Terminas prie termino. III

Termin przy terminie. III JONAS KLIMAVIČIUS Litewski Instytut Języka KAPOTAS Współczesna historia terminu kapotas w języku litewskim oficjalnie kończy się wraz z jego wyeliminowaniem. Nieco inaczej jest w użyciu prasowym — tu jeszcze i dziś można przeczytać: wsiada do samochodu, uruchamia silnik, otwiera maskę Sav z TV 2005 48 70. Ogólnie rzecz biorąc, mogło się skończyć znacznie wcześniej. A zaczęło się jeszcze wcześniej i nie od terminu. Jak i niejedna pożyczka, język litewski dotknęła na obrzeżu, fragmentarycznie. Nie zaczęło się od samochodu ani statku powietrznego. LKŽ V 1959 kapota (z pol. kapota) —„krótkie, bez rękawów okrycie wierzchnie (najczęściej ciepłe, futrzane), kamizelka; „švarkas, palaidinis“ wskazuje się z Mūsninkai, Debeikiai, Salakas (odnotowane w leksykografii: kapota, ėlė (sermėga) —svarki. węgierka, kapota. kxanomv M 1894), o wariant kapotas (z ros. xanom) —z Rėkiškio, Giedraičių (wsch. wyż. kapotkinas, choć słyszany, pozostał niezarejestrowany); jeszcze jeden wariant „kapoté (por. kapka 2) znacznie różni się znaczeniem — „damski starodawny odświętny czepek z ciemnego materiału, który noszono bez chustki” Kupiškis. Występuje także w słownikach wyrazów międzynarodowych: kapot (fr.) — „damski domowy szlafrok poranny, szlafrok” TŻŽ 1936; 4) „damska odzież domowa, bluza, szlafrok” TŻŽ 1951. W użyciu języka ogólnego ten kapot istniał głównie w statusie egzotyzmu (choć niezbyt odległego) —zwykle w tłumaczeniach, np. : Należy wiedzieć, że Płaszcz Akakija Akakijewicza również był przedmiotem kpin urzędników; zabrano mu nawet miano szlachetnego płaszcza i nazywano go kapotem N. GogR III 1954 148. Długo nie mógł on |Cziczikow] rozróżnić, jakiej płci była ta postać [Pluszkin| —męskiej czy żeńskiej. Jej ubranie było bardzo nieokreślone, podobne do kobiecego kapota; na głowie miała kaptur N. GogR V 1954 131. Znaczenia nie są całkiem dokładnie zrozumiałe —por. ros. kanom 1. „jpoMannnee XEHCKOe TIIaThe CBOOOJmKOTO rIOKpos“ || yCcTap. „XKEeHCKaS HH MYyXCKAS 172 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. III BepXHsAA ofeXxaa bes riepexBaTa Tanun“ || „,mAHenb GpaHIy3CKUX cony@ar’ (< fr. capote; po raz pierwszy odnotowane w 1847 r. w akademickim słowniku języka rosyjskiego) CCPJIA V 1956, 1. psn. palaidinis (damski szlafrok) RLKŽ I 1967, 1. psn. palaidinis, luźna [o swobodnym kroju] sukienka RLKŽ 11 1983; por. pol. kapota —kapotas; palaidinis; szlafrok LeLieZ 1979, pol. kapotka psn. —kapelusik z wiązaniami LeLieZ 1979, fr. capote —1) płaszcz z kapturem, 2) wojskowy płaszcz, 3) damski kapelusik PLKŽ 1976 i, niestety, 2) kapotas, uchylna, metalowa pokrywa | 3) pot. capote anglaise —prezerwatywa] PLKZ 2004'. Franc. ‘capot’, w znaczeniu „odzież” znany od 1576 r., w 1688 r. zyskał wariant capote (tego samego pochodzenia są także cape, capeline, capuchon, a także cappa) — najpierw w znaczeniu różnych ubiorów (oraz mors. „peleryny z kapturem”), a od 1839 r. — także „powozu ze zdejmowaną lub składaną górą”, choć w znaczeniach podobnych do tego ostatniego już od 1819 r. (mors. „brezentowego okrycia chroniącego przed deszczem”) używany jest również ‘capot (Robert 1993). Tylko TZZ 1951 odnotowuje kapotas 1) „uchylną metalową pokrywę zakrywającą górną część silnika przed kurzem i opadami atmosferycznymi” oraz 3) „osłonę nadającą silnikowi samolotu opływowy (aerodynamiczny) kształt- ”; widać tu także, jak wykształciły się te znaczenia — 2) „ciepła sukienna lub pikowana (watowana) osłona chroniąca silnik przed nadmiernym ochłodzeniem”, a także bliski związek tego znaczenia z kapotas 4) „damski strój domowy, <--->". W znaczeniu „osłona silnika ciężarówki” ten zapożyczony wyraz nie jest już zalecany w LKŽ V 1959 —x kapotas 2. Kapoto nie ma również w DZ 1954, 1972, 1993. TechnZ 1949 kanom — (variklio) gaubslé |o koxyx — osłona, obudowa (mas.)], PolZ 1959 — (variklio) gaubtas. Jednakże PolZ 1984 kanom aut. — gaubtas, kapotas. Ros. kanom — tech. kapotas, gaubtas, gaubslé RLKZ 1 1967, lecz 2. tech. gaubtuvas, apdanga RLKZ 11 1983. Kapoto nie odrzuca także TZZ 1969, tylko zmienia odpowiednik —1), „gaubtuvas, <--->” (tak samo TŽŽ 1985), tylko TŽŽ 2001 — „antvožas” — „otwierana metalowa pokrywa, <--->”. PATŽ 1995 również Bliskoznaczne (być może nie bez wzajemnego oddziaływania) są słowa kabétes Jiš lenk. kabat — obecnie psn. 1) „durtinys (męska odzież)”, 3) daw. „koszula dla skazanych na karę śmierci” LeLieZ 1979] „taka odzież”: Ant béro žirgo, su meškos kaboti Pakrūojis (LKŽ V. 1959), kdbotas (1. kabat < lot. capatus) — „bezrękawnik, ciepła odzież damska: kamizelka” (także Kabelka 1964); por. kapotas — LKŽ VI 1962 podaje na podstawie P. Ruigysa, K. Milkausa. słowników F. Nesselmanna i A. Juški, żywo znane z Metų K. Donelaitisa: O kad kartais kobotą mes tavo pamatom. * To ty nam nie wróbel po wiejsku się pokazujesz PV 113 114, Gdy słońce zbytnio grzeje nam w plecy, / Wtedy zakładamy chłodne tryničius lub kobotus Zr 67 68 (Donelaitis 1977), także — ze zbioru pieśni S. Daukantasa Dainės Zemaitiy: Ant bėru žirgu po meškos kobotu (nr 101). W rzeczywistości są to zapożyczenia innego pochodzenia, pochodzące z prakrytów za pośrednictwem języków arabskiego, perskiego, Puaropg średniogreckiego, bułgarskiego, serbskiego, czeskiego, polskiego i rosyjskiego — orientalizmy, które dotarły do [języka] (Pacmep II 1986). Terminologija | 2006 | 13 173 już podaje variklio dangtis —kanom Jdeuzamejia —bonnet (GB); hood (US) — Motorhaube —capot. Antykodyfikacyjnie podano w VL,LVKATZ 1996: kapotas —Haube, Verkleidung, variklio kapotas —Motorschutzhaube, Motorverkleidung oraz variklio gaubtas —Motorhaube, Motorschutzhaube, Motorverkleidung. CivilAvZ 1996 podaje dangtis, gaubtas —cowling; cowl —kanom. Kapoto nie ma w TechEnc II 2003, jest tylko gaubtas —„zewnętrzna osłona maszyny, przyrządu, mechanizmu, aparatu —futerał, pokrowiec, pokrywa“. Nawiasem mówiąc, tutaj zrobiono jak ros. KOJKYX —„Hapy>xHas 0bonouka (OyT/ISAp, KAOOT, IOKDpbInIKA) MAINHHbI, npubopa, Mexanus3- Ma, anmapara, <-->" IIC 1976, 1989. „Kapoto” nėra nei KPP, 1976, nei KPP, 1985, o TT 1992 „kapotas” yra svetimybė. variklio kapotas (= variklio antvožas) – techn., o KP 4 L1 2005 „kapotas” – svetimybė. ntk. = techn. antvožas, dangtis; gaubtas. Taigi „kapotas” technikos terminijoje po netrumpų svyravimų jau išgyvendintas. Tačiau jo pakaitalo tikslinimas gal dar nėra pasibaigęs. STRESAS, EUSTRESAS, DISTRESAS Hansas Selye streso teoriją sukūrė 1936 m. Lietuva į ją vėlavo. Terminas kėlė abejonių. A. Novodvorskis w artykule Słowa fetysze cytuje: stres determinuje pilną interwencję. Jest przekonany (i Redakcja, jak widać, zapewne się z tym zgadza), że ang. stress „napięcie, akcent, naprężenie (= naprężenie)“ nie ma dla Anglików żadnej specyfiki, a więc i nam powinno wystarczyć napięcie, natomiast specyfikę „stworzyliśmy sami, przekształcając pewne słowa języka obcego w jakieś fetysze, nadając im wspaniałe właściwości, których one wcale nie mają“ (Novodvorskis 1973: 13). Tak się wydawało, są przypadki, w których rzeczywiście tak jest. Nie od razu uświadomiono sobie, że H. Selye stworzył jednak zasadniczo nowe pojęcie, a nie tylko w pewnym stopniu zterminologizował istniejące słowo stress. To, że inne języki je zapożyczały, jest oczywiście dużą różnicą. Jednak zamiast mechanicznie wyciągać wniosek, że i one powinny były przyjąć własne słowo —odpowiednik ang. stress, należało poważnie rozważyć, czy w ogóle istnieje tu taka ogólna zasada i czy konkretnie można tak postąpić —bez strat semantycznych, niebezpieczeństwa dwuznaczności itp. W tym przypadku przede wszystkim należy mieć na uwadze wieloznaczność ang. stress —w porównaniu z lit. įtampa —niemal zbliżoną do homonimii —1) nacisk, ucisk, 2) napięcie; ]} inne? Wait JSON malformed? Need output proper. Let's craft. alldieweil. [ trudności, 3) waga, znaczenie, doniosłość, 4) akcent, 5) muz. akcent, akcent rytmiczny ALKŽ 1975. Granice znaczeń są bardzo wyraźne, odległości między znaczeniami są duże. Twierdzenie, że stress — „stan organizmu polegający na walce ze szkodliwymi czynnikami” — dokładnie odpowiada jtampa 2, podczas gdy įtampa 1 oznacza „naprężenie, skupienie sił i uwagi podczas pracy” DZ 174 Jonas Klimavičius | Termin obok terminu. III 1993, jest dość nieostrożne. Logiczniej byłoby powiedzieć — stres różni się od įtampa (choć nie tylko od niego). Historia nazwania pojęcia kształtowała się dość sprzecznie. Nawiasem mówiąc, ALKŽ 1975 nie podaje akcentu o znaczeniu medycznym. MedŽ 1980 stress —stresas —napięcie —cmpecc. Należy pamiętać, że w medycynie pojęcia związane z rozciąganiem już istniały (i nadal istnieją): tensio — tenzja: 1. ciśnienie, nacisk, 2. napięcie; sprężystość, tensio muscularis — napięcie mięśnia (podczas skurczu), tensor — mięsień napinający; intensivitas —intensywność —napięcie, intensious —intensywny —napięty; molimen —1. napięcie, 2. wytężona działalność, 3. niedyspozycja Med? 1980. Np.: napięcie naczyń krwionośnych ustąpi GV 1981 102. Jednak pojęcia i termin „įtampa” nigdy nie były i nie są czymś innym niż stres. LTE X 1983 już bez litewskiego odpowiednika podaje wyłącznie stres —„Stan psychicznego i fizjologicznego napięcia człowieka i zwierząt, powstający wskutek zmiany warunków zewnętrznych lub zaburzeń wewnętrznych (stresorów). <---> Stres przejawia się zmianami fizjol. (rytmu serca, ciśnienia krwi, oddychania, mięśni, napięcia, aktywności elektrycznej mózgu), zaburzeniem koordynacji ruchów i działań, napięciem emocjonalnym, lękiem, frustracją, a czasami także całkowitą dezorganizacją działalności <--->". Chociaż ogólnie H. Selye „wyjaśniał stres jako zespół adaptacyjny —mobilizacyjną reakcję organizmu na chorobę” LTE X 1983, mający „3 stadia: alarmu, rezystencji (odporności) i wyczerpania” M i G 1978 12 38, chociaż „niewielkie stresy pobudzają w organizmie funkcje życiowe” i „stres może być pożyteczny albo szkodliwy” MedEnc II 1993, jednak przy podawaniu wyłącznie międzynarodowego terminu stres wyjaśnienie jeszcze bardziej oddala się od pojęcia „įtampa”: „Stres może być wywołany urazem fiz. lub psychicznym, chorobą”, „stres zachowania może przejawiać się brakiem samokontroli, biernością itp.” MedEnc II 1993. Stres ma także swoją fizjologię: Stres —wstrętny stan emocjonalny, podczas którego czynniki psychologiczne determinują zmiany biochemiczne organizmu LA 1998 77 11. W literaturze popularyzatorskiej można znaleźć twierdzenia, że stres może być wywołany kłamaniem, a wskutek stresu może pojawić się łupież... PsichŽ 1993 wspomina o stresie informacyjnym —„gdy z powodu nadmiernej ilości informacji człowiek nie jest w stanie wykonać zadań, nie zdąża w wymaganym tempie podejmować właściwych decyzji, zwłaszcza gdy ponosi największą odpowiedzialność za skutki tych decyzji"“. Rzeczywiście można wyciągnąć wniosek, że stres różni się od napięcia zarówno ilościowo, jak i jakościowo —jest to już także niezdolność do wytrzymania napięcia. Przy używaniu słowa stres nie nadaje się nawet wyjaśniać go jako napięcia, np.: Człowieka nieustannie oddziałuje napięcie, zwane stresem M i G 1978 12 38. Chociaż już LKZ XIII 1984 uznano stres za „reakcję organizmu pod wpływem niekorzystnych czynników, napięcie“. ale DZ 1993 stres — zob. jtamTerminologija | 2006 | 13 175 pa 2. Nieco bliższe prawdy byłoby stres, przemęczenie Dnvd 1991 36 5. Ale przeciążenie byłoby tylko częściowym przypadki- em stresu. Znana popularyzatorka ziołolecznictwa E. Šimkūnaitė próbuje nazwać stres słowem całkiem gwarowym užsitrenkimas: Druga potęga kwiatów — ich zapach: od zmartwień, od trudności, od zablokowań (stresów), od smutków M i G 1990 7 38, por. užtrenkti 5. || prk. „wstrząsnąć, przygnębić“: Tei[p] powala człowieka, ani nie płacze, ani nic (gdy wydarzy się wielkie nieszczęście) Radviliškis (LKŽ XVI 1995). To raczej „frustracja“… Przejdźmy do wewnętrznych zagadnień języka. Stres ma swój mikrosystem: Hans Selye (1907—1982) — kanadyjski patolog fizjolog. twórca klasycznej teorii stresu (1936), autor książki „Stres bez dystresuTM” i innych książek M i G 1990 1 34. Pewne rodzaje stresu, przez autora nazywane „eustresem”, są dla nas korzystne M i G 1990 1 34. Dystres — „nieprzyjemny, szkodliwy, zakłócający działalność stres” PsichŽ 1993. Stresor — „czynnik wywołujący stan stresu”: stresory fizjologiczne — „(np. bardzo duże obciążenie fizyczne, wysoka lub niska temperatura, ból, utrudnione oddychanie)” oraz stresory psychiczne, „tj. y. czynniki mające dla jednostki znaczenie sygnalizacyjne (np. zagrożenie, niebezpieczeństwo, zniewaga, nadmiar informacji)„ PsichŽ 1993. Wyróżnia się kilka rodzajów i podrodzajów stresu: fizjologiczny i psychologiczny (informacyjny i emocjonalny) PsichZ 1993, a także formy stresu: impulsywny, tłumiony, uogólniony. W użyciu prasowym występuje również więcej połączeń: stres nerwowy LA 1998 190 13, Sav su TV 2006 48 26, stres psychomotoryczny Bion 2006 2 20, stres psychospołeczny Vd 2006 48 21, stres społeczny Vd 2006 48 22, stres oksydacyjny MkslL 2002 10 14, stres przewlekły M ir G 1991 8 36, stres ciągły LA 1998 212 24, stresy służbowe i domowe L ir M 1987 28 3, sytuacja stresowa M ir G 1987 1 23, stan stresu VL 1998 37 6. sytuacja stresowa VL 1998 37 6, MkslL 2000 15 10, Vd 2003 41 43, stan stresu LA 1995 58 17, MkslL 2000 15 10, reakcja stresowa NZA 2003 11-12 633, hormony stresu Vd 2003 41 43, 2006 9 53, „hormony stresu“ —adrenalina, noradrenalina, kortyzol Sav su TV 2006 49 24, czynnik stresu Sav su TV 2001 19 4, minerał antystresowy Vd 2006 16 41. Występuje, ale poza językiem mówionym jeszcze nie jest rozpowszechniony czasownik stresuoti: chwiejnym krokiem wiecznie zestresowani ruszają..- do babuni“ KV 1998 19 21. Zatem stres już się zakorzenił. Jeśli stres wywołuje bardzo wyraźne zmiany napięcia elektrycznego organizmu czy nawet komórki, to czy sam może być nazywany napięciem? Stres może dotknąć M ir T 1974 10 20, pojawić się M ir G 1987 1 23, stres można komuś wpędzić LR 1996 218 3, wywołać TMtr 1987 1 P6, LA 1996 167 24, doświadczyć LA 1998 232 7. przeżyć LA 1998 190 13, można usunąć stresową 176 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie, III stan LA 1995 58 17, stresu można się pozbyć LA 1996 217 11. Wpędzić w napięcie. doświadczyć napięcia, napięcie dopadło —niespotykane. Różnica ta również przemawia za rozróżnianiem napięcia i stresu. Można stwierdzić transterminologizację, która oczywiście dokonała się poza granicami języka litewskiego: stress —oddziaływanie. stres: stres suszy, stres cieplny, stres zasolenia, stres osmotyczny AugBiolŽ 1998, stres roślin LA 1998 222 19, stan stresowy roślin LA 1995 58 17; stres antropogeniczny: Na elementy społeczno-ekonomiczne w krajobrazie nie zwraca się uwagi, bada się jedynie skutki interwencji człowieka dla naturalnych komponentów krajobrazu, prognozuje się, jak będą się one zmieniać w przyszłości pod wpływem stresu antropogenicznego, <---> Mir G 1984 3 8, To z kolei również przemawia za stresem. Determinizacja niewyraźna, rzadka, np.: stres ducha L ir M 1984 447, stresy duchowe KB 1984 7 62; litewska hodowla drobiu doświadczyła prawdziwego stresu. Trzeba było pilnie gonić <---> Vd 2000 41 18. Istnieją niejasne — być może nawet dla samych użytkowników — przypadki (choć raczej jest to transterminologizacja), np.: ponieważ deszcze były niewielkie, winogrona uniknęły „stresu wodnego” LA 1994 179 8; w naszych czasach nasilił się tylko pewien stres społeczny — utrata motywacji M i G 1990 1 34. Gospodarka światowa wiele obiecuje, ale jednocześnie powoduje duże napięcie i stres LA 1998 199 6. Stwierdziwszy ugruntowanie się stresu, jego precyzję, a zatem i potrzebę jego stosowania, należy jednak zaznaczyć, że na początku było więcej, ale także później zdarzały się różnorodne związki stresu z napięciem. Na początku dość często, choć używa się słowa stres, jest on po prostu wyprowadzany z napięcia: Inna właściwość układu nerwowego — równowaga — pomaga wytrzymać duże nagłe napięcie. — ——Człowiek, w obliczu zagrożenia, musi bardzo wytężyć swoje siły psychiczne, a nierzadko także fizyczne. Dopada go tak zwany stres M i T 1974 10 20. Każdy stres wywołuje chorobę <--->. Jeśli więc nie nauczymy się wykorzystywać naszych wewnętrznych rezerw, z każdym rokiem będziemy czuć się coraz gorzej, a nasze napięcie psychoemocjonalne będzie wzrastać. Żyjemy w ciągłym strachu o pracę, relacje rodzinne itp. Strach napina nasze mięśnie, usztywnia ruchy. Napięcie mięśni przenosi się na psychikę, a wielu z nas nie potrafi się odprężyć. Dlatego dzisiaj gabinety odreagowania psychicznego są żywotnie ważne KmT 1989 164 3. <---> popełnił samobójstwo, nie wytrzymując ciągłego stresu powstałego wskutek wymagającej pracy LA 1998 212 24. Ciągły stres utrzymuje nasz organizm w napięciu; ten stan rejestruje mózg i informuje układ odpornościowy Vd 2006 9 53, Ani ten cytat, ani inne przeczytane teksty na ten temat nie wskazują, że gdziekolwiek choćby w najmniejszym stopniu napięcie. swoją drogą, terminologicznie nieokreślone, byłoby uznawane bądź za jedną, bądź za jedną z kilku przyczyn stresu, bądź za skutek stresu, jego składową. Terminologija | 2006 | 13 177 To znowu argument na korzyść „sfreso- ”. Choć lekarski, jednak bardzo nietypowe jest takie połączenie: Współczesnemu życiu charakteryzują częste napięcia stresowe, obfitość informacji TMkt 1980 26 3. Č. Grizickas. Dlatego od samego początku aż do dziś nierzadkie jest zestawianie napięcia i stresu: Od napięć, stresów wyczerpuje się układ nerwowy, słabnie serce Sm 1977 11 45. Najczęściej łączy się je spójnikiem „i”: Tego napięcia i stresów moje już podupadłe zdrowie nie wytrzymało Šv 1990 7 18. W tych czasach napięcia i stresów LA 1993 31 10. <---> ludzie zarabiający więcej spędzali więcej czasu, zajmując się tym, co kojarzyło się z negatywnymi emocjami, takimi jak napięcie i stres Vd 2006 29 31 (tłum. z jęz. ang.!). Nie ma jednak pewności, czy byłyby to dwa pojęcia, por.: <--> zmarł na zawał serca, którego przyczyną (nie przyczyny — J. K.) — były stres i napięcie LA 1994 143 6. Łączy się także spójnikiem „ar”, co już wskazuje na odmienność pojęć: Jednak codzienność życia, konflikty psychologiczne nierzadko wywołują stres emocjonalny lub chroniczne napięcie emocjonalne. Wszystko to z kolei stwarza bardzo sprzyjające podłoże do powstania patologii psychosomatycznej, tj. chorób neurogennych TMtr 1987 1 P6. <---> na odporność dzieci mogą wpływać także stresy lub napięcie w relacjach rodzinnych LA 1996 213 3, Tu zwraca uwagę także liczba mnoga —stresy (napięcie —tylko liczba pojedyncza). Wniosek najprawdopodobniej byłby taki, że oddzielenie stresu od napięcia nastąpiło, ale pozostał także pewien związek. Chociaż potrzebne byłoby wyraźniejsze rozróżnienie. W użyciu wyraz stres ma także inne, niezbyt jasne związki, np. : Należałoby unikać negatywnych emocji, stresów, <=--> Šm 1984 7 34; psychoterapia emocjonalno-stresowa VN 1988 26 2. Stan stresu i depresji — to z pewnością niepożądany gość VL 1998 37 6. <---> boli, gdy trzeba zwalniać młodych ludzi, <--->. Dla nich mój przymusowy krok jest — prawdziwym szokiem. Mnie może byłoby łatwiej — już doświadczyłem podobnych stresów Sav 1994 11 7. Trafiwszy do otwartej przestrzeni, noworodek również przeżywa szok. ———Stres doświadczony podczas porodu będzie oddziaływał przez cały czas. Uważa się, że tacy ludzie będą bardziej agresywni LA 1998 85 21. <---> minęły 3 miesiące od bardzo bolesnej traumy, szczególnie dla osoby w podeszłym wieku — śmierci małżonka. W skali stresu taka trauma oznaczana jest jedną z najwyższych wartości. <--->. <-->. <--> przygotować się na śmierć jest niemożliwe. Zawsze przychodzi niespodziewanie, nieoczekiwanie. Reakcją żywych na nią są łzy, wielki smutek, żałoba. Często do końca niewyrażony smutek, niewypłakane łzy przeradzają się w depresję, różnorodne choroby ciała LA 1993 97 14. Wniosek byłby taki, że choć stres jest medycznie pojęciem rzeczywiście jasno zdefiniowanym, w języku potocznym i 178 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. III sam stres, a także jego związki z napięciem i innymi pojęciami medycznymi — depresją, euforią, apatią, frustracją, traumą, szokiem — nie są tak jasne, jak powinny być. Ale ogólnie stres nie mieści się w medycynie, a w życiu jest niemal zjawiskiem kulturowym: „W literaturze specjalistycznej, a także pięknej, trudno dziś znaleźć inne słowo tak często używane do wyrażania najróżniejszych silnych przeżyć oraz psychicznego i fizycznego dyskomfortu jak stres. Stres stał się niemal symbolem współczesnego życia. Chociaż problem stresu także w naszym kraju. i za granicą szczegółowo badają lekarze, biolodzy, fizjolodzy, biochemicy, biofizycy, psycholodzy, socjolodzy, a nawet filozofowie, w żadnym razie nie został on jeszcze rozwiązany” — twierdzi lekarz Vytautas Meška (M ir G 1986 8 26). W recenzji rosyjskiego przekładu dzieła H. Selyego (Cejme I". Crpecc bes muctpecca. —M.: Ilporpecc, 1982. —126 c.) Laima Gudaitytė, która zresztą wysunęła również ważne kwestie niewspomniane w cytowanej przeze mnie literaturze medycznej [„H. Seljė wyróżnia dwie podstawowe reakcje utrzymywania stałości wewnętrznego stanu organizmu: syntoksyczne (gdy negatywne oddziaływanie jest ignorowane, człowiek stara się pogodzić z nim) oraz katatoksyny (gdy się z nim walczy)” DorVert 1982: 311], twierdzi, że w „drugiej, etyczno-- filozoficznej [części] książki przedstawione są wynikające z tego nieuchronnie, zdaniem autora, ogólne zasady moralności” (DorVert 1982: 310), i wyciąga bardzo szeroki wniosek: „Jej celem jest sformułowanie kodeksu moralnego, odsłaniającego sens życia i wskazującego zasady postępowania, pozwalające najlepiej wyrazić własne „Ja” oraz osiągnąć optymalny (= najoptymalniejszy) harmonijny kontakt z innymi” (DorVert 1982: 310). KOŚCI I SZKIELET Szkoła już od kilku dziesięcioleci uczy: szkielet. Ledwie ją ukończy (a nawet jeszcze nie), za pośrednictwem gazet, przekładów, ogólnie języka tłumaczonego, spada na niego „skelėtas” i z kości prawie nic nie pozostaje. W czasach sowieckich na litewskie użycie wyrazów międzynarodowych bardzo silnie oddziaływał język rosyjski. Rosjanie również mają własne słowa —ocmos (: st.rus. ocmamu) —„To, ųro ocraerca“ (por. ocmanku —„pozostałości“, daw. „resztki- “), a także kocmsak (: Kocmb „kość“), ale już bardzo często używają ckesiem. Zdarzają się rzeczy niezwykłe: ocmos —2. szkielet (xuBornoro —zwierzęcia), szkielet RLKŽ II 1983 [RLKZ IV 1985 „poprawia“: cxerem —1. szkielet, kości (wuenosexa —człowieka), <->, cKeJremnbiū —1. szkieletowy, szkieletowy, ale ckenemuvie MbiuiyDi —mięśnie szkieletowe RLKŽ IV 1985]. Nierzadko nawet ręka językoznawcy pisze: szkielet, kości —jakby tak było jaśniej. Bardzo dobrze kości (używane przez J. Basanavičiusa lavonkauliai) utrzymują się w archeologii —wsparte przez groby szkieletowe LEnc IX 1940 553, DŽ 1993 (por. groby ciałopalne). Terminologia | 2006 | 13 [79 W piśmiennictwie kości są znane od co najmniej stu lat (Vrp 1898 13). SNŽŽ 1907 — kości —kości, szkielet, giltinė i szkielet (gr.) —„tak ułożone kości, jak znajdowały się w żywym ciele“; szkielet, kostucha. Szkielet nazywany jest także po prostu kośćmi; u Jonasa Balvočiusa-Gerutisa (1842–1915) najprawdopodobniej według pol. kościec, ros. xocmsk utworzony kaulynas 2 (LKŽ V 1959), hybryda słownika A. Juški i Mosėdisa kaulyčia 2. |por. także kaulinyčia 3. „kostucha(?)”: Kaulinyčia siedzi pod mostem, nie idź, złapie cię! Vainiai (LKZ V 1959)]. W okresie międzywojennym przyrodnik Jurgis Elisonas pisał: Organy podporowe, czyli układ szkieletowy LKŽ XII 1981. LKŽ III 1956 griaučiai nie są oznaczone skrótami gwarowymi. A więc rzeczywiście szkoła rozpowszechniła i nauczyła: griaučiai. To wyraźnie litewskie słowo, tylko jego motywację nieco zaciemnia drobna niejasność podstawy słowotwórczej — czy od griauti, czy od griūti z wymianą samogłoski rdzennej. Dlatego przejdźmy ścieżkami semantyki i motywacji słów pokrewnych, aby griaučiai wraz z całą gromadą stały się bardziej swojskie i żywsze. Przede wszystkim jest to — griaumedis (: griauti Urbutis 1978: 192) —1. „powalone drzewo w lesie” Słownik A. Juški (tj. „griu(v)- medis”? ); gridumenys „gęsty las z powalonymi drzewami”: Burza uniosła go daleko, daleko, w leśne ostępy, w rumowisko leśne Tauragė. Wydałam córkę za griaumenų, za leśne griaumenų Skaudvilė; griova 3. „powalone na bagnie drzewo; wywrot“ Nemunaitis, Merkinė, Rėdūnia [1. „dół, zagłębienie; międzygórze, rów“, 2. „osuwający się brzeg rzeki: urwisko“ |. Pod względem formy i znaczenia bliski jest również rzadki gridučias (1) „tęgi, wysoki dąb (ścięty)“ Panevėžys (bez zdania) (LKŽ III 1956). Słownikowo bliskich, lecz etymologicznie dalszych wyrazów jest znacznie więcej. Znaczenie 2. tego samego wyrazu griaumedis. „twarde, niełupiące się i sztywne drewno” (Veliuona, Gitkalnis- ); nawet wyjaśnienie tego słowa przez wyraz graudus, nieużywany w tym znaczeniu w języku ogólnym, wskazuje na związek ze słowem grusti (u F. Kuršaitisa „griūsti- ”), a nie z griūti ani griauti. Słowu grūsti 1. „kruszyć, ucierać, rozdrabniać, mielić”, 2. „rozbijać”: Teip grūda duris vaikai, 3. „bić, dręczyć, męczyć”, 4. „wciskać, wkładać, upychać, tłoczyć- ”. 5. „nieść, wozić, przewozić”, 6. „pędzić, gonić”, 7. refl. „przedzierać się, udawać się, wchodzić, wspinać się“, 8. refl. „hałasować, stukać, szaleć, tłuc się“ semantycznie bliższe nie griūti, lecz "griauti 1. „przewracać, niszczyć: psuć“, 2. przen. „energicznie coś robić, czymś się zajmować, spiesząc się dokądś udać, coś transportować“, 3. refl. „przedzierać się, przebijać się, wchodzić“ (LKŽ HI 1956). Graudus gwar. 3. „twardy, sztywny: kruchy, łamliwy. trzaskliwy“: Graudi eglė skaldoma trupa Upninkai. Siekiera jest krucha, szybko się rozbija Lioliai (również używają Gaūrė, Rietavas, Kvėdarna, Palanga; słownik A. Juški; śpiewnik V. Kalvaičio, s. 93). Len są kruche, tylko dlatego dały się wymienić Tryškiai. Ależ kruche ciało! Valkininkai (również 180 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. III Istnieją także inne szkielety (zmieszane ze szkieletami): szkielety okrzemek (glonów diatomitowych) TechEnc 1 2000 409. Rafy koralowe —<---> wyspy powstałe ze skupisk wapiennych szkieletów <---> koralowców i innych organizmów, a na powierzchni — również z żywych koralowców VLE X 2006. Istnieją jeszcze bardziej niezwykłe: Przestrzenie między nefronami wypełnia tkanka łączna, która jak gdyby tworzy szkielet nerki InkstL 1971 6. Niestety, tu także częsty jest szkielet: szkielet gałki ocznej ZA 1972 607, szkielet cząsteczki TechEnc II 2003 322; <---> podstawę szkieletu komórki stanowi specjalny system najcieńszych elementów włóknistych. <---> tworzą go dość złożone zespoły białek włóknistych, <--->. System jest bardzo ekonomiczny — wykonując wspólną pracę aparatu podporowego i ruchowego, zastępuje w komórce także „szkielet- ”. i „stawy”. i „mięśnie- ”, choć nadal nazywa się go tylko szkieletem komórki —cytoskeleton Te M ir G 1979 10 7. niezwykłe szkielety nazywane są także stromą (gr. stroma —„podłoże, posłanieTM): zrąb tęczówki. albo stromą ZA 1972 609; stroma —biol. 1),.podstawa lub szkielet organu organizmu zwierzęcego, zbudowany z niesformowanej tkanki łącznej, w której znajdują się komórki zdolne do rozmnażania się i rozwoju, a także struktury włókniste, które warunkują jego znaczenie podporowe“, 2) „białkowa podstawa erytrocytów” [jeszcze 3) i 4)] TŽŽ 1969; 1. „podporowa struktura, szkielet, griaučiai organów zwierzęcia. na których rozmieszczają się elementy tych narządów” TŽŽ 1985 (także TŽŽ 2001); w nauce o narządach wewnętrznych sfroma — (narządu, komórki) szkielet, zrąb, stroma, zrąb gruczołów wydzielania wewnętrznego — szkielet, zrąb V Anat, HirET 1998. Francuzi szkielety — rusztowanie. Litewskimi szkieletami można się posługiwać w anatomii. Jednakże „szkielet” jest dość uniwersalny. Niejeden z nich występuje w budownictwie, architekturze, rzeźbie, technice, a nawet w odzieży. Ale tutaj szkielet odsunięto na bok. Tylko ciekawe, że posłużono się francuskimi — fr. carcasse: karkas —1. „druciany pałąk w damskich kapeluszach i abażurach lamp”, 2. „w rzeźbie, podczas lepienia, pewne ramy służące do zachowania proporcji modelu”, 3. „pocisk dawnych armat”, 4. „metalowy lub żelbetowy szkielet statków albo domów” TŽŽ 1936. Później forma zostaje zlituanizowana, a kolejność znaczeń się zmienia: karkasas —1) „metalowy lub drewniany szkielet jakiejś budowli (domu, statku, samolotu- )”, 2) „główna część opony samochodowej — tkanina przesycona gumą i pokryta cienką warstwą gumy”, 3) „dawny zapalający pocisk w kształcie worka z urządzeniem zapalającym, wzmocniony żelaznymi pasami w kształcie łuków”, 4) „drzewo z rodziny wiązowatych; ma bardzo twarde drewno i dlatego nazywane jest drzewem żelaznym; używ. dla wyrobów drewnianych Terminologija | 2006 | 13 187 do produkcji instrumentów dętych i różnych innych wyrobów: <-> TŽŽ 1951; szkielet 1. „szkielet jakiejś budowli (+++) <---> griaučiai“ (2. нет!, a “karkasas —bot. „drzewo z rodziny wiązowatych <--->") DZ 1954; "karkasas —brak najważniejszego znaczenia TZZ 1969, powraca ono w DZ 1972: karkasas —„szkielet jakiejś budowli (+) <-> griaučiai- “, także "karkasas —tylko „szkielet wyrobu, elementu konstrukcji, budynku, <--->" TŽŽ 1985 (tak samo TŽŽ 2001); podobnie karkasas —„szkielet jakiejś budowli (-**) <-> griaučiai; muszle“ (a kriauklai —1. pot. „szkielet, kości“, 2. „szkielet, rama jakiegoś przedmiotu“, por. kriduklas —1. pot. „żebro“, 2. wsch. „łupina, skorupa, osłona“) DŽ 1993. Podobnie również w terminologii: karkasas —„szkielet wyrobu, elementu konstrukcji, budynku, nadający mu kształt, wytrzymałość, trwałość, <--->" LTE V 1979; karkasas —carcass, framework, ossature —Skelett, Geriist, Gerippe —ossature. carcasse, charpente, gros cuve—kapkac: żelbetowy, drewniany, metalowy, stalowy, z cienkościennych kształtowników, ramowy, ściany, sztywny, prefabrykowany StatZ 2002; skeleton construction —konstrukcja szkieletowa: konstrukcja drewniana, żelbetowa lub stalowa —szkielet, <--> ALKAiškArchŽ 2004: karkasas —„szkielet budynku, konstrukcji lub wyrobu. <--->“ TechEnc II 2003, budynek szkieletowy, ściana szkieletowa TechEnc II 2003; karkasas —„szkielet budynku, konstrukcji, rzeźby lub innego wyrobu. <-->“ VLE IX 2006. Jednak w technice występuje nie tylko karkasas: ocmos —karkasas: berėmis, rėminis, pusiau rėminis, laikantysis, kėbulo, bet ocmos mpakmopa —traktoriaus rėmas, ocmos Osuzamenis —variklio korpusas, ocmoe nemutu —kilpos pagrindas PolZ. 1984. Słowo objaśniające karkasas, griaučiai, również było i jest używane jako termin: griaučiai, krūmas —ocmos (mawunet) VĮ 1924 75; carcase, carcass — 1. karkasas; griaučiai (2. strypynas), ale także shell —2. griaučiai (1. kevalas) ALKStatZ 1993; griaučiai —skeleton. framework, fabric —Gerippe, Skelett, Rohbau —ossature, carcasse —ocmos: pastato, mediniai StatZ, 2002; szkielet kadłuba statku LTE VI 1980 331, TechEnc II 2003 074: skeleton —1. tech. griaučiai, kriauklai (2. metmenys, apmatai, planas) HidrotechZ 2000. Tego rodzaju griaučiai nie są rzadkością w prasie (choć nierzadko występują w niepotrzebnych cudzysłowach): rasti seniausių laivų griaučiai LA 1999 123 4; „szkielet” budowli Vd 2006 23 16, „szkielety” budynków Vd 2006 16 31, „szkielet” fermy Vd 2006 16 30, „szkielet” sceny LA 1999 134 15; „szkielet” historii Vd 2001 33 41. 188 Jonas Klimavičius | Termin obok terminu. III Pozostały szkielet. Mimo to szkielet jest używany w kilku terminologiach nawet bez litewskiego odpowiednika: szkielet systemu korzeniowego (pisma z okresu zależności) LKŽ XII 1981, korzenie szkieletowe —„wszystkie grube korzenie drzew” BTŽ 1965, konary szkieletowe —„grube gałęzie, z których wyrastają drobne, głównie owoconośne gałązki” BTŽ 1965; ckexemnniū —3. spec. szkieletowy, główny, podporowy: konary szkieletowe RLKZ IV 1985 (używane także w periodykach), por. : Chrząszcze szkieletują i obgryzają liście oraz łodyżki AugAps 1974 160 (także 167, 168); chmury szkieletowe —xpe6mosudnvie 067taxa, międzyn. vertebratus MeteorZ, szkielet gleby, gruntu itp.: Cząstki gleby większe niż 1 mm tworzą szkielet 1975; gleby, a mniejsze —ziemię drobną BŽirDM 1974 30. Grunt drobnoziarnisty —naturalny układ dyspersyjny, złożony z 3 faz: stałej —cząstek mineralnych (szkielet gruntu), ciekłej —wody, gazowej —powietrza i pary wodnej LTE IV 1978 231,. Szkielet gleby —grunto skeletas ALKStatZ 1993, szkielet gleby —soil skeleton —Bodenskeletit, Bodengeriist —squelette de sol —ckentem epynma StatZ 2002; także materiały szkieletowe M i T 1974 12 50, piaski szkieletowe MG 1975 5 16, gleba szkieletowa —„gleba zawierająca okruchy skał i minerałów (o średnicy większej niż 3 mm), które tworzą szkielet gleby. W zależności od wielkości tych okruchów s. d. bywa gruzowata, kamienista, żwirowa, głazowa. <-->" FGZZ 1987; ckenemnasi cxema —el. schemat szkieletowy PolZ 1984 (ale ETZ 1999 — brak); kryształy szkieletowe, przez naukowców nazywane dendrytami KV 1983 15 15 (ale FTŽ 1979 —kryształ dendrytyczny —dendpummuviii xpucmasn, dpesosudnviii kpucmat, CKEJIiemHnbiū KpuocmaJJi —dendrite crystal, pine(-tree) crystal, skeleton crystal —dendritischer Kristall, Tannenbaumkristall, Skelettkristall); izomeria szkieletowa. izomeria łańcuchowa —„wariant izomerii strukturalnej“ — CKEJIEeMmHas U3oMepust, usoMepus yenu —skeleton isomerism, chain isomerism (samego szkieletu nie ma, tylko łańcuch —„szereg bezpośrednio połączonych atomów“ —yen» — chain) ChemZ 1997 i 2003, katalizator szkieletowy —„katalizator Jakytas, katalizator metaliczny —ChemŽ 2003], otrzymywany przez rozpuszczenie [usunięcie — ChemZ 2003] nieaktywnego metalu [katalitycznie nieaktywnych składników — ChemZ 2003] ze stopu dwóch metali [ze stopu metali —ChemŽ 2003] ChemZ 1997 —ckezremubiū kamanusamop —skeletal catalyst, skeleton catalyst, spongy catalyst ChemŽ 1997 i 2003. Terminologia | 2006 | 13 189 Czy pozostanie tu szkielet? Czasami ten szkielet przeraża: podczas pieczenia zmienia się stan białek i skrobi. Po podniesieniu temperatury miękiszu chleba do 530°C ziarenka skrobi pęcznieją, a w temperaturze 65°C ich powierzchnia ulega kleikowaniu. W tym samym czasie białka ulegają denaturacji i tworzą niejako szkielet chleba ŽŪPT 1969 122. Szkielet. Tego samego pochodzenia, tylko rozpowszechniony z języka angielskiego, jest także skeletonas — skeleton set-up —Skeleton, Skeletonfahren —ckenemon |także pol. skeleton] — 1. „nieskomplikowanej konstrukcji niskie jednoosobowe saneczki wyścigowe bez urządzenia sterującego, z niewystającymi płozami, do zjeżdżania torem lodowym z góry. <*>“, 2. „dyscyplina sportu saneczkowego — szybkie zjeżdżanie z gór na stalowych jednoosobowych saneczkach bez urządzenia sterującego. Sportowiec, leżąc na brzuchu twarzą w dół, kieruje saneczkami nogami (kolcami na końcach butów). <--->“ STŽ 1996. Odnotowane (tylko w znaczeniu „saneczek”) już w TŽŽ 1951; TŽŽ 1969 — brak, TŽŽ 1985 —2. „dyscypl. gałąź —<--->“, Mają je nawet Niemcy. Ale wątpić można, por. : : Zasady tej dyscypliny sportowej są proste: kładąc się na mających 96 cm długości, niehamowanych żelaznych sankach, które po przetłumaczeniu na język litewski — nazwalibyśmy szkieletami (?! — J. K.), trzeba zjechać z góry krętym lodowym torem o długości ponad kilometra Šv 1978 14 9. WNIOSKI 1. Kapotas pojawił się najpierw jako zapożyczenie gwarowe, słowo używane w przekładach i słownikach (oraz warianty kapota, kapotė), oznaczające dość różnorodne ubrania. W języku ogólnym ten kapotas istniał głównie jako egzotyzm. Osłona silnika, później antvožas — kapotas — jest znacznie późniejsza, nie została dopuszczona do języka ogólnego, lecz trafiła do niektórych słowników terminologicznych. Historia tego przedmiotu kończy się oficjalnym i podkreślanym wycofywaniem tego kapotasa, lecz w użyciu nadal się zachował, a doprecyzowanie i wybór jego zamienników — antvožas, dangtis, gaubtas — być może jeszcze nie dobiegły końca. 2. Teoria stresu, stworzona w 1936 r., dotarła na Litwę z opóźnieniem. Sam termin stres w 1973 r. próbowano łatwo i hałaśliwie odrzucić, nawet nie przyjrzawszy się tej teorii. Nie uwzględniono również proponowanego odpowiednika įtampa, obciążonego już dużym ładunkiem semantycznym. Po choćby pobieżnym zagłębieniu się w tę teorię i spojrzeniu na cały mikrosystem —stres, eustres, dystres, a także łączliwość słowa stres, inną niż ma įtampa, konieczne jest przyznanie stresowi w literaturze medycznej i języku ogólnym również przez normatywistów językowych dyspensy terminologicznej. Jednak na tym wszystko się nie kończy. Rozróżnić zwykłe napięcie od stresu może tylko lekarz, jednak stres, który rzeczywiście przekroczył granice medycyny i stał się symbolem zglobalizowanego życia, każdy chce stosować, więc wychodzi to byle jak. To samo można powiedzieć o lekkich zamiarach używania innych pojęć medycznych —depresja, euforia, apatia, frustracj190 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie, III a, trauma, szok. Użycie przez niespecjalistów niedopuszczalnie przekracza tu granice zarówno wiedzy, jak i umiaru. 3. Griaučiai, używane już w 1898 r. w „Varpas”, choć w LKZ III 1956 nie wskazano ich z gwar, mają mnóstwo wariantów żywego języka i wyrazów pokrewnych. Szkoła uczy: griaučiai. W terminologii anatomicznej griaučiai z trudem i jeszcze nie całkiem wyparły międzynarodowe słowo skeletas (to ostatnie jest nadal częste w tłumaczeniach). Griaučiai to także elementy komórki, cząsteczki, a także gałki ocznej, tęczówki i nerki. Pozostał tu jeszcze skeletas, ponadto czasami używa się (również synonimicznie) słowa stroma. „Griaučiai” są dość uniwersalne. W budownictwie, architekturze, rzeźbie i technice najczęściej używa się francuskiego odpowiednika griaučiai — karkasas, choć istnieje też bezpośrednio griaučiai. Skelet bez litewskiego odpowiednika jest używany w terminologii morfologii roślin, gleboznawstwa i innych dziedzin. Czy jest to usuwalna czy niepokonalna pozostałość przedłużającej się dwuwyrazowości? W terminologii sportowej znany jest skeleton „pewnego rodzaju saneczki wyścigowe”. LITERATURA I ŹRÓDŁA ALKAiškArchŽ 2004: 1.. Kitkauskienė, N. Kitkauskas. Angielsko-litewski objaśniający słownik architektury, Wilno. ALKStatZ, 1992: Angielsko-litewski słownik terminów budowlanych. Opracowali A. Kudzys, A. Rosinas. 13. Kudzienė. Wilno. ALKŽ 1975: Słownik angielsko-litewski. Opracowali A. Taucka, B. Piesarskas, E. Stasiulevičiūtė, Wilno. AugAps 1974: Poradnik pracownika ochrony roślin. Opracowali S. Pileckis i L. Žuklys, Wilno. AugBiolZ 1998: Krótki słownik angielsko-litewski i litewsko-angielski terminów biologii roślin, Opracowała O. Rupainienė, 1998. Bion: Bionalija (czasopismo). BTŽ 1965: Słownik terminów botanicznych. Red. nacz. |. Dagys, Wilno. Būga K. 1 1958: Pisma wybrane 1, Wilno. BŽirDM 1974: R. Žulienė, V. Makaras. Ogólna agrotechnika i gleboznawstwo, Wilno. ChemZ 1997: Objaśniający słownik terminów chemicznych. Red. odp. Z. Mačionis. red. spec. R. Mudėnienė, Wilno. ChemŽ 2003: Objaśniający słownik terminów chemicznych. Pat. i in. odpowiedzialny red. wyd. Z. Mačionis, red. spec. R. Mudėnienė, Wilno. CivilAvŽ 1996: Słownik terminów lotnictwa cywilnego. Redaktorzy: kierownicy R. Eriksonienė, J. Klimavičius, Wilno. Dnvd: Dienovidis (tygodnik). Donelaitis K. 1977: Pisma, Wilno, DorVert 1982: Etiudy etyczne -6. Wartości moralne, Wilno. DŽ 1954: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno. DŽ 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno. DŽ 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno. ETZ 1999: Słownik terminów elektrotechnicznych. Red. nauk. opracowania. R. J. Mukulys, red. nauk. A. Smilgevičius, S. Žebrauskas, Kowno. FGZ7 1987: A. Salovjovas, G. Karpavas. Słownik-leksykon geografii fizycznej, Kowno. FTŽ 1979: Słownik terminów fizycznych. Red. nacz. P. Brazdžiūnas, Wilno. GA 1967: A. Pabijanskas. Anatomia zwierząt gospodarskich, Wilno. Gyvi: Gyvenimėlis (gazeta), N. GogR III 1954: N. Gogol. Pisma 3. Tłum. M. Miškinis, Wilno. N. GogR V 1954: N. Gogol. Pisma 5. Przeł. M. Miškinis, Wilno. GV 1981: O. Kunce, R. Kuncė. Piękno dla wszystkich. Przeł. E. Vengrienė, Wilno. Terminologia | 2006 | 13 191 HidrotechŽ 2000: K. Baškys, V. Sulga. Słownik terminów hydrotechnicznych angielsko-litewski, Wilno. InkstL 1971: V. Kirsnys, Choroby nerek i ich profilaktyka, Wilno. Kabelka J. 1964: Leksyka pism Kristijonasa Donelaitisa, Wilno. KB: Kultūros barai (czasopismo). KmT: Komjaunimo tiesa (gazeta). KP 4 11 2005: Porady językowe 4. Leksyka: Używanie zapożyczeń i wyrazów obcych, wyrazów międzynarodowych), opracowała D. Mikulėnienė, Wilno. KPP, 1976: Porady dotyczące praktyki językowej. Opracował A. Pupkis, Wilno. KPP, 1985: Porady dotyczące praktyki językowej. Opracował A. Pupkis. Wilno. KV: Kalba Vilnius (tygodnik). LA: Lietuvos aidas (dziennik- ). LelioZ 1079: V. Vaitkevičiūtė, Lernky--- słownik języka litewskiego, Wilno. Line IX 1940: Encyklopedia litewska 9, Kowno. L i M: Literatura i sztuka (tygodnik). 1. K7 III 1956: Słownik języka litewskiego 3, Wilno. LKŽ V 1959: Słownik języka litewskiego 5, Wilno. LKŽ VI 1962: Słownik języka litewskiego 6, Wilno. VKŽ XII 1981: Słownik języka litewskiego 12. Wilno, LKŽ XIII 1984: Słownik języka litewskiego 13, Wilno. LKŽ XVI 1995: Słownik języka litewskiego 16, Wilno. FR: Lietuvos rytas (dziennik- ). LTE IV 1978: Litewska encyklopedia radziecka 4, Wilno. LTE V 1979: Litewska encyklopedia radziecka 5, Wilno. LTE VI 1980: Litewska encyklopedia radziecka 6, Wilno. LTE X 1982: Litewska encyklopedia radziecka 10, Wilno. M 1894: M. Miežinis. Litewsko-łotewsko-polsko-rosyjski słownik, Tylża. Medine 1 1991: Encyklopedia medyczna 1, Wilno. Medkne II 1993: Encyklopedia medyczna 2, Wilno. MedZ 1980: V. Astrauskas, S. Biziulevičius, S. Pavilonis, A. Vaitilavičius, A. Vileišis. Słownik terminów medycznych. Wilno. MeteorZ 1975: M. Mikalajūnas. Rosyjsko-litewski słownik terminów meteorologicznych. Wilno. MG: Mūsų gamta (czasopismo). M i G: Mokslas ir gyvenimas (czasopismo). Mir I: Mokslas ir technika (czasopismo). Mkslt: Mokslo Lietuva (gazeta). Novodvorskis A. 1973: Žodžiai fetišai. —Kalbos kultūra 25, 12 14. NZA: Naujasis židinys —Aidai (czasopismo). PATŽ 1995: Penkiakalbis automobilinių terminų žodynas. Opracowali R. Katalynaitė, A. KlibavičiG. us, R. Lapinskas, Paliulis, Wilno. PLKZ 1976: Słownik francusko-litewski. Opracowały N. Juškienė, M. Katilienė, K. Kaziuniené, Wilno. PLKŽ 2004: I. J. Balaišienė. Słownik francusko-litewski, Wilno. PolŽ, 1959: Rosyjsko-litewski słownik politechniczny, kolegium redakcyjne. przewodniczący A. Novodvorskis, Wilno, PolŽ 1984: Rosyjsko-litewski słownik politechniczny, opracował G. Daugėla, red. spec. Į. Stanaitis, Wilno. PsichŽ 1993; Słownik psychologii. Wyd. spec. R. Augis, R. Kociunas. Wilno. RIKZ I 1967: Słownik rosyjsko-litewski 1. Opracował V. Baronas. V. Galinis, Wilno, RLKZ II 1967: Słownik rosyjsko-litewski 2. Opracowali V. Baronas, V. Galinis, Wilno. RLKŽ II 1983: Słownik rosyjsko-litewski 2. Opracowali Ch. Lemchenas, Wilno. REKŽ IV 1985: Słownik rosyjsko-litewski 4. Opracowała |. Kardelytė, Ch. Lemchenas, J. Macaitis, A. Mankesičienė, Wilno. Robert 1993: Le Nouveau Petit Robert: alfabetyczny i analogiczny słownik języka francuskiego, Paryż. Sav: Savininkas (tygodnik- ). Sav su DV Savaitė su TV (tygodnik- ). SinŽ 1980: A. Lyberis. Słownik synonimów, Wilno. Skardžius P. 1941: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. SNZZ 1007: Słowniczek obcych i niezrozumiałych słów, opracował | Šlapelis, Til> 192 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie, HI StatŽ, 2002: Słownik terminów budowlanych. Red. nauk. A. Kudzys, Wilno. STZ 1996: Słownik terminów sportowych. Opracował S. Stonkus, Kowno. ŠA: Šiaurės Atėnai (tygodnik). Sm: Šeima (czasopismo). Šv: Švyturys (czasopismo). TechEnc I 2000: Encyklopedia techniki 1, Wilno. TechEnce II 2003: Encyklopedia techniki 2, Wilno. TechnZ 1949: A. Novodvorskis. Krótki rosyjsko-- litewski słownik techniczny, Kowno, TMkt: Tarybinis mokytojas (gazeta). "V Mitr: Tarybinė moteris (czasopismo; P – dodatek Pagrandukas). TT 1992: Korekty terminologiczne. Opracowali K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Wilno. TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych, Kowno. TŽŽ 1951: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. TZŽ 1969: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. TŽŽ 1985: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. TŽŽ I 1999: Słownik wyrazów międzynarodowych 1, Wilno. TŽŽ II 2000: Słownik wyrazów międzynarodowych 2, Wilno. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. Untulis 1927: Czytaj mnie. Wszystko wiem. Słownik potrzebny wszystkim. Zebrany przez Untulisa, Kowno Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno. Vd: Veidas (tygodnik- ). VAnat,HirET 1998: Terminy anatomii weterynaryjnej, histologii i embriologii, Kowno. VĮ 1924: A. Vireliūnas. Nazwy, czyli terminy przyjęte przez Komisję Terminologiczną, Kowno. VL: Valstiečių laikraštis (gazeta). VLE VII 2005: Powszechna encyklopedia litewska 7, Wilno. VLE 1X 2006: Powszechna encyklopedia litewska 9, Wilno. VLE X 2006: Powszechna encyklopedia litewska 10, Wilno. VL,LVKATŽ 1996: A. Žitkutė. Niemiecko—litewski. litewsko—- niemiecki słownik terminów motoryzacyjnych, Wilno VN: Vakarinės naujienos (gazeta). Vrp: Varpas (gazeta). VŽ: Vakaro žinios (gazeta). Žemlevičiūtė P. 2003: Prace Antanasa Vileišisa (1856-1919) z zakresu nauk medycznych. —Terminologija 10, 84—1006. ŽA 1972: S. Pavilonis, R. Stropus, K. Tamašauskas, A. Urbonas. Anatomia człowieka, Wilno. ŽŪPT 1969: G. Kuzmienė, |. Pažarauskienė. Technologia produktów rolnych, Wilno. TIC 1976: Honrnumexnuuneckuti crosaps, Mockga. HC 1989: HNosrumexnugeckuiti crosapn, Mocksa, CCPH V 1956: Cuosaps cospeMeHnozo pycckozo žiumepamypuozo s3bika 6, Mocksa—/lenuurpag, Gacmep M. H 1986: Imumonoeuueckuii cirosaps pycekozo savikd, Mocksa. Otrzymano 2006-11-20 Jonas Klimavičius Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. pastas terminologai@]lki.lt Terminologia | 2006 | 13 193