Some Lexicological Aspects of Terminology and Terminography

Terminologija | 2008 | 15 1 7 Niektóre leksykologiczne aspekty terminologii i terminografii VALENTĪNA SKUJIŅA Instytut Języka Łotewskiego, Ryga W 2006 roku w Łotewskiej Akademii Nauk zorganizowano spotkanie upamiętniające setną rocznicę urodzin roku terminolodzy z Litwy, Łotwy i innych krajów zostali zaproszeni do łotewskiego językoznawcy i terminologa Rudolfsa Grabisa. W kwietniu 2008 udziału w międzynarodowej konferencji z okazji setnej rocznicy urodzin litewskiego leksykografa oraz znanego terminologa i terminografa Jonasa Kruopasa. Od lat 50. do lat 70. obaj uczeni byli przewodniczącymi Komisji Terminologicznych: Jonas Kruopas — na Litwie, Rudolfs Grabis — na Łotwie. Połowa lat 60. była okresem, w którym Litwa, Estonia i Łotwa zaczęły rozwijać bliższe kontakty w zakresie kultury języka i terminologii. Z inicjatywy Moskwy w 1969 roku w Rydze zorganizowano konferencję regionalną poświęconą rozwojowi terminologii i opracowywaniu słowników terminologicznych. Od tego czasu w Wilnie, Tallinie i Rydze odbywały się regularne konferencje poświęcone zarówno teoretycznym, jak i praktycznym aspektom terminologii. Jonas Kruopas brał udział w tych konferencjach. Był członkiem komitetu redakcyjnego książki zawierającej materiały konferencyjne, opublikowanej w 1973 roku (BPHTT 1973). Artykuł napisany przez Jonasa Kruopasa i jego kolegę Kazimierasa Gaivenisa (Kruopas, Gaivenis 1973) na temat prac terminologicznych i opracowywania słowników terminologicznych na Litwie ukazuje szereg podobnych problemów w rozwoju terminologii narodowej zarówno na Litwie, jak i na Łotwie: • o pierwszych źródłach pisanych w XVI wieku – tekstach religijnych; • o kalkach językowych jako produktywnym sposobie tworzenia terminów (w języku litewskim — zwłaszcza pochodzenia łacińskiego, polskiego, niemieckiego i rosyjskiego, w języku łotewskim — zwłaszcza pochodzenia łacińskiego, niemieckiego i rosyjskiego); 1 8 Valentīna Skujiņa | Pewne • o „wędrówce” jednostek leksykalnych • od LGP (języka ogólnego) do LSP (języka specjalistycznego) i odwrotnie; • od słownictwa aktywnego do słownictwa pasywnego i odwrotnie; • o poszukiwaniu równowagi między terminami pochodzącymi ze źródeł rodzimych a zapożyczeniami; • itd. Tytuł niniejszego artykułu – Some lexicological aspects of terminology and terminography – został wybrany nie tylko z uwzględnieniem głównego tematu tej konferencji upamiętniającej, lecz także w celu dokładniejszego określenia (i uaktualnienia) niektórych zasad prac terminologicznych w Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk. Z lingwistycznego punktu widzenia terminologię przede wszystkim tradycyjnie traktowano jako część leksykologii. Przed latami sześćdziesiątymi XX wieku na Łotewskim Uniwersytecie Państwowym w ramach kursu leksykologii terminologii jako warstwie zasobu słownictwa łotewskiego poświęcano jedynie około 15 minut (Laua 1981: 138–141). Począwszy od lat sześćdziesiątych, pod kierunkiem Rudolfa Grabisa, w Instytucie Języka i Literatury Łotewskiej Łotewskiej Akademii Nauk rozpoczęto badania naukowe nad teoretycznymi zagadnieniami terminologii. Wcześniej możemy mówić o naukowym podejściu do doboru i tworzenia terminów, począwszy od drugiej połowy XIX wieku, kiedy w języku łotewskim publikowano różne podręczniki i poradniki dotyczące rozmaitych dziedzin nauki i techniki, a także słowniki terminologiczne, oraz kiedy w odrębnych artykułach autorstwa J. Alunānsa, K. Valdemārsa i innych, tak zwanych Młodych Łotyszy (po łotewsku – jaunlatvieši), omawiano zasadnicze problemy tworzenia terminologii (rolę rodzimych derywatów i zapożyczeń, zwięzłość terminu itp.). Począwszy od końca lat 60. XX wieku, terminologię ogłoszono samodzielną, interdyscyplinarną dziedziną nauki, w której termin stanowił specyficzny przedmiot badań naukowych, a termin terminology w tym znaczeniu zyskał preferowany synonim terminology science (po łotewsku – terminzinātne, po rosyjsku – терминоведение). Od tego czasu w różnych krajach zorganizowano wiele konferencji, seminariów i warsztatów poświęconych terminologii oraz opublikowano setki książek i artykułów dotyczących właśnie zagadnień terminologicznych. Terminologia stała się wieloaspektową, szeroko leksykologiczne aspekty terminologii... Terminologia | 2008 | 15 1 9 znaczenie międzyjęzykowe. Terminy zestawia się nie tylko w słownikach, lecz także w bazach danych, w tym w zbiorach wielojęzycznych (np. w bazie ETB). Choć obecnie terminologia jest uznawana za niezależną (interdyscyplinarną) dziedzinę nauki, jej ścisłe związki z językoznawstwem decydują o znaczącej roli zasad językowych (wewnątrzjęzykowych) w tworzeniu terminów. Leksykalny aspekt zasad językowych zakłada uwzględnianie specyfiki warstwy terminologicznej w ogólnym systemie leksykalnym języka, wzajemnych relacji terminów i nieterminów, słownictwa terminologicznego i ogólnego, związków między terminologią a warstwami leksykalnymi ograniczonymi zawodowo, społecznie, terytorialnie, historycznie i stylistycznie itd. Leksykalny zasób języka jest gromadzony w słownikach. Leksykografia jest subdyscypliną językoznawstwa, w ramach której rozwijane są teoria i praktyka opracowywania słowników terminologicznych oraz zasady i metody kompilacji, systematyzacji, analizy i opisu wyrazów. Spróbujmy odpowiedzieć na pytanie: czy istnieje różnica między słownikiem języka ogólnego a słownikiem terminologicznym? W tym celu porównajmy niektóre hasła o treści „procesualnej” i „atrybutywnej” z dwóch słowników objaśniających: Słownika języka łotewskiego (LVV 2006) oraz Słownika podstawowych terminów językoznawczych (VPTSV 2007). HASŁA WYRAŻAJĄCE TREŚĆ „PROCESUALNĄ” (I) tulkot (po angielsku: to translate) LVV (common language dictionary): -oju, -o, -o, pag. -oju, pārej. 1. Wyrażać (coś) w innym języku (po angielsku: to express (something) in another language). T. z oryginału. Literatura tłumaczona. T. książki po rosyjsku. T. przemówienia. latviskot (po angielsku: to Latvianize) -oju, -o, -o, czas przeszły -oju, przechodni. 1. Przekształcić zgodnie z językiem łotewskim i jego właściwościami; uczynić łotewskim (po angielsku: to transform according to the Latvian language, its peculiarities; to make łotewskim). L. nazwisko. VPTSV (term dictionary): zakrojoną dziedziną nauki, w której tulkošana a. translation v. Translation f, Übersetzung f, Übertragung f kr. перевод Pisać lub mówić słowo w jednym języku (w języku oryginału lub 2 0 Valentīna Skujiņa | Niektóre aspekty leksykologiczne terminologii... wyrażanie języka (języka docelowego lub języka przekładu) (po angielsku: expressing (the word, text, idea, etc.) from a source language into target language). ◊ tłumaczenie swobodne; tłumaczenie dosłowne. Zob. także język oryginału; język źródłowy; język docelowy. źródłowym), latwizacja a. Latvianization, Lettonization v. Einlettischung f kr. латышизация, летонизация Dostosowanie poprzez uczynienie zgodnym z językiem łotewskim, jego właściwościami i strukturą. (Po angielsku: transformacja zgodna z językiem łotewskim, w confor-zgodności z językiem łotewskim) HASŁA DO WYRAŻANIA TREŚCI ‘PROCESUALNEJ’ (II) deklinēt (odmieniać) -ēju, -ē, -ē, czas przeszły -ēju, przechodni. 1. W LVV (common language dictionary): językoznawstwie – odmieniać (rzeczowniki) (po angielsku: W językoznawstwie – odmieniać nomina). D. przymiotniki z określoną końcówką. Tego słowa nie można odmieniać. konjugēt (koniugować) -ēju, -ē, -ē, czas przeszły -ēju, przechodni. Inflect (verbs) (in English: to inflect verbs). inflect (to inflect) loku, loki, loka, past. locīju, pārej... 4. In grammar – to change the forms of words in cases or persons (in English: In grammar – to change the forms of words in cases, persons). Inflect a noun. Inflect a verb. VPTSV (term dictionary): declension a. declension, declining v. Deklinieren f kr. склонение Inflection of a noun (noun, adjective, numeral) and a word used in its meaning (pronoun, declinable participle), i.e., changing grammatical forms in gender, number and case. (Po angielsku: zmiana form gramatycznych nomina w rodzaju, liczbie i przypadku) konjugēšana a. koniugacja v. Konjugieren f kr. спряжение treści, znaczenia, myśli tekstu (w tym podtekstów itp.) za pomocą środków innego Terminologija | 2008 | 15 2 1 Zob. także konjugēšana. Odmiana czasownika, tj. zmiana form gramatycznych w osobach, liczbach, czasach, stronach i trybach. (Po angielsku: zmiana form gramatycznych czasowników w osobach, czasach, stronach i trybach) Zob. także deklinēšana. locīšanazob. deklinēšana; konjugēšana HASŁA WYRAŻAJĄCE TREŚĆ „ATRYBUTYWNA” vienkāršs(prosty) īp. ; vienkārši(prosto) przysł. 1. Taki, LVV (common language dictionary): który składa się z jednego elementu, jednej części ... (po angielsku: taki, który składa się z jednego elementu, jednej części ...) Zob. zdanie. 2. Taki, który nie jest trudny, nie jest skomplikowany ... (po angielsku: taki, który nie jest skomplikowany ...) Zob. zadanie ... 3. Zwyczajny, skromny ... (po angielsku: zwyczajny, skromny ...) Zob. posiłek ... 4. Taki, który nie ma szczególnych przywilejów ... (po angielsku: taki, który nie ma przywilejów ...) Zob. człowiek pracy. VPTSV (term dictionary): vienkāršāpagātne,imperfekts a. czas przeszły niedokonany v. Imperfekt n kr. prosta forma czasu przeszłego Forma czasu czasownika wyrażająca czynność, która nastąpiła przed momentem mówienia, na przykład: Właśnie wróciłem do domu ze szkoły ... (Po angielsku: forma czasu czasownika wyrażająca czynność, która nastąpiła przed momentem mówienia) vienkāršsteikums a. zdanie proste v. einfacher Satz n kr. proste zdanie 2 2 Valentīna Skujiņa | Niektóre aspekty leksykologii terminologii... Zdanie, w z tylko jednym ośrodkiem składniowym) ◊ proste zdanie rozwinięte. Por. również zdanie; zdanie złożone; centrum gramatyczne. Jak wynika z porównania haseł, główne różnice są następujące: W LVV (słowniku języka ogólnego) znajdują się: 1) wyłącznie pojedyncze słowa jako hasła; 2) formy gramatyczne, odniesienia do części mowy; 3) łatwe, wyczerpujące objaśnienia; 4) wszystkie znaczenia w jednym haśle; 5) brak synonimów w nagłówkach haseł; 6) gramatyczne znaczenie procesualne reprezentowane przez czasownik. (W innych językach nie ma odpowiedników terminów.) W VPTSV (słowniku terminów) występują: 1) zarówno pojedyncze słowa, jak i połączenia wyrazowe jako hasła; 2) brak informacji gramatycznych; 3) definicje (wyjaśnienia) wraz z istotnymi cechami pojęcia; 4) tylko jedno pojęcie wyjaśnione w jednym haśle; 5) synonimy w nagłówku haseł; 6) gramatyczne znaczenie procesualne reprezentowane przez rzeczownik. (Podano odpowiedniki terminów w innych językach.) Wniosek: Uwzględniając wyżej wymienione osobliwości słowników języka ogólnego i słowników terminologicznych, możemy stwierdzić, że z teoretycznego punktu widzenia istnieją istotne podstawy, aby traktować terminografię jako specyficzny przedmiot interdyscyplinarny, ukonstytuowany na podstawie zasad leksykologii, leksykografii i terminologii. W tym przypadku, pomijając inne osobliwości, poświęćmy nieco dodatkowej uwagi roli różnych części mowy w terminologii ogólnie, a w słownikach terminów w szczególności. Powszechnie wiadomo, że terminy nie są specyficznymi słowami. Terminy to słowa pełniące określoną funkcję: oznaczania za pomocą słowa lub połączenia słów jednostki systemu pojęciowego danej gałęzi nauki lub danej dziedziny działalności. Innymi słowy, zwykle mówimy, że terminy nie są jednostkami substancjalnymi, lecz funkcjonalnymi. którym występuje tylko jeden ośrodek gramatyczny ... (po angielsku: zdanie Terminologija | 2008 | 15 2 3 Ta specyficzna funkcja terminu jest dwojaka: nominowanie i oznaczanie pojęcia. Jednostkami językowymi nominującymi są zazwyczaj rzeczowniki (np. w językoznawstwie rzeczowniki sound, morpheme, word, sentence, transitivity są używane w funkcji terminów językoznawczych) lub połączenia wyrazowe z rzeczownikiem jako podstawowym składnikiem tych połączeń (np. rzeczownik language jest podstawowym składnikiem połączeń wyrazowych natural language, artificial language, sign language, które są używane w funkcji terminów). Rzeczowniki to klasa słów mających możliwość [na]zywania wszelkiego rodzaju realiów – obiektów, procesów, jakości, ilości, stanów itp. Dlatego właśnie rzeczowniki dobrze nadają się do pełnienia funkcji terminów. Nadrzędna rola rzeczowników jako reprezentantów odpowiednich pojęć utrwalonych w słownikach terminologicznych jest niewątpliwa i podkreślana przez wielu językoznawców i terminologów. Wyrażane są różne poglądy na temat innych części mowy, w szczególności – czasowników. W niektórych przypadkach zarówno rzeczowniki, jak i czasowniki znajdujemy jako hasła w normach ISO (np. w ISO/IEC 2382). Porównajmy niektóre przykłady definicji podanych dla rzeczowników i czasowników w tych normach ISO oraz zwróćmy uwagę na liczbę pojęć i istotnych cech wymienionych w definicjach tych pojęć: display Wizualna prezentacja danych. to display Przedstawiać dane w sposób wizualny. storage Przechowywanie danych w urządzeniu pamięci masowej. przechowywać Zachowywać dane w urządzeniu pamięci masowej. programming Projektowanie, pisanie, modyfikowanie i testowanie programów. to program Projektować, pisać, modyfikować i testować programy. Jeśli zgodnie z trójkątem semantycznym (i terminologicznym) pojęcie jest mentalnym przedstawieniem obiektu, a termin jest językowym przedstawieniem pojęcia, to ile pojęć przedstawiono w tych przykładach? Trzy czy sześć? Jeśli porównamy „językowe przedstawienie” pojęć w tych definicjach: „a visual presentation” i „to present visually”, albo: „the retention ... in a storage device” i „to retain ... in a storage device”, albo: 2 4 Valentīna Skujiņa | Niektóre aspekty leksykologiczne terminologii... „the są wyrażane przez słowa o tej samej treści pojęciowej, różniące się jedynie formą gramatyczną zgodnie z odpowiednią częścią mowy. Dlatego wydaje się, że bardziej przekonujący jest pogląd tych językoznawców i terminologów, którzy uważają rzeczowniki za głównych reprezentantów odpowiednich pojęć w języku, natomiast czasowniki uznają za jednostki terminologiczne, które w istocie wyrażają to samo pojęcie, różnią się odmianą lub modyfikacją gramatyczną (morfologiczną lub syntaktyczną) i są używane ze względu na potrzeby kontekstu, w dyskursie. Oczywiście, w różnych dziedzinach przedmiotowych występują pewne osobliwości, np. w matematyce, terminologii technicznej czy sporcie. Substantywny charakter terminu opiera się na adekwatnym charakterze pojęcia. Koncepcja takiej jednostki terminologicznej jak termem (Skujiņa 1996) daje słowom należącym do różnych części mowy (i/lub formom wyrazowym) możliwość zajęcia określonego miejsca w obrębie słownictwa terminologicznego: termin (rzeczownik) jako reprezentant pojęcia jest centralnym członem termemu (np. termin translation), natomiast czasownik i inne słowa lub formy wyrazowe (imiesłowy, przysłówki, przymiotniki), które w istocie wyrażają to samo pojęcie, są członami drugorzędnymi (np. to translate, translating, translated). Każda działalność naukowa opiera się na zasadach. Na Łotwie przez kilka dziesięcioleci główne zadania terminologiczne realizowano, a zasady przyjmowano zgodnie z poglądami E. Wüstera (Wüster 1979) oraz austriacką nology school, in conformity with systemic approach in the framework of teorią terminologii, tak zwaną „teorią tradycyjną” (Cabré Castellví 2000: 35). Zadania te wystarczyły do osiągnięcia określonych celów w rozwoju terminologii narodowej, zgodnie z wymaganiami naukowymi i zasadami wypracowanymi w klasycznej międzyjęzykowej teorii terminologii. Zadania te realizowano nie tylko w celu standaryzacji terminologii, lecz także, w szczególności, w celu wzbogacenia narodowego systemu leksykalnego. Podsumowując, chciałbym podkreślić, że przez kilka dziesięcioleci dziedzina (since about the 1960s) terminology science has become a multidisciplinary ta opierała się na podstawach językoznawstwa i jego poddziedzinach – leksykologii, leksykografii, derywatologii itd., a także na podstawowych elementach logiki, filozofii, kognitywistyki, ontologii, nauki o komunikacji itd. Ponadto (jak podkreśla się w literaturze terminologicznej (Cabré Castellví 2000: 55)), będąc interdyscyplinarną, terminologia jest również transdyscyplinarna, designing, writing ...” i „to design, write ...”, – powinniśmy stwierdzić, że pojęcia Terminologija | 2008 | 15 2 5 ponieważ nie istnieje żadna uporządkowana dyscyplina bez terminologii ani żaden sposób wyrażania i przekazywania wiedzy naukowej bez terminologii. Chociaż dla terminologii charakterystyczne jest to, że różnorodność zastosowań głównych naukowych zasad tworzenia terminów odgrywa do tej pory kluczową rolę. Obecnie w terminologii można wskazać poszukiwanie nowych podejść, które pomogłyby uwzględnić złożoność jednostek terminologicznych zarówno w ramach komunikacji ogólnej, jak i specjalistycznej, z uwzględnieniem syntaktycznej i komunikacyjnej natury terminów w tekstach. Niemniej jednak nie oznacza to odrzucenia tradycyjnego podejścia. Oznacza to, że podstawa nowej teorii terminologii uwzględniałaby zarówno reprezentacyjną, jak i komunikacyjną funkcję terminologii (Cabré Castellví 2000: 36, 46). Nowe podejście oznacza przede wszystkim potwierdzenie zastosowań. main scientific principles, and, second, to focus on the diversity of term Preferuje się, aby „nowa teoria” nie była wyłącznie „lingwistyczną teorią terminologii”, lecz „teorią terminologii dla terminologii”, która „ujmowałaby terminy jako zbiory jednostek denominacyjnych i konceptualnych należących do języka naturalnego” oraz „reprezentujących wiedzę specjalistyczną w określonej dziedzinie i służących komunikacji zawodowej” (Cabré Castellví 2000: 53). WNIOSKI 1. Od czasu pierwszych źródeł pisanych na przestrzeni około pięciu stuleci and Latvian terminology step by step has become multidisciplinary and język litewski stał się dość bogaty, aby pełnić wszystkie niezbędne funkcje języka państwowego, które stały się pilne pod koniec XX wieku i pozostają aktualne do dziś. Bliższe kontakty między łotewskimi i litewskimi terminologami rozpoczęły się w połowie lat 60. XX wieku, kiedy w Wilnie, Rydze i Tallinnie odbywały się regularne konferencje poświęcone terminologii i kulturze języka. Był to czas, gdy terminologia została uznana za samodzielną interdyscyplinarną dziedzinę, opartą na podstawach lingwistyki, a także na fundamentalnych elementach logiki, filozofii, kognitywistyki, ontologii, nauki o komunikacji itd. 2. Z lingwistycznego punktu widzenia terminologia była przede wszystkim tradycyjnie traktowana jako część leksykologii. Aspekt leksykologiczny terminologii zakłada uwzględnienie specyfiki warstwy terminologicznej w ogólnym systemie leksykalnym języka, wzajemnych relacji między terminami i nieterminami, słownictwem terminologicznym i ogólnym, powiązań mię-