Lietuvos mokykla, Kosmos, Logos, Ateitis, Teisė, Lietuva, Lietuvis i in.), przygotowywano lub zamierzano przygotować więcej słowników i słowniczków terminologicznych (prawniczych, kolejowych i in.), lecz do ponownej utraty państwowości (1940) nie zdążono tego zrobić. Mimo to rzuca się w oczy opieszałość komisji ministerialnych, a uniwersyteckie jeszcze się nie ujawniły, choć praca terminologiczna była prowadzona na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. Na uwagę zasługuje zorganizowana i owocna praca Komisji Terminologicznej Litewskiego Towarzystwa Językowego. Najbardziej pozytywną rzeczą było utrwalenie zapoczątkowanego przez Jablonskisa trybu zorganizowanego opracowywania, rozpatrywania i zatwierdzania terminów; tryb ten został nawet zinstytucjonalizowany, choć bez udziału Jablonskisa (lub innych językoznawców) instytucjonalizacja zamieniała się w maszynę bez silnika. 13 Od owocnego 1938 r. do 1954 r., kiedy ukazał się Słownik terminów prawnych (240 s., 2072 terminów głównych + 3870 terminów gatunkowych), opracowany przez A. Žiurlisa (również na podstawie dorobku z okresu międzywojennego), zatwierdzony przez Komisję Terminologiczną Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk Litewskiej SRR, rozciąga się ogromna luka terminograficzna, w której widoczny jest jedynie niewielki Krótki słownik rosyjsko-litewski terminów technicznych A. Novodvorskisa z 1949 r. (127 s.). Konsultacje lingwistyczne oraz pewną aprobatę słowników terminologicznych od 1952 r. prowadziła wspomniana Komisja Terminologiczna (która rozpoczęła działalność w 1945 r. przy Prezydium AN, a w 1951 r. została przeniesiona do Instytutu Języka Litewskiego). W różnych okresach i przy różnym obciążeniu, pod kierownictwem J. Kruopasa, pracowali w niej N. Grigas, A. KučinskaIT itė, J. Paulauskas, V. Bartusevičius, V. Labutis — wszyscy później odeszli z tej pracy; przez około dziesięć lat niemal sam pracował K. Gaivenis, aż z przepracowania zachorował. W 1954 r. ukazał się pierwszy normatywny słownik języka ogólnego (choć nie w pełni) — Słownik współczesnego języka litewskiego. Pod względem terminologicznym konsultowało go kilkunastu specjalistów z różnych dziedzin nauki. Nie jeden z nich — najprawdopodobniej zachęceni przez redakcję odpowiedzialną za hasła w DLKŽ. Jono Kruopo — stali się autorami słowników terminologicznych. Nadszedł dziesięcioletni okres plonów litewskiej terminografii, w którym ukazały się: Słownik terminów geologii i geografii fizycznej V. Gudelisa (1956, 220 s., około 5000 terminów); Terminologia biblioteczna i bibliograficzna, zesz. 1, opracował I. Kisinas (1956, 48 s.); Słownik terminów fizycznych, red. P. Brazdžiūnas (1958, 123 s.); Słownik terminów sportowych, redaktor odpowiedzialny V. Steponaitis (1959, 340 s.); Politechniczny słownik języków rosyjskiego i litewskiego, kolegium red. przewodniczący A. Novodvorskis (1959, 518 s.); Słownik terminów melioracyjnych J. Čeitisa (1960, 283 s.); A. Krutulio Krótki słownik muzyczny (1960, 208 s., około 1500 terminów); Słownik chemiczny K. Daukšy (1960, 449 s.); Słownik terminów literackich, opracowali J. Petronis, V. Vanagas, A. Zalatorius (1962, 80 s., około 3000 terminów)? ; Objaśniający słownik terminów włókienniczych A. Jurevičiusa i A. Čižasa (1962, 99 s.); Słownik terminów botanicznych, opracowała ko- * W 1961 r. ukazał się także przekładowy szkolny objaśniający Słowniczek terminów literaturoznawczych L. Timofiejewa i N. Wengrowa (208 s., litewskie przykłady wybrał J. Vildžiūnas). 14 misja słownika botanicznego, red. nacz. prof. J. Dagys (1965, 663 s.); Rosyjsko-litewski słownik terminów ekonomicznych, red. odpowiedzialny akad. K. Meškauskas (1966, 291 s.); Krótki rosyjsko-litewski słownik terminów meteorologii synoptycznej M. Mikalajūnasa (1966, 39 s., powielany). Nieco później wydano Słownik terminów informatyki A. Trečiokaitė (1969, 96 s.), Rosyjsko-litewski słownik terminów rolniczych V. Anskaitisa i M. Kilo (1971, 364 s.) oraz Litewsko-rosyjsko-niemiecki objaśniający słownik terminów obróbki drewna (1971, 119 s.). Należy również wymienić Krótki poradnik kryminalisty B. Augustinasa, P. Danisevičiusa i K. Miecevičiusa (red. odp. P. Pošiūnas) (1970, 184 s.), do którego normalizacji terminologii w znacznym stopniu przyczynili się J. Kruopas i K. Gaivenis. Słowniki terminologiczne najczęściej opracowywali najwybitniejsi specjaliści w danej dziedzinie i (lub) zespoły instytucji naukowych. Choć w wyniku przełomów w życiu państwa i narodu zmieniły się pokolenia naukowców i językoznawców, instytucje, ideologie i inne podstawowe elementy, struktura opracowywania i zatwierdzania słowników terminologicznych przetrwała. Prawie wszystkie wymienione słowniki przejrzała Komisja Terminologiczna, choć nie zatwierdzono ważnych dzieł: Słownika politechnicznego i Słownika terminów rolniczych. Oczywiście, słowniki te miały wiele wad rzeczowych, leksykograficznych i językowych. Podstawowe wady — uwarunkowana okupacją dwujęzyczność rosyjsko-litewska i jej nieunikniona konsekwencja — mnogość kalk rosyjskich, zresztą propagandowo oceniana jako wzbogacanie języka litewskiego, nierzadkie kalki rosyjskie, w mniejszym stopniu, lecz zauważalnie — zapożyczenia. Wszystkie słowniki były niemal tego samego typu — dwujęzyczne, rosyjsko-litewskie, z zakresu politechniki i rolnictwa — nawet bez indeksu litewskiego; wyróżniają się jedynie słowniki literatury (litewsko- -rosyjski) i botaniki, gdzie sama dziedzina wymaga również języka łacińskiego; jeszcze kilka słowników — muzyki, melioracji, chemii, botaniki, drewna ~ oraz objaśniające. Dopiero w 1958 r. wyróżnił się jedyny Politechniczny słownik języka angielskiego i litewskiego A. Nowodworskiego (172 s., około 10 000 terminów, bez indeksu litewskiego, niezatwierdzony). Dopiero po 13 latach — w 1971 r. — ponownie wyróżnił się Słownik terminów techniki obliczeniowej rosyjsko-litewsko-angielski (600 s., około 17 000 terminów, indeks litewski i angielski, przejrzany przez Komisję Terminologiczną) oraz niewielki Słownik terminów melioracji i gospodarki gruntami języka angielskiego i litewskiego — minimum R. Kelbauskienė i J. Kazėnas (1971, 31 s.). Należy tu jeszcze wymienić publikacje wewnętrzne —J. Krótki farmaceutyczny poliglotyczny słownik 15 łacińsko-litewsko-angielsko-niemiecko-rosyjski J. Vosyliusa (1970, 350 s.) oraz przygotowany przez J. Starkusa i A. Šuopisa Słowniczek diagnoz klinicznych (1971, 182 s.). Słowników terminów dydaktycznych do użytku wewnętrznego (dla studentów, zazwyczaj rotaprintowych) było więcej (angielsko-- litewskie, niemiecko-- litewskie, francusko—litewskie), jeden z pierwszych i większych —V. English-Lithuanian Medical Dictionary V. Nečiūnasa (1962), warto również wymienić V. Nečiūnasa Basic Affixes and Word Roots for Medical Terminology (1967, 128 s.). Nie ma tu miejsca na bardziej szczegółowe omówienie zagadnień teoretycznej i metodologicznej bazy ówczesnej terminografii. Zasadniczo pozostawały one jasne już wcześniej, chociaż nie było sprzyjających warunków do ich umocnienia. Coraz bardziej oddalając się od dobrego początku, tradycji, a nawet niezłej kontynuacji, kwestie te czasami pojawiały się przed samymi autorami — nie tylko problematycznie, lecz także, niestety, kryzysowo. Tak stało się ze Słownikiem terminów medycznych — wśród samych autorów istniały diametralnie przeciwne stanowiska w kwestii czystości, przygotowanie słownika utknęło, problemy przebiły się do prasy, nawet partyjnej — jednopartyjnej Tiesos, rękopis był wielokrotnie recenzowany, wstrzymany, zdeponowany, specjalnie zredagowany — ukazał się (w nakładzie 20 000 egzemplarzy!) dopiero w 1980 r. (996 s.), ukazał się — jako pałkowata odpowiedź na nieostrożne, czasami niepoważne przejawy ostro wówczas potępianego puryzmu (nazywanego burżuazyjnym) — zlatynizowany i przelatynizowany, co najważniejsze — wybór jego norm pozostawiono całkowicie niejasny: „Tam, gdzie obok siebie podaje się zlituanizowane odpowiedniki łacińskie i litewskie, należy je uznać za równoważne i stosować dowolnie” (3). Takiej niejasnej normalizacji nie było ani wcześniej, ani później; zawsze — czy to wyjaśniano, czy nie — wcześniejszy termin był podstawowym wariantem normatywnym. Teraz —opcjonalnie: abazja —niemożność chodzenia, ablaktacja: 1. odstawienie niemowlęcia od piersi, 2. zasuszenie się, ablepsja —ślepota, abrozja —1. głodówka, 2. wyczerpanie, trądzik — pryszcze, adipoza — otyłość, katarsis — 1. oczyszczanie jelit, kogitacja —myślenie, gargalizm —łaskotanie, insomniа —bezsenność, instylacja —wkraplanie i tak bez końca! A ponadto we wcześniej cytowanych założeniach słownika powiedziano: „Ze względu na różne właściwości niektórych terminów wspomniane elementy (tj. „spolszczony termin łaciński, termin czysto litewski” —J. K.) nie są stosowane jednakowo do wszystkich terminów. „Wiele terminów klinicznych, farmaceutycznych, mikrobiologicznych i cytologicznych używa się (= stosuje się —J. K.) wyłącznie w zlituanizowanej formie łacińskiej” (3), 0 po niej dodano: „W terminach złożonych, ze względów oszczędności miejsca, częściej podaje się jedynie su16 „spolszczone formy łacińskie” (3). Zatem pokrętna, przesadnie latynizująca zasada słownika jest całkowicie jasna. Jednakże jest ona całkowicie niezrozumiała i nieuzasadniona. Język łaciński jest podstawowym językiem medycyny (a także anatomii, fizjologii, botaniki i zoologii), słownik przede wszystkim podaje międzynarodową normę — termin łaciński (lub zlatynizowany), więc po co go jeszcze lituanizować, jeśli istnieje termin rzeczywiście litewski, prawomocny, narodowy wariant, żywotnie potrzebny w użyciu języka litewskiego. Oczywiście w przypadkach ablepsji, kataru, kogitacji, gargalizmu itp. słownik użycia być może niewiele zmienił, normy choć trochę nagiął ku litewskości (ale dopiero po dobrym dziesięcioleciu) Encyklopedia Medyczna (t. 1, 1991; t. 2., 1993). Jednakże w tych — również licznych i ważnych — przypadkach, gdy w użyciu istniało już zarówno słowo międzynarodowe, jak i jego litewski odpowiednik, a nierzadko już także zamiennik, słownik kierował — i skierował — z powrotem ku międzynarodowości. Niektóre rzeczy wówczas wspólnymi siłami dobrze po litewsku nazwane i utrwalone, a w szerszym użyciu społecznym już znacznie zakorzenione, na przykład szunwotė, piktvotė, pūlinys, pūlynas, słownik na długo zepchnął do łacińskiego bagna (pierwsze — furunkulas, karbunkulas, abscesas, flegmonal), dopóki nie wydobyła ich przynajmniej częściowo Encyklopedia Medyczna. Słownik ma aprobatę — Słownik przejrzała Grupa Terminologiczna Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej Akademii Nauk, ale cała aprobata została jasno przedstawiona w Prararmėje: „Część przygotowanego do druku rękopisu przeczytali pracownicy naukowi Grupy Terminologicznej Instytutu Języka i Literatury Litewskiej K. Gaivenis i J. Klimavičius” (3). Część była niewielka i ukierunkowana — niektóre kwestie trudnego słowotwórstwa i form terminów. Godna ubolewania historia, ponieważ wysiłki niektórych autorów słownika i współpracowników są najprawdziwszym wkładem w litewską terminologię medyczną. Ale smoły —cała kadź. 7 grudnia 1971 r. przy Prezydium Akademii Nauk powołano organizacyjną i koordynacyjną Radę Terminologiczną (4 sekcje, 22 członków, przewodniczący —akad. Vytautas Mažiulis, zastępca —dr Stasys Keinys, sekretarz —dr Kazimieras Gaivenis). W Instytucie Języka i Literatury Litewskiej utworzono Grupę Terminologiczną (przy Sektorze Słowników- ), która później —w 1991 r. —rozrosła się do rangi Działu Terminologii Instytutu Języka Litewskiego (od kwietnia 2003 r. —Centrum Terminologii). Rada ds. prac terminograficznych nie nabrała większego rozpędu, choć ambicji i nadziei nie brakowało. W 1973 r. wydano tłumaczoną pomocniczą publikację, zestawioną z 17 14500 terminów, niezatwierdzona); Objaśniający słownik terminów drzewnych języków litewskiego-- rosyjskiego- -niemieckiego-angielskiego (red. odp. B. Papreckis, 1998, 212 s., VLKK nie zgłasza sprzeciwu). Warto wymienić Krótki encyklopedyczny słownik terminów żeglarskich J. Velički z rosyjskimi i angielskimi odpowiednikami (1991, 441 s.) oraz rosyjsko-litewski i litewsko-rosyjski Słownik terminów żeglarskich, rybackich i politechnicznych (t. 1, 1992, 398 s., t. 2, 1992, 446 s. —około 17 500 terminów), a także J. Banaitisa Technika morska. słownik litewsko-rosyjsko-angielski terminów żeglugi i rybołówstwa (1994, 1024 s., około 17 000 terminów, zrewidowany przez Dział Terminologii) oraz Angielsko-litewski słownik techniki morskiej, żeglugi i rybołówstwa (2001, 728 s., 40 000 terminów, niezatwierdzony). Licznie wydawane są słowniki terminów zupełnie nowej dziedziny informatyki: K. V. Paulauskasa (red. odp.) i R. Jasinevičiusa litewsko-angielsko-rosyjski Objaśniający słownik informatyki (1995, 376 s., około 4200 terminów, zrewidowany przez Dział Terminologii LKI); Litewsko-angielsko-rosyjsko-niemiecki słownik terminów. Informatyka (red. R. Valatkaitė, Z. Kudirka, 1997, 943 s., 18 000 terminów, VLKK nie zgłasza zastrzeżeń); Objaśniający słownik skrótów terminów informatycznych K. V. Paulauskasa (2000, 352 s., 4000 skrótów, około 6000 terminów, VLKK nie zgłasza zastrzeżeń) i in. Warto również wspomnieć o objaśniającym litewsko-rosyjsko-angielskim Słowniku terminów informacji (oprac. A. Trečiokaitė, 1993, 140 s., zrewidowany przez Dział Terminologii- ). Z dziedziny ekonomii, handlu, bankowości i finansów na uwagę zasługuje kilka obszernych słowników: P. Auštrevičiusa, D. Pupkevičiusa, D. Treigienė litewsko-angielsko-niemiecko-rosyjski Encyklopedyczny słownik współczesnych terminów ekonomicznych (recenzent K. Gaivenis, 1991, 510 s., około 2500 terminów); Słownik terminów ekonomicznych K. Paso, B. Louzo, L. Deivio (red. A. Pupkis, rec. K. Gaivenis, 1994, 310 s.: wyd. II, 1997, 583 s.); A. Buračo, B. Svecevičiaus Lietuvių-anglų-lietuvių biznio, bankų, biržos terminų žodynas-žinynas (1994, 718 p., terminus peržiūrėjo K. Gaivenis); A. Buračo lietuvių-anglų kalbų Bankininkystės ir komercijos terminų aiškinamasis žodynas (1997, 456 p., terminus peržiūrėjo K. Gaivenis); A. Buračo lietuvių-anglų kalbų Pasaulio valiutų ir monetų žinynas (1999, 368 p., terminus peržiūrėjo K. Gaivenis); Žemės ūkio įmonių mokslo ir rinkotyros terminų vokiečių-lietuvių kalbų žodynas (sudarė A. Poviliūnas, 1996, 410 p., neaprobuotas). 24 Netuščia ir teisės sritis, tačiau čia vyrauja verčiamieji (paprastai mokomieji) —anglų-lietuvių (3) ir vokiečių-lietuvių (1) žodynai, kai kurie ne visai ir terminų žodynai —yra ir šiaip tos srities žodžių, o terminai kartais neturi lietuviškų atitikmenų, tik aprašymus. Pažymėtinas Lietuvos Respublikos įstatymuose vartojamų sąvokų žodynas (sudarė R. Mockevičius, 2000, 607 p.; II leid., 2002, 767 p.). Iš įvairių kitų sričių minėtini didesni, reikšmingesni terminų žodynai: sisteminis lotynų-lietuvių-vokiečių-anglų-rusų kalbų Botanikos vardų žodynas (sudarė R. Jankevičienė, 1998, 524 p., VLKK neprieštarauja); sisteminis lotynų-lietuvių-anglų-- prancūzų-rusų-vokiečių kalbų Žinduolių pavadinimų žodynas (ats. red. P. Bluzma, 2002, 436 p., beveik 3500 pavadinimų, VLKK neprieštarauja); Krótki angielsko-litewski i litewsko-angielski słownik terminów biologii roślin (opracowała O. Rupainienė, 1998, 432 s., około 7000 terminów, VLKK nie zgłasza zastrzeżeń); litewsko-angielsko-rosyjski słownik terminów ochrony środowiska (2000, 518 s., 2261 terminów, VLKK nie zgłasza zastrzeżeń); Objaśniający litewsko-angielsko-rosyjski słownik terminów hodowli zwierząt V. Štuikisa, L. Tymukasa i R. Vasiliauskytė (1993, 216 s., przejrzany i zrecenzowany przez Dział Terminologii LKI); systematyczny łacińsko-litewski słownik Terminów anatomii, histologii i embriologii weterynaryjnej (kierownik L. Daugnora, 1998, 180 s., VLKK nie zgłasza zastrzeżeń); systematyczny łacińsko-litewski słownik Terminów anatomii ptaków L. Daugnory, R. R. Budrysa i R. Trainienė (2002, 216 s., VLKK nie zgłasza zastrzeżeń); Słownik terminów histologii i embriologii medycznej (2001, 256 s., VLKK nie zgłasza zastrzeżeń); Krótki słownik terminów psychiatrii A. Lapytė i J. Šurkausa (1996, 88 s., zrecenzowany przez Dział Terminologii); Pisownia nazw diagnoz i operacji położniczo-ginekologicznych w językach łacińskim i litewskim (opracował A. Venckauskas, 1997, 98 s., 2000 nazw, niezatwierdzona); Słownik angielsko-litewskich terminów medycznych (opracowały D. Ramanauskienė, E. Zagorskaitė, 1997, 429 s., niezatwierdzony); Słownik angielsko-litewsko-rosyjskich feromonów (opracował A. Skirkevičius, 1997, 154 s., około 900 terminów, niezatwierdzony); Objaśniający słownik litewsko-- rosyjsko-- niemiecko- -angielski terminów z zakresu badań wybrzeża morskiego V. Gudelisa (1993, 408 s., zatwierdzony przez Radę Terminologiczną (!)); Szkolny encyklopedyczny słownik (1994, 256 s., niezatwierdzony); Litewsko-rosyjski słownik terminów geodezyjnych 25 geografii S. Vaitekūnasa (opracował S. Kazakevičius, 1993, 216 s., około 7000 terminów, niezatwierdzony); Encyklopedyczny słownik astronomii V. Straižysa (2002, 333 s., niezatwierdzony); Słownik /storijos (kolegium redakcyjne pod przewodnictwem V. Pukienė, 2003, 434 s.) (należy również wspomnieć o dwóch obszernych szkolnych słownikach z tej dziedziny); Słownik psychologii (redaktorzy naukowi R. Augis, R. Kočiūnas, 1993, 368 s., niezatwierdzony); Objaśniający słownik litewsko-- angielsko-- niemiecko- -rosyjski L. Jovaišy Pedagogikos terminai (Terminy pedagogiki) (1993, 263 s., około 1 000 terminów, sprawdzony i rekomendowany przez Wydział Terminologii); Słownik angielsko-- litewski terminologii edukacji specjalnej (opracował i zredagował J. Petruševičius, 2002, 369 s., około 3500 terminów, niezatwierdzony). Wśród większych słowników terminologicznych należy ponadto wymienić słowniki terminologii wojskowej, zarządzania, pocztowej, filozoficznej, socjologicznej, zabezpieczenia społecznego, rynku pracy, sztuki, sztuk pięknych, architektury, ikonografii, teorii literatury i literaturoznawstwa, teologii, religioznawstwa, bibliotekoznawstwa i bibliografii, księgoznawstwa itp. ; wśród mniejszych — terminologii biznesowej, celnej, rachunkowości, roślin leczniczych, roślin uprawnych i chwastów, roślin iglastych, dendrologii, gleboznawstwa, ryzologii, łowiectwa itp. Z pewnością na osobną wzmiankę zasługują jeszcze Słownik towarów rosyjsko-litewski J. Pričinauskasa (1996, 734 s., 40 000 terminów, rozpatrzony przez VLKK, choć oficjalnie niezatwierdzony) oraz Logistyka: litewsko-angielskie terminy i pojęcia logistyczne (opracowali E. Palšaitis, R. Palšaitis, 2001, 350 s., niezatwierdzony). W litewskiej terminografii nie tylko rozpowszechniają się i umacniają języki zachodnie (najbardziej język angielski, dąży się do standardu pięciojęzycznego), lecz w niektórych przypadkach przejmuje się zatwierdzone słowniki zachodnie lub określone słowniki amerykańskie, np. Słownik systematyczny Międzynarodowego Stałego Stowarzyszenia Kongresów Drogowych (z litewskim indeksem alfabetycznym) Techniczny międzynarodowy słownik terminów drogowych (opracował K. Skerys, 1994, 128 s., niezatwierdzony) — litewska wersja Technical Dictionary of Road Terms (1990); Słownik terminów lotnictwa cywilnego (redaktorzy: kierownicy R. Eriksonienė i J. Klimavičius, 1996, 352 s., przejrzany i zatwierdzony przez Wydział Terminologii) — według ICAO (International Civil Aviation Organization), dok. 9294; Międzynarodowa służba pocztowa (Informator w językach litewskim, francuskim, angielskim, esperanto, rosyjskim i niemieckim, opracował A. Piliponis, 1996, 352 s., niezatwierdzony) — według ośmiojęzycznego Vocabulaire Polyglotie du Service Postal International Światowego Związku Pocztowego (Berne, 1992); Międzynarodowy słownik podstawowych i ogólnych terminów metrologicznych (opracowali V. 26 Valiukėnas, P. J. Žilinskas, 1997, 96 s., VLKK nie zgłasza sprzeciwu) — według International Vocabulary of Basic and General Terms in Metrology (Geneva, 1993); angielsko-litewski objaśniający słownik terminów kartograficznych i geodezyjnych (opracował V. Vainauskas, 2000, 614 s., około 5000 terminów, VLKK nie zgłasza sprzeciwu) — przetłumaczony z Glossary of Mapping, Charting and Geodetic Terms amerykańskiej Agencji Kartograficznej Departamentu Obrony, 1981, Defence Mapping Agency Hydrographic /Topographic Center Washington, D. C. 20315; Słownik terminów NATO (redaktorzy odpowiedzialni A. V. Garsys, płk J. Norgėla, 2001, 310 s., niezatwierdzony) — przetłumaczony z NATO Glossary of Terms and Definitions (English and French) AAP 6 (we wrześniu 1998 r. zatwierdzony jako dok. 3680). Liczba jest duża. Jednak niemała jej część powstaje kosztem słowniczków dydaktycznych (dla studentów- ), szkolnych i resortowych. Oczywista jest także dysproporcja ilościowa — od dawna nieaktualizowane są słowniki terminów z fizyki, politechniki, medycyny, geografii, geologii i muzyki. Nigdy nie było obszernych słowników terminów biochemicznych i genetycznych. Obiecany jeszcze przez Radę Terminologiczną słownik terminów leśnictwa do dziś się nie ukazał, za to wydano informator biogramów leśników (ze zdjęciami!)- !.. O braku jakości świadczą aprobaty — jak dotąd wszystkie jedynie nie sprzeciwiają się, żadna — nie aprobuje, niemało słowników — bez jakiejkolwiek; zdarzają się z błędami językowymi (nawet dużymi). Młodemu (znów młodemu!) państwu śmiertelnie brakuje fundamentalnego słownika prawniczego (i encyklopedii). Wydano kilka słowników terminów ekonomicznych, lecz wady i problemy terminologii tej dziedziny są wielkie i oczywiste. Słowników terminów informatycznych zdaje się nie brakuje, ale ani one, ani liczne (choć nie zawsze profesjonalne) dyskusje nie pomogły ustalić terminów z pierwszej setki, a nawet dziesiątki, natomiast w wielu miejscach (nie wyłączając szkoły!) pleni się angielski żargon. Ogólnie rzecz biorąc, wydano niejeden słownik terminów, który nie powiedział w terminografii ani jednego nowego słowa. Słowniki terminów opracowuje się niełatwo. Jako człowiek, który napisał około 500 str. recenzji i ekspertyz, mogę to ocenić dość dokładnie. Postanowienie dotyczące wymagań w zakresie opracowywania ogólnych słowników terminologicznych, przyjęte staraniem VLKK uchwałą protokolarną z dnia 9 grudnia 1999 r., zgodnie z którym do grupy opracowującej należy włączyć również „językoznawcę terminologa (lub innego specjalistę w zakresie ogólnego języka litewskiego)”, niewiele pomaga, į ponieważ dla językoznawców terminologów cały nakład pracy związany z opracowywaniem, recenzowaniem i zatwierdzaniem 27 pracy jest nie do udźwignięcia, a ich szeregi topnieją. Z drugiej strony praca terminograficzna na Litwie nie jest uznawana za naukową — nawet wtedy, gdy wykonują ją najlepsi specjaliści (profesorowie, akademicy). Planowanie, organizowanie i koordynowanie terminografii nie jest zinstytucjonalizowane, nie należy do nikogo — tej ważnej pracy się nie wykonuje. W Białej księdze nauki i technologii Litwy (2001), opracowanej przez Departament Nauki i Studiów przy Ministerstwie Oświaty i Nauki, nie ma terminów: terminija, terminologija, terminografija, choć terminy — to czerwone nici w tkaninie wszystkich nauk. Gdzie jesteśmy — na prostej drodze, na rozdrożu czy w ślepym zaułku? Nikt nawet się nad tym nie zastanawia. A potrzebny jakościowy, a częściowo — również ilościowy, awans pozostaje poza horyzontem. Choć zaświtała niewielka gwiazdka nadziei — wybory prezesa Akademii Nauk wygrał kandydat, w którego programie również znajduje się terminologia. Zobaczymy po studniówce. Wnioski 1. Początek litewskiej terminografii — 1821 r. Dawna terminografia — rękopiśmienna. Pierwszy drukowany słownik terminów — 1907 r. Przez niemal sto lat pracę terminograficzną wykonywali pojedynczy, oświeceni entuzjaści, głównie botanicy. 2. Towarzystwo Naukowe Litewskie (1907 r.), pobudzone przez ruch odrodzenia narodowego, dało pewien bardziej zorganizowany impuls, lecz nie zdążyło wydać owoców terminografii. 3. Początek zorganizowanej terminografii — dyskusje nad neologizmami terminologicznymi specjalistów skupionych wokół Jonasa Jablonskisa w Woroneżu, na zapleczu I wojny światowej. 4. W Komisji Terminologicznej działającej w I Republice Litewskiej w latach 1921–1926 nawet nauka i autorytet Jablonskisa nie powstrzymały nieprofesjonalnego i nadmiernego puryzmu, przejawiającego się licznymi niekompetentnymi neologizmami. Późniejsza Komisja Terminologiczna Towarzystwa Języka Litewskiego ugruntowała zapoczątkowany przez Jablonskisa tryb zorganizowanego tworzenia, rozpatrywania i zatwierdzania terminów, zinstytucjonalizowała go — i to już na zawsze. 5. Od urodzajnego 1938 r. do 1954 r. zieje ogromna luka terminograficzna. Przygotowanie Słownika współczesnego języka litewskiego (1954 r.) przyniosło również dekadę terminograficznych zbiorów. Jednak niemal wszystkie słowniki terminów — rosyjsko-litewskie, pełne rosyjskich kalk językowych, które propagandowo oceniano jako wzbogacanie języka litewskiego. Ogólnie rzecz biorąc, niekiedy chwiały się podstawy teoretyczne i metodologiczne. 6. Pod koniec 1971 r. utworzono Radę Terminologiczną; choć nie rozruszała ona w znacznym stopniu pracy 28 terminograficznej, przyczyniła się do istotnej nowości — stosowania języka angielskiego (rzadziej — także innych języków) w słownikach terminów. 7. W latach Drugiej Republiki Litewskiej rozpoczyna się prawdziwy przełom w terminografii — ukazało się około 200 słowników i słowniczków. Dużym bodźcem był Program stosowania i upowszechniania języka państwowego na lata 1996–2005. Przyjęto dokumenty dotyczące opracowywania i zatwierdzania słowników terminologicznych. Wydano kilka obszernych wielojęzycznych słowników terminologicznych. Jednak widoczna jest zarówno nierównowaga ilościowa, jak i brak jakości. Praca terminograficzna nie jest uznawana za naukową. Jej planowanie, organizacja i koordynacja nie są zinstytucjonalizowane. Rozkwit pracy terminograficznej pozostaje poza horyzontem. LITERATURA“ Auksoriūtė A. Terminologiczna spuścizna Laurynasa Ivinskisa. —Lietuvių kalbotyros klausimai 40, Wilno, 1998, 32-40. Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych (Zatwierdzone protokolarną uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej na posiedzeniu w dniu 9 grudnia 1999 r. (nr protokołu 7)). —Gimtoji kalba 3, Wilno, 2000, 22–24. Bibliograficzny wykaz źródeł dotyczących problemów litewskiej terminologii (1945–1980). Opracowali K. Taitšins i C. Kėtnis, Wilno, 1981. Brazdžiūnas P. Tworzenie litewskiej terminologii fizycznej. —Kalbos kultūra 44, Wilno, 1983, 4-8. Būga K. List (13.) do K. Jurgelionisa. —Rinktiniai raštai 3. Wilno, 1961, 926-930. Būga K. Słowniczek terminów systematyki zoologicznej [Rec.]. —Rinktiniai raštai 3, Wilno, 1961, 783-786. Česnys G. Zarys historii litewskiego nazewnictwa anatomicznego. —Terminologija 9, Wilno, 2002, 55-65. Dagys J. Jak opracowywano litewskie słowniki terminów botanicznych. —Lietuvių kalbotyros klausimai 16, Wilno, 1975, 244-248. W sprawie litewskich słowników terminów dydaktycznych (uchwała Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk Litewskiej SRR z dnia 20 grudnia 1978 r.). —Kalbos kultūra 37, Wilno, 1979, 4-5, * Niniejszy wykaz nie obejmuje wyłącznie cytowanej lub wzmiankowanej literatury, lecz wiąże się z wieloma — także implicite — omawianymi w artykule zagadnieniami. Dlatego też jego forma jest bibliograficzna. 29 W sprawie opracowywania i wydawania słowników terminów litewskich (uchwała Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk Litewskiej SRR z dnia 13 grudnia 1979 r.). —Mūsų kalba 3, Wilno, 1980, 26-28. W sprawie zasad zatwierdzania norm terminologicznych (uchwała nr 69 z dnia 29 stycznia 1998 r.). —Uchwały Komisji Języka Litewskiego. 1977-1998, Wilno, 1998, 176-177. W sprawie zatwierdzania słowników terminologicznych (uchwała z dnia 30 stycznia 1997 r. nr 59). —Uchwały Komisji Języka Litewskiego. 1977–1998, Wilno, 1998, 52–54, W sprawie częściowej zmiany uchwały nr 59 Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej z dnia 30 stycznia 1997 r. W sprawie zatwierdzania słowników terminologicznych (uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej z dnia 29 marca 2001 r. nr 1 (77)). —Gimtoji kalba 5, Wilno, 2001, 27–28. Gaivenis K. Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno, 2002. Gaivenis K., Keinys S. Przegląd litewskich słowników terminów dydaktycznych, ich braki i zalecenia dotyczące doskonalenia. —Prace Litewskiej Akademii Nauk. Seria A 2 (75), Wilno, 1981, 127–137. [aitsasnnc K,Knumasuuioc K. Nekotoryje voprosy terminologičeskoj raboty v Litovskoj SSR. —Naučno-techničeskaja terminologija 2, Moskva, 1973, 19-23. Grinius K. O litovskoj terminologii botaničeskoj organografii. —Lietuvių tauta 2 (3), Vilnius, 1914, 431-443. Indrašius N,Kucinskaité A,Vaitilavic¢ius A. Proekt osnovnych terminov psihiatrii. —Sveikatos apsauga 1, Vilnius, 1967, 56-59. Jablonskis J. Inž. A. Maciejauskas. Tehničeskij slovarik [Rec]. —Pisma Jablonskisa 4, Kowno, 1935, 284-287. Jablonskis J. List (66.) do J. Basanavičiusa. —Listy Jonasa Jablonskisa, Wilno, Jurgis Pabrėža 1985, 71-72. (1771-1849- ), Wilno, 1972. Keinys St. Rewolucja naukowo- -techniczna i rozwój terminologii litewskiej. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 24, Wilno, 1985, 179-196. Keinys St. Przegląd tworzenia terminologii litewskiej (do 1940 r.). —Językoznawstwo 18, Wilno, 1967, 5-34. Klimavičius J. Metryki należą do was. koledzy terminolodzy! —Mokslo Lieeva, 2000 16 1, 11 Klimavičius J. Terminologia: prace i pracownicy. —Biuletyn informacyjny 9, Wilno, Ministerstwo Oświaty i Nauki, 2001, 18. Kruopas J. A. Prace leksykograficzne KaSarauska. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 13, Wilno, 1972, 189-208. Kruopas J. K. Słowniczki i wykazy terminów Drasutavi¢iusa (Drasucio). —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 16, Wilno, 1975, 265-271. Lašas V. W sprawie niektórych terminów używanych w medycynie. —Ochrona zdrowia 4, Wilno, 1965, 52-53. Lemchenas Ch., Šuminas A. W sprawie niektórych zagadnień terminologii. —Prawda 1967 72 4. Biała księga nauki i technologii Litwy, Wilno, 2001. 30 Najnowsza litewska literatura z zakresu terminologii i terminografii (1991–1992). Opracowali J. Gaivenytė i St. Keinys. —Terminologijos vagos 1. Wilno, 1994, 101–109. Najnowsze litewskie słowniki terminologiczne. Opracowała J. Gaivenytė. —Terminologija 3, Wilno, 1996, 105-117; 4. 1997, 94-97; 5, 1998, 151-159; 6. 2000, 116-123; 7, 2000. 107-113: 8, 2001, 146-151; 9, 2002, 164-169: 10, 2003, 186—-192. Pavilonis S., Vaitilavičius A. Krytyczny przegląd niektórych litewskich terminów medycznych. —Sveikatos apsauga 3, Wilno, 1959, 56–60. Rygiškių Jonas. Nazwy, czyli terminy, przyjęte przez Komisję Terminologiczną [Rec.] —Jablonskio raštai 4, Kowno, 1935, 322–324. Rygiškis Jonas. Nasze nowe terminy. —Pisma Jablonsk307-308. iego 4, Kowno, 1935, Rygiškis Jonas. Usprawiedliwienie i odpowiedź. 1935, 308-310. —Pisma Jablonskiego 4, Kowno, Rumšas P. Wkład Jablonskiego w litewską terminologię arytmetyczną. —Kultura języka 29, Wilno, 1975, 3-16. Rumšas P. Historia litewskich terminów geometrycznych. —Nasz język 2, Wilno, 4-19. 1974, Rumšas P. U początków terminologii matematycznej. —Zigmas Žemaitis, 52-58. Wilno, 1979, Šikšnys M. Moje lekcje języka litewskiego i wspomnienia o J. Jablonskisie. — Językoznawstwo 5, Wilno, 1962, 81-87. Praca terminologiczna. Przetłumaczyła A. Kaulakienė. Wilno, 1973, Zasady i metody terminologii. Litewska RST 1115-90 (ISO 704-87), Wilno. 1990. Słowniki terminów (1985-1990- ). Opracowała N. Banevičienė, uzupełnił St. Keinys. —Lietuvių kalborvros klausimai 31, Wilno, 1994, 192–200, 201–202. Słowniki terminologiczne i normy terminologiczne. Oprac. A. Smetona. —A. Paulauskienė Kultura języka litewskiego, Kowno, 2001, 247–254, Instrukcja opracowywania kartoteki słowników terminologicznych, Wilno, 1972. Umbrasas A. Stan terminologii prawniczej na Litwie w latach 1918–1940. —Terminologija 8, Wilno, 2001, 76–94. Urbonas S. O niektórych nieudanych terminach. —Sveikatos apsauga 4, Vilnius, 1968, 44-56. Vaitilavičius A. W kwestii litewskiej terminologii medycznej. —Sveikatos apsauga 2, Vilnius, 1957, 56-61. Valatka J. Kilka uwag dotyczących nowo opracowywanych terminów medycznych. —Sveikatos apsauga 12, Vilnius, 1952, 33-34. Zemlevičiūtė P Doktor Jonas Basanavičius i jego „Medega musu tautiszkai vaistinvkvstai“. —Terminologija 9, Vilnius, 2002, 103-121. Žemaitis Z. Ze wspomnień o J. Jablonskj. —Literatura i 1959. 32-39. język 1, Wilno, Žemaitis Z. Historia litewskiej terminologii matematycznej. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 8, Wilno, 1966, 195–201. 31 TERMINOGRAFIA LITEWSKA: CECHY PRZESZŁOŚCI, TRUDNOŚCI TERAŹNIEJSZOŚCI I ZADANIA Streszczenie Można powiedzieć, że terminografia litewska rozpoczęła się w 1821 roku. Dawna terminologia znajduje się w rękopisach, pierwszy drukowany słownik terminologiczny ukazał się w 1907 roku. Przez niemal sto lat prace terminograficzne wykonywali pojedynczy entuzjaści, głównie botanicy. Litewskie Towarzystwo Naukowe (założone w 1907 roku), pobudzone przez ruch odrodzenia narodowego, nadało impuls bardziej zorganizowanemu podejściu, lecz nie miało wystarczająco dużo czasu, aby przynieść wymierne rezultaty. Początki zorganizowanej terminografii — dyskusje na temat tworzenia terminów przez specjalistów skupionych wokół litewskiego językoznawcy Jonasa Jablonskisa na tyłach frontu I wojny światowej, w Woroneżu w Rosji. Zasada czystości w koncepcji terminologii Jablonskisa® była niezbędna. W pierwszej Komisji Terminologicznej. który działał w Republice Litewskiej w latach 1921–1926, nawet nauczanie Jablonskisa i jego autorytet nie powstrzymały nieprofesjonalnego i nieumiarkowanego puryzmu, który przejawiał się w licznych i nieodpowiednich neologizmach. Jednakże późniejsza Komisja Terminologiczna przy Towarzystwie Języka Litewskiego ustanowiła zorganizowane tworzenie, omawianie i zatwierdzanie terminologii oraz zinstytucjonalizowała ten proces. Od 1938 do 1954 roku w pracach terminograficznych występuje duża luka. Przygotowanie pierwszego normalizującego słownika języka litewskiego (Dabartinés lietuviy kalbos Zodynas, 1954) stworzyło dobrą podstawę dla terminografii. Jednakże niemal każdy słownik terminologiczny był litewsko-- rosyjski, a z języka rosyjskiego zapożyczono wiele kalk tłumaczeniowych, które w propagandzie oceniano jako wzbogacenie języka litewskiego. Ogólnie rzecz biorąc, podstawy teoretyczne i metodologiczne od czasu do czasu ulegały wahaniom. Pod koniec 1971 roku przy Prezydium Akademii Nauk powołano Radę Terminologiczną. Nie przyspieszyła ona w zauważalny sposób prac terminograficznych, lecz zachęciła do jednej istotnej innowacji — używania języka angielskiego (rzadziej — innych języków) w słownikach terminów. W okresie drugiej Republiki Litewskiej (od 1990 roku) nastąpił prawdziwy rozkwit terminografii — opublikowano około 200 słowników terminologicznych. Głównym bodźcem był Program użytkowania i rozwoju języka państwowego na lata 1996–2005. Zatwierdzono procedury opracowywania i zatwierdzania słowników terminologicznych. Opublikowano kilka podstawowych wielojęzycznych słowników terminologicznych. Jednak zauważalna jest dysproporcja ilościowa i brak jakości. Praca terminograficzna na Litwie nie jest postrzegana jako działalność naukowa. Jej planowanie, organizacja i koordynacja nie są zinstytucjonalizowane. Rozwój prac terminograficznych wciąż pozostaje kwestią przyszłości. Jonas KLIMAVIČIUS Otrzymano 2003-10-31 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-2055 Wilno E-mail [email protected] 32