Atnaujinti „Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai“

216 Zaktualizować Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego Wygaśnięcie przepisów dotyczących używania języka państwowego Republiki Litewskiego do zaktualizowania, w związku z programem na lata 1996–2005 oraz Litewskiej i finansowania jego rozwoju skłoniło Państwową Komisję Języka zmienionymi regulacjami prawnymi dotyczącymi opracowywania słowników, Ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, zatwierdzonych protokolarną uchwałą posiedzenia Państwowej Komisji Języka Litewskiego (wówczas jeszcze – przy Sejmie Republiki Litewskiej) z dnia 9 grudnia 1999 r. 20 grudnia 2007 r. przyjęto rekomendację Państwowej Komisji Języka Litewskiego nr R-4 W sprawie ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych (Inf. pran., 2007, nr 100), w której zaleca się przestrzeganie Ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, zatwierdzonych protokolarną uchwałą posiedzenia z tego samego dnia (oprócz bazy aktów prawnych Sejmu można je znaleźć również na stronie internetowej Państwowej Komisji Języka Litewskiego http://www.vlkk.lt/programos/ zodynu-reikalavimai.html). W porównaniu z wcześniejszymi nowe Wymagania są bardziej szczegółowe i lepiej uporządkowane – składają się z 35 artykułów połączonych w 8 rozdziałów. Po odzyskaniu niepodległości wydano dość wiele słowników terminologicznych różnych dziedzin, jednak bardzo odczuwalny jest brak słowników objaśniających, dlatego Państwowa Komisja Języka Litewskiego zachęca obecnie do opracowywania objaśniająco-przekładowych słowników terminologicznych, których pierwszym językiem jest litewski. Wymagania opracowano z myślą o tym. W artykule omówiono postanowienia przejęte ze starych Wymagań i nowo sformułowane, przedstawiono ich komentarze oraz podano przykłady braków słowników. Postanowienia ogólne (I). Zaleca się, aby wszyscy autorzy słowników terminologicznych kierowali się ogólnymi wymaganiami dotyczącymi opracowywania słowników terminologicznych, jednak Wymagania są bardziej ukierunkowane na słowniki zamawiane przez Alvydas Umbrasas | AtnaujintiTerminųžodynųrengimo... Terminologija | 2008 | 15 217 syk les, zatwierdzonych uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego z dnia 3 czerwca 2004 r. nr N-8 (97) w sprawie zatwierdzenia zasad oceny słowników terminologicznych (Žin., 2004, 92-3395). Państwową Komisję Języka Litewskiego, opracowywane zgodnie z Programem normalizacji, stosowania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015, zatwierdzonym uchwałą Rządu Republiki Litewskiej nr 1177 z dnia 15 września 2004 r. (Žin., 2004, 140-5125), i oceniane zgodnie z Metodyką oceny słowników terminologicznych taiSposób opracowania słownika g r upa (II). Zachęca się, aby do grupy opracowującej słownik, oprócz specjalistów z danej dziedziny, włączano również językoznawcę terminologa lub innego specjalistę języka litewskiego znającego zasady terminologii. Słownik może opracować również jedna osoba odpowiednio przygotowana nie tylko merytorycznie, lecz także językowo. Postanowienia dotyczące składu grupy opracowującej słownik zasadniczo się nie zmieniają; w razie potrzeby proponuje się włączyć do niej również specjalistów języków obcych. Pożądane jest doświadczenie autorów w pracy terminologicznej. W razie ich braku do współpracy należy zaprosić bardziej doświadczone osoby. Praktyka pokazuje, że jakość słowników terminologicznych często cierpi z powodu niewystarczającej znajomości zasad terminologii i terminografii. Tworzenie i normalizacja ter minów (III). W porównaniu z wcześniejszymi Wymaganiami rozdział jest znacznie bardziej szczegółowy. Najważniejsze jest to, że terminy tworzy się i normalizuje zgodnie z ogólnymi zasadami terminologii i kryteriami normalizacji: poprawności, precyzji, systemowości, stałości, wygody tworzenia, czystości, zwięzłości, neutralności stylistycznej itd. Dla autorów słowników terminologicznych szczególnie ważne jest uświadomienie sobie, że nie tylko inwentaryzują terminy, lecz także przyczyniają się do ich normalizacji i systematyzacji. Do tego potrzebne jest przynajmniej minimalne przygotowanie teoretyczne (przydatna byłaby na przykład monografia K. Gaivenisa Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (Wilno, 2002)). Przygotowując słownik, bardzo ważne jest również korzystanie z wiarygodnych źródeł, w szczególności należy uwzględniać słowniki terminologiczne zaaprobowane przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (niemało najnowszych słowników jest publikowanych w Banku Terminów Republiki Litewskiej http://terminai.vlkk.lt). Oczywiście nie oznacza to, że terminów ze słowników wydanych wcześniej nie można zmieniać, ale ważne jest unikanie nieuzasadnionego zmieniania terminów. Przygotowując słowniki objaśniające i formułując definicje terminów, może się okazać, że niektóre terminy, które pojawiły się w słownikach przekładowych, nieprecyzyjnie nazywają dane pojęcie. Uściślając terminy, nie należy jednak zapominać, że ważna jest również stałość terminów. Zgodnie z Wymaganiami ważne jest również przestrzeganie uchwał i zaleceń Państwowej Komisji Języka Litewskiego (np. dotyczących używania nazw osobowych, interpunkcji itp.). Przy doborze odpowiedników w językach obcych najbardziej wiarygodne powinny być źródła wydane za granicą w odpowiednich językach. Praktyka niestety pokazuje, że w słownikach wydanych na Litwie czasami pojawiają się odpowiedniki utworzone sztucznie na zasadzie analogii do terminów litewskich lub terminów w innych 218 językach. Tego nie powinno być. Tworzenie odpowiedników w innych językach można uzasadnić najwyżej w przypadku, gdy trzeba nazwać swoiste pojęcia stosowane na Litwie (np. akty prawne). Ogólnie rzecz biorąc, odpowiedników nie atitikmens, negu kurti terminus nebuvėlius. Valstybinės lietuvių kalbos tłumaczy się dosłownie ani w podobny sposób. Czasami lepiej nie podawać żadnego odpowiednika — eksperci komisji do spraw innych języków zazwyczaj oceniają tylko litewskie terminy słownikowe, dlatego odpowiedzialność za wiarygodność odpowiedników w innych językach pozostawia się autorom i redaktorom. Jako przykład nieodpowiedzialnego podejścia do odpowiedników w innych językach można by podać wydany na Uniwersytecie Technologicznym w Kownie przez kolektyw autorski (kierownik i redaktor naukowy P. Švenčianas) Objaśniający słownik terminów techniki cieplnej i jądrowej (Kowno: Technologija, 2004), w którym występuje wiele błędnych odpowiedników, zwłaszcza w języku niemieckim. W wymaganiach zwięźle przedstawia się również cechy definicji. W definicji należy możliwie najzwięźlej, lecz dokładnie, płynnym i poprawnym językiem opisać istotę pojęcia oraz wskazać jego cechy wyróżniające. W słownikach nieencyklopedycznych należy unikać rzeczy nieistotnych. Definicje pojęć wyodrębnianych na jednej podstawie powinny mieć ten sam model. Przy definiowaniu terminów nie należy nadmiernie kierować się słownikami ogólnymi (np. „Słownikiem współczesnego języka litewskiego”), ponieważ zawierają one objaśnienie znaczenia leksykalnego i niekoniecznie wskazują wszystkie istotne terminologicznie cechy. Planowanie słownika (IV). Słownik należy opracowywać nie chaotycznie, lecz zgodnie z wcześniej sporządzonym planem, przewidując etapy opracowywania. Ważne jest wcześniejsze określenie zakresu słownika, ustalenie kryteriów doboru terminów (nie tylko tego, co zbierać, lecz także czego nie zbierać), przy jednoczesnym uwzględnieniu strategii normalizacyjnej (przecież podczas zbierania terminów niewątpliwie zostaną znalezione również terminy niepoprawne lub niedokładne, a także synonimy). Wszystko to będzie zależeć również od przeznaczenia słownika – odbiorcę trzeba mieć na uwadze z wyprzedzeniem. Aby uniknąć chaosu i zapewnić jednolity sposób pracy wszystkim członkom zespołu, należy wcześniej określić strukturę artykułu hasłowego (nie tyle ważne jest tu rozmieszczenie części, ile ich dobór, zwłaszcza jeśli tworzona jest baza danych), która będzie zależeć od typu słownika. Warto byłoby wcześniej sporządzić wstępny opis struktury słownika. Gromadzenie materiału, pisanie tekstu słownika (V). W tym i w poprzednim (IV) podrozdziale (których nie było w dawnych Wymaganiach) proponuje się model pracy, tj. zaleca się określone prace przygotowawcze związane z pisaniem słownika i kolejne etapy (oczywiście, w zależności od sytuacji można je łączyć zgodnie z potrzebami). Na początku pracy celowe jest sporządzenie wykazu źródeł terminów z zakresu słownika w języku litewskim i językach obcych. Bardzo ważne jest, aby Alvydas Umbrasas | AtnaujintiTerminųžodynųrengimo... Terminologija | 2008 | 15 219 jednak wydanych słowników lub dostępnych w Internecie baz danych terminów (czasami jest to nadużywane i publikuje się słowniki, które niemal nic nowego nie wnoszą do terminografii), ale szczególną uwagę należy poświęcić najnowszym i najbardziej aktualnym publikacjom, podręcznikom itp. z zakresu teorii i praktyki danej dziedziny, ponieważ niewątpliwie znajdą się w nich terminy niefiksowane w terminografii. Nie należy również zapominać o normach terminologicznych danej dziedziny. Aby terminy ze źródeł były zbierane możliwie wyczerpująco i systematycznie (zgodnie z przewidzianym zakresem), zaleca się podzielenie dziedziny na poddziedziny i zbieranie terminów w grupach tematycznych (członkowie grupy roboczej powinni dzielić między siebie nie litery alfabetu, lecz właśnie poddziedziny). Po zebraniu materiału w ten sposób lepiej widać możliwe niejednorodności w wyrażaniu terminów powiązanych, a także łatwiej jest pisać definicje terminów należących do jednego systemu pojęć. Proponowane możliwe etapy pracy: a) sporządza się wstępne wykazy terminów litewskich dla każdej poddziedziny (z uwzględnieniem systemu i mikrosystemów); b) formułuje się definicje terminów; c) gromadzi się odpowiedniki terminów w innych językach; d) artykuły terminologiczne uzupełnia się o inne przewidziane elementy, zamieszcza się odsyłacze. W razie potrzeby prace nad niektórymi etapami mogą być wykonywane jednocześnie. Ostatni etap, decydujący o jakości terminograficznej, – przygotowane artykuły terminologiczne poszczególnych poddziedzin łączy się w całość, porządkuje, sprawdza, ujednolica, redaguje, przeprowadza kontrolę odsyłaczy, sporządza indeksy i wykonuje inne prace przygotowawcze do druku. terminy zbierać nie tylko z wcześniejszychSkład słownika (VI). Słownik to nie tylko lista terminów przedstawiona w porządku alfabetycznym lub innym (tekst słownika). Oprócz niego przede wszystkim musi się jeszcze znaleźć przedmowa i (lub) wstęp (często pisze się tylko przedmowę, w której według uznania autorów krótko przedstawia się słownik, jego przeznaczenie, historię powstania, trudności napotkane podczas pisania, osiągnięte i nieosiągnięte cele, redaktorów i osoby, które przyczyniły się do jego opracowania, główne wykorzystane źródła, zamieszcza się podziękowania itp. ; w razie potrzeby, zwłaszcza w słownikach o charakterze fundamentalnym, obok może być zamieszczony obszerniejszy wstęp, w którym analizuje się historię terminów z danej dziedziny i terminografii, omawia różne problemy terminów itp.). Szczególnie ważną częścią jest opis struktury słownika (zob. rozdział VII). Jeśli w tekście stosuje się objaśnienia skrótów i (lub) skróceń, znaków i symboli, należy wskazać i wykorzystać źródła. W słownikach przekładowych pożądane są indeksy (najczęściej są one alfabetyczne lub alfabetyczne gniazdowe, ale obok nich mogą występować również systemowe). Wprawdzie zwiększają one objętość słownika (co jest niedogodne), ale znacznie ułatwiają korzystanie ze słownika i czynią go bardziej uniwersalnym. Prawdą jest, że indeksami bywają czasem nazywane w słownikach po prostu słowniczki odwrotne (właściwe indeksy zajmują mniej miejsca – podaje się tylko numery stron lub haseł). 220 Korzystanie ze słownika ułatwiają również zamieszczone alfabety używanych języków. Wydano słowniki, w których brakuje nie tylko jednej lub drugiej części (np. nie ma wykazu źródeł), lecz także takie, w których poza tekstem słownika w ogóle nie ma żadnych innych części (np. R. Rakucevičiusa teisėsterminųžodynas (Vilnius, 2001)). Tai didelis terminografijos principų Lietuvių–vokiečių kalbų verslo ir pažeidimas i takich przypadków nie powinno być. Jeśli słownik został przygotowany zgodnie z Programem normalizacji, stosowania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 i (lub) został oceniony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, Wymagania przewidują określone standardowe elementy. Należy zwrócić uwagę, że osobno należy wskazać językoznawcę terminologa i recenzentów. Budowa słownika (VII). Jest to największy i bodaj najważniejszy podrozdział Wymagań, w którym omawia się kwestie tworzenia tekstu słownika (muszą one zostać wyjaśnione w opisie budowy słownika). W słowniku terminy są przedstawiane w artykułach, które mogą być grupowane w gniazda. Artykuły lub gniazda zazwyczaj porządkuje się alfabetycznie (wewnątrz gniazda terminy rodzajowe i podrzędne mogą być porządkowane także z uwzględnieniem hierarchii; przy porządkowaniu komputerowym ważne jest ustalenie właściwych parametrów językowych). W terminografii utrwaliła się tradycja tworzenia gniazda nie według systemu pojęć rodzajowych (choć znacznie od niego nie odbiega), lecz według wskaźników formalnych – hasło gniazda jest gramatycznie nadrzędnym słowem wyrażeń włączonych do gniazda1 (rzeczownik). Słowa innych części mowy (np. przymiotniki) zwykle wyodrębnia się jako hasła gniazd w ogólnych słownikach przekładowych, natomiast nie jest to charakterystyczne dla słowników terminologicznych i nie jest zalecane (częściowo można to uzasadnić najwyżej w dydaktycznych słownikach terminologicznych), choć takie przypadki się zdarzają (np. tak postąpiono w ocenionym przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Dydaktycznym słowniku angielsko-litewskim terminów prawniczych V. Bitinaitė (Wilno, 19972)). Do jednego gniazda nie należy również włączać terminów niepowiązanych relacjami rodzajowymi i gatunkowymi – rzeczownik będący hasłem nie powinien w gnieździe być członem zależnym połączenia (jak podano na przykład w opracowanym przez A. Žiurlisa Słowniku terminów prawnych (Wilno, 1954)). Porządek terminów w rzadziej opracowywanych słownikach systematycznych wyznacza systematyka danej dziedziny albo porządek ustala się 1 System pojęć ujawnia się w słownikach systematycznych (czasami także w encyklopedycznych). Gdybyśmy przestrzegali jej również w słownikach gniazdowych, czasami należałoby włączyć do gniazda terminy nazywające pojęcia gatunkowe, lecz wyrażane różnymi rzeczownikami. Spowodowałoby to trudności w wyszukiwaniu terminów. 2 Poprawiony i znacznie uzupełniony słownik został ponownie wydany w 2002 i 2008 roku, jednak wydań tych nie przedstawiono do rozpatrzenia Państwowej Komisji Języka Litewskiego, choć aprobata, bez uzgodnienia z komisją, została wpisana do wszystkich tych wydań. Alvydas Umbrasas | AtnaujintiTerminųžodynųrengimo... Terminologia | 2008 | 15 221 sami autorzy. W całym słowniku należy przestrzegać jednego systemu prezentacji artykułów terminologicznych i ich części (wyjątkowe odstępstwa od tej zasady muszą być wyraźnie uzasadnione w opisie struktury). Najważniejszymi częściami, które mogą składać się na hasło terminologiczne, są sam termin, jego definicja i odpowiedniki w innych językach. W wymaganiach wymienia się najczęściej spotykane w słownikach części haseł terminologicznych; ich autorzy mogą wybierać je w zależności od potrzeb, typu słownika itp. Ważne jest, aby w tekście słownika hasła terminologiczne i ich części były przedstawione jasno, tak aby nie można ich było pomylić (np. należałoby odróżniać skróty od symboli; granica między częściami hasła terminologicznego musi być wyraźna – niedobrze, gdy nie można zrozumieć, gdzie znajduje się termin, a gdzie – jego słowa objaśniające, tym bardziej że te ostatnie bywają w słownikach niepotrzebnie opatrywane akcentami, na przykład w Słowniku terminów medycznych (Wilno, 1980) opracowanym przez V. Astrauskasa i in. czasami trudno odróżnić termin, jego synonim i objaśnienie). Układ części hasła oraz wyróżniki czcionki powinny być wyjaśnione w opisie struktury słownika. Autorom słowników terminologicznych niekiedy trudności sprawia prezentacja synonimów i ich dobór. W słownikach przedkładanych do recenzji Państwowej Komisji Języka Litewskiego widać, że czasami przesadza się i bez wyraźnego systemu spisuje mnóstwo synonimów, włączając nawet warianty morfonologiczne lub ortograficzne; zdarza się, że synonimom przypisuje się nawet różne definicje. W słowniku jedno pojęcie powinno mieć jedną definicję. Jeśli dane pojęcie w użyciu określane jest kilkoma synonimicznymi terminami, obowiązkiem autora słownika jest, kierując się zasadami terminologii, wybrać (czasami także stworzyć) najodpowiedniejszy termin i przyznać mu w słowniku pierwszeństwo. Wszelkie informacje o pojęciu i określającym je terminie głównym (definicja, odpowiedniki itp.) podaje się w jednym artykule. Synonimy podaje się w odrębnych artykułach odsyłaczowych, tj. odsyła się do artykułu głównego lub do jednego ze znaczeń terminu znajdujących się w artykule głównym (gdy bardziej zalecany synonim odnosi się do znaczenia terminu, odsyłacz może stanowić część artykułu). Synonimy różnicuje się: jeśli synonim nie jest uznawany za błąd, przy odsyłaniu stosuje się odsyłacz žr., natomiast būti vartojama tik kaip norminamoji, t. y. nukreipti į teiktinesnį sinonimą. jeśli synonim jest stanowczo poprawiany, oznacza się go jako niezlecany, a po znaku równości podaje się termin zalecany (ntk. =). Należy zwrócić uwagę, że odsyłacz žr. ma W słownikach, zwłaszcza encyklopedycznych, odsyłacz žr. bywa czasami używany w więcej niż jednym znaczeniu – odsyła się nie tylko do 222 dominanty synonimicznej, lecz także do artykułu lub gniazda, w którym można znaleźć szersze informacje, w którym termin został wyjaśniony itp. (często robi się tak wtedy, gdy terminy są podawane na przemian w gniazdach i w porządku alfabetycznym, na przykład tak jest w Słowniku wojskowym A. Smetony (Wilno, 1995)). Taką praktykę należy wyeliminować – odsyłacze powinny być jednoznaczne; w razie potrzeby jako odsyłacz w takich przypadkach można stosować strzałkę (↗) lub inny znak. Ogólnie lepiej nie tworzyć wielu odsyłaczy o różnym znaczeniu (chyba że jest to konieczne). Wszystkie odsyłacze i system ich stosowania należy wyjaśnić w opisie struktury słownika. W artykule głównym zaleca się podawać synonimy obok terminu hasłowego (oddzielone przecinkiem) lub, jeśli synonim ma znaczenie terminu, po objaśnieniu znaczenia (z oznaczeniem sin.) Synonimów niewłaściwych nie wpisuje się w artykule głównym. Spośród innych synonimów również nie wymienia się zazwyczaj w artykule głównym wszystkich, lecz podaje się tylko najlepsze, najczęściej używane (pozostałe są podawane w artykułach odsyłaczowych). Nie należy mylić znaczeń terminów z terminami homonimicznymi. W terminografii przyjęte jest numerowanie znaczeń i podawanie ich w jednym artykule, a homonimów – w odrębnych artykułach. Nie zaleca się podawania znaczeń podrzędnych oddzielonych średnikiem lub w inny sposób. Każde znaczenie terminu należy definiować jako samodzielną jednostkę – jego definicja powinna być jasna i zrozumiała w oderwaniu od pozostałych znaczeń. Niewłaściwe jest, gdy na przykład drugie znaczenie formułuje się, używając zaimków substytucyjnych, tzn. pisze się tak, jakby było ono kontynuacją treści przedstawionych w pierwszym znaczeniu (takie objaśnienia znajdują się na przykład w Słowniku terminów tekstylnych3, opracowanym przez R. Čiukasa i in. (Kowno, 2001)). Do możliwie najbardziej samodzielnego definiowania każdego znaczenia skłania komputeryzacja słowników i wprowadzanie ich do baz danych terminów. W celu wygodniejszego wskazywania relacji między pojęciami oraz elementów artykułów terminologicznych je nazywających, znaczenia w bazach danych zwykle podaje się w odrębnych artykułach (tak czyni się na przykład w najstarszej bazie terminologicznej Instytutu Matematyki i Informatyki http://www.terminynas.lt oraz w Banku Terminologicznym Republiki Litewskiej), dlatego definicje w słownikach terminologicznych muszą nadawać się do rozdzielania ich od siebie, strukturyzowania i wprowadzania do bazy danych. Jeśli odpowiedniki znaczeń terminu w językach obcych nie są zgodne, również należy je rozdzielić – podać osobno przy każdym znaczeniu. Jeśli odpowiedniki znaczeń są zgodne, można je podać w jednym miejscu (wspólnie dla całego artykułu). Współczesna praktyka opracowywania słowników pokazuje, że poświęca się zbyt mało uwagi rozdzielaniu odpowiedników według znaczeń – odpowiedniki terminów wieloznacznych bywają w słownikach podawane łącznie, dlatego czytelnicy słownika mogą zostać wprowadzeni w błąd. 3 Np.: transport pneumatyczny – 1. przemieszczanie materiałów rurociągami za pomocą strumienia powietrza. 2. urządzenia do takiego przemieszczania; włókno drążone – 1. nić lub włosek w kształcie rurki. 2. zbiór takich włosków. Alvydas Umbrasas | AtnaujintiTerminųžodynųrengimo... Terminologia | 2008 | 15 223 Jeżeli liczba pojedyncza i mnoga wyrazu stanowią odrębne terminy, w Wymaganiach proponuje się podawać je w odrębnych artykułach, a w słowniku gniazdowym – także w odrębnych gniazdach. W innych przypadkach, gdy terminy gatunkowe mają formę liczby pojedynczej i mnogiej, podaje się je w jednym gnieździe4. Należy wiedzieć, że synonimiczne odpowiedniki w jednym języku szereguje się według ważności – jako pierwszy zapisuje się ten, któremu przyznaje się pierwszeństwo (nie zaleca się podawania ich zbyt wielu). Przy odpowiednikach można umieszczać kwalifikatory wskazujące różnice w użyciu. Podobnie jak we wcześniejszych Wymaganiach, zaleca się podawanie odpowiedników w językach posiadających kategorię rodzaju i liczby wraz z oznaczeniami rodzaju gramatycznego (m, f, n), a w razie potrzeby także liczby mnogiej (pl). Wymagania mają również na celu ujednolicenie oznaczeń językowych przy odpowiednikach słownikowych. Zaleca się stosowanie oznaczeń dwuliterowych zgodnie z przyjętą na Litwie normą międzynarodową LST ISO 639-1: 2003 Kody nazw języków. Część 1. Kody dwuliterowe: de (niem.), en (ang.), fr (franc.), ru (ros.) itd. Zdarza się, że w słownikach nadużywa się nawiasów, podaje się w nich różne informacje, niekiedy w jednym haśle zapisuje się terminy nazywające różne pojęcia, ujmuje się w nawiasy synonimiczne lub fakultatywne składniki terminów (nie tylko terminów litewskich, lecz także ich odpowiedników). Takiego zamieszania być nie powinno. Pożądane jest, aby stosowanie nawiasów, jeśli są potrzebne, było jednoznaczne i wyjaśnione w opisie struktury słownika. W nawiasach nie należy podawać tych elementów, w odniesieniu do których w Wymaganiach zaleca się inny sposób prezentacji (np. synonimów). W razie potrzeby stosuje się nawiasy kwadratowe [ ] – w nich można skrótowo podać źródło (np. definicji). W odróżnieniu od słowników przekładowych w słownikach objaśniających obok terminu w nawiasach nie powinny znajdować się słowa objaśniające – przecież do tego służy definicja (takie przypadki występują na przykład w Objaśniającym słowniku terminów transportu kolejowego N. Juškaitė, St. Keiniasa i K. Sakalauskasa (Wilno, 2006)). Jak już przyjęto, w słownikach terminy litewskie powinny być opatrzone akcentami. Akcentowania nie wymagają jedynie terminy zawarte w hasłach niezalecanych i odsyłających, a także wyrazy funkcyjne występujące jako człony terminów. Akcentowanie odsyłaczy jest celowe, dlatego K. Daukšo, J. Barkausko, V. Daukšo i in. W 4 Pvz., cukrus, kaip įprastinis sacharozės pavadinimas, ir cukrūs, kaip bendras sacharidų pavadinimas, yra Słowniku terminów chemicznych (V., 2003) podano je oddzielnie, natomiast terminy rodzajowe różniące się liczbą, zawierające człony banga i bangos, w Słowniku terminów fizycznych: w językach litewskim, angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim V. Palenskisa, V. Valiukėnasa, V. Žalkauskasa i P. J. Žilinskasa (V., 2007) podano w jednym gnieździe. Sposób przedstawienia poprawiono, ponieważ w pierwszym wydaniu Słownika terminów fizycznych (red. nacz. P. Brazdžiūnas, V., 1979) tworzono oddzielne gniazda. 224 niekonieczne. Oprócz innych źródeł, przy akcentowaniu kieruje się zaleceniami Państwowej Komisji Języka Litewskiego (mają one pierwszeństwo) oraz Słownikiem współczesnego języka litewskiego (najnowszym wydaniem!). Jeśli możliwych jest kilka wariantów akcentowania, stosuje się pierwszy. Niejasne lub dyskusyjne przypadki można proponować do rozpatrzenia Podkomisji ds. Wymowy i Akcentu Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Podobnie jak w języku naukowym, w Wymaganiach zaleca się dawać pierwszeństwo oryginalnym formom nazw własnych występującym jako człony terminów (z wyjątkiem przypadków tradycyjnych). Terminy z formami adaptowanymi podaje się w artykułach odsyłaczowych zgodnie z ogólnymi zasadami porządkowania terminów. Zatem w opisie struktury słownika należy wyjaśnić: porządkowanie i (lub) grupowanie terminów; strukturę artykułu hasłowego, oznaczenia jego elementów, graficzne znaki rozdzielające i wyróżniki kroju pisma; podawanie znaczeń i homonimów; podawanie synonimów; system odsyłaczy; podawanie terminów z nazwami własnymi itp. Komputerowe opracowanie (VIII). Ponieważ możliwości opracowywania danych słownika terminologicznego w plikach tekstowych są ograniczone, zaleca się korzystanie z komputerowych baz danych lub przynajmniej z arkuszy elektronicznych. Tak przechowywane dane wygodniej jest porządkować, grupować lub filtrować pod różnymi względami, łatwiej też znajdować i usuwać niejednolitości. Podobnie jak w poprzednich Wymaganiach zwraca się uwagę, aby wszystkie znaki używane w słowniku miały prawidłowy kod elektroniczny (jest to szczególnie ważne wtedy, gdy dane z różnych słowników są przenoszone do jednej bazy elektronicznej). W celu ułatwienia wymiany danych zaleca się używanie czcionki Palemonas. Należy przestrzegać określonych czcionek. Nie należy bez uzasadnienia stosować w jednym słowie znaków pochodzących z różnych czcionek; nie należy również mylić wizualnie identycznych liter łacińskich i cyrylickich, ponieważ mają one różne kody. Przypomina się, że w tekście należy stosować prawidłowe znaki ortograficzne i interpunkcyjne (niestety, pisownia cudzysłowu, myślnika i łącznika nadal sprawia niektórym trudności). Przed przekazaniem słownika do oceny ekspertom Państwowej Komisji Języka Litewskiego i rozpatrzenia przez Podkomisję Terminologiczną przygotowywanie makiety wydawniczej jest niecelowe, ponieważ po poprawieniu słownika zgodnie z otrzymanymi uwagami makietę może być konieczne opracować ponownie. Alvydas Umbrasas | AtnaujintiTerminųžodynųrengimo...