The seven pillars of terminology

Siedem filarów terminologii HERIBERT PICHT 1. WPROWADZENIE Wychodząc z założenia, że jednym z nadrzędnych celów terminologii jest systematyczny transfer wiedzy, znajdziemy pierwsze trzy filary reprezentowane przez słowa „systematyczny- ”, „wiedza” i „transfer”. Można to zilustrować w następujący sposób: Rys. 1 Systematyczna Wiedza | Transfer Obiekt i pojęcie | Formy reprezentacji obiektów i pojęć (funkcja kognitywna) | (funkcja komunikacyjna) porządkowanie pojęć Chociaż te trzy filary mają żywotne znaczenie i są uważane za elementy nośne wszelkiego przedsięwzięcia terminologicznego, zarówno teoretycznego, jak i stosowanego, nadal brakuje czwartego filaru — „metod pracy terminologicznej” — który należy dodać. Ważną częścią transferu terminologii jest: rejestrowanie i upowszechnianie, z których żadne nie jest uwzględnione na rysunku 1; w związku z tym musimy zapewnić piąty filar — terminografię. Szósty filar — niezbędny dla upowszechniania wiedzy o terminologii — poświęcony jest edukacji i szkoleniu w zakresie terminologii. Jednakże „gmach” terminologii byłby niepełny, gdybyśmy zlekceważyli rozległy obszar rozwoju i zastosowań terminologii w szerokim kontekście komunikacji zawodowej. Ten siódmy filar obejmuje szereg pozornie heterogenicznych działań i innych zagadnień; niemniej jednak wszystkie one odgrywają ważną rolę w komunikacji zawodowej i transferze wiedzy, a nawet je umożliwiają. W dalszej części spróbujemy dokładniej zagłębić się w treść siedmiu filarów. 8 Heribert Picht | Siedem filarów terminologii 2. PRZEDMIOT I POJĘCIE Od samego początku badań naukowych nad terminologią przedmioty, a zwłaszcza pojęcia, zajmowały centralne miejsce w podejściu terminologicznym, co znajduje szerokie odzwierciedlenie w literaturze terminologicznej, a także — i to nie mniej istotne — w podstawowych normach terminologicznych na poziomie krajowym i międzynarodowym. Wiister (1959/60 (2001: 22) zdefiniował przedmiot w następujący sposób: Alles, worauf sich so das Denken eines Menschen richtet oder richten kann, heifšt im philosophischen Sprachgebrauch “GegenstandTM Auch Sachverhalte sind Gegenstinde in diesem Sinne. ISO 1087-1:2000 stanowi: Obiekt: wszystko, co jest postrzegalne lub wyobrażalne. Uwaga: Obiekty mogą być materialne (np. silnik, kartka papieru, diament), niematerialne (np. współczynnik konwersji, plan projektu) lub wyobrażone (np. jednorożec). Bardziej szczegółowe informacje są dostępne w normie ISO 704:2000: Na potrzeby niniejszej Normy Międzynarodowej obiekt definiuje się jako wszystko, co jest postrzegane lub wyobrażane. Niektóre obiekty, obiekty konkretne, takie jak maszyna, diament lub rzeka, należy uznać za materialne; pozostałe obiekty należy uznać za niematerialne lub abstrakcyjne. takich jak każda manifestacja planowania finansowego, grawitacja, zdolność przepływu lub współczynnik konwersji: jeszcze inne będą uważane za czysto wyobrażone, na przykład. jednorożec, kamień filozoficzny lub postać literacka. W trakcie opracowywania terminologii filozoficzne dyskusje na temat tego, czy dany obiekt rzeczywiście istnieje w rzeczywistości, wykraczają poza zakres niniejszej Normy Międzynarodowej i należy ich unikać. Zakłada się, że obiekty istnieją, a uwagę należy skupić na tym, jak postępować z obiektami w celu komunikacji. Bardziej rozbudowane ujęcie obiektu przedstawiają między innymi Budin (1994: 203-208) i Picht (2003: 154-159; 2008: 91-97), przy czym argumentuje się, Terminologija | 2009 | 16 9 że obiekt należy uznać za jednostkę wiedzy. Zwłaszcza w niektórych dziedzinach, takich jak historia i archeologia, obiekty stanowią znaczną liczbę jednostek wiedzy i jako takie są przedmiotem zainteresowania terminologii. W odniesieniu do pojęcia dyskusja akademicka była znacznie bardziej intensywna. Można wyróżnić trzy podejścia: Pojęcie jako * jednostka myśli (nieodpowiednie tłumaczenie niemieckiego „Denkeinheit”, ponieważ proces myślenia nie został oddany w tłumaczeniu angielskim); jednostka wiedzy; * jednostka poznania. Zaproponowano między innymi następujące definicje pojęcia jako jednostki myśli: Wiister (1979: 7): Pojęcie jest zatem elementem procesu myślowego. Pojęcie jest zatem elementem myślenia. ISO 1087:1990: Jednostka myśli utworzona w drodze abstrakcji na podstawie właściwości wspólnych dla zbioru obiektów. Argumentowano, że pojęcie jako jednostka procesu myślowego z konieczności ma indywidualne zabarwienie i dlatego w istocie nie może być uniwersalnym odzwierciedleniem poglądów przyjętych przez wspólnotę zawodową (zob. Dahlberg 1985 i Picht 2004). Zaproponowano następującą definicję pojęcia jako jednostki myślenia: Pojęcie jest konstytuowane przez indywidualne idee i wiedzę osoby myślącej; składowe porcje wiedzy i idee nie musiały zostać poddane intersubiektywnemu sprawdzeniu i mogą być błędne; jego cykl życia zależy od zmian poznawczych zachodzących w umyśle osoby myślącej. Pojęcie jako jednostka wiedzy zostało wprowadzone przez Dahlberg (1985: 140). Twierdzi ona: 10 Heribert Picht | Siedem filarów terminologii Pojęcie jest jednostką wiedzy, która w formie językowej obejmuje dające się udowodnić, konieczne predykacje dotyczące danego obiektu. Pojęcie jest jednostką wiedzy, która w formie językowej podsumowuje weryfikowalne, konieczne twierdzenia dotyczące wybranego przedmiotu. Najnowsza wersja normy ISO 1087-1:2000 brzmi: Pojęcie: jednostka wiedzy utworzona przez unikatową kombinację cech. Naszym zdaniem ta definicja ISO jest raczej uboga w wiedzę i obejmuje jedynie część informacji istotnych dla definiowanego pojęcia. Dlatego proponujemy następującą definicję: Pojęcie konstytuują wszystkie cechy (porcje wiedzy) rozpoznane i uzgodnione intersubiektywnie przez wspólnotę zawodową w określonym momencie; ma ono cykl życia determinowany przez dynamikę poznawczą. Oprócz powyższych definicji pojęcie można postrzegać jako jednostkę poznania. Podczas gdy pojęcie jako jednostka wiedzy jest mniej lub bardziej stabilne w trakcie swojego cyklu życia, a jednostka myślenia różni się w zależności od osoby myślącej i jej wiedzy w danym momencie, pojęcie jako jednostka poznania ma znaczenie w momencie zmian pojęciowych będących wynikiem rozwoju naszej wiedzy. Dlatego proponujemy następującą definicję: Pojęcie jako jednostka poznania: jednostka wiedzy, której cykl życia dobiegł końca i która w związku z tym będzie podlegać modyfikacjom pewnej liczby cech zgodnie z dynamiką poznania; wynikiem będzie nowa i niezależna jednostka wiedzy. Oczywiste jest, że jedynie pojęcie jako jednostka wiedzy może być przedmiotem przechowywania w terminologicznej bazie danych. 3. SPOSOBY PRZEDSTAWIANIA PRZEDMIOTÓW I POJĘĆ Oprócz obiektów materialnych, które mogą być reprezentowane przez swój materialny wygląd, wszystkie inne typy obiektów i wszystkie pojęcia potrzebują znaku jako komunikacyjnego środka komunikacji. Norma ISO 10871:2000 definiuje „oznaczenie” w następujący sposób: Terminologija | 2009 | 16 11 Reprezentacja pojęcia za pomocą znaku, który je oznacza. Uwaga: W pracach terminologicznych rozróżnia się trzy typy oznaczeń: symbole, nazwy (określenia) i terminy. Definicja ta nie jest błędna, lecz zbyt restrykcyjna, a ponadto zawiera sprzeczność. Po pierwsze, znak nie reprezentuje wyłącznie pojęć. Po drugie, lista oznaczeń zawarta w uwadze w żadnym razie nie jest kompletna, a ponadto zawiera „nazwy (określenia)”, które zwykle oznaczają obiekty. Formy reprezentacji obiektów i pojęć przedstawiono na rysunku 2. Rys. 2 Reprezentacja semiotyczna Reprezentacja werbalna Reprezentacja niewerbalna a > 7 “> Obiekt Pojęcie Obiekt Pojęcie nazwa termin reprezentacja graficzna reprezentacja graficzna opis symbol fotografia oi różnego rodzaju wzór portret symbol parafraza rysunek wzór symbol terminologiczny notacja fraza notacja definicja wyjaśnienie Ponadto reprezentacje niewerbalne obejmują znaki odbierane za pomocą słuchu, węchu i smaku, np. sygnał ostrzegawczy przy zamykaniu drzwi pociągu, gaz dodany do substancji w celu umożliwienia jej wyczucia oraz spirytus metylowany, odpowiednio. a to in to it Szczegółowe informacje można znaleźć w Laurén, Myking, Picht (2008: 1091). Jest oczywiste, że termin ten jest zdecydowanie najczęstszym sposobem reprezentacji pojęcia werbalnego. Istnieją jednak przypadki, np. w architekturze, anatomii i kilku dyscyplinach technicznych, w których rysunek jest dominującym sposobem 12 Heribert Picht | Siedem filarów terminologii of reprezentacji. Rysunek może być nawet obowiązkowy, na przykład przy składaniu wniosku o pozwolenie na budowę. Definicje i wyjaśnienia są niezbędne, gdy trzeba przekazać, wyjaśnić lub nawet ustalić treść (intensję) pojęcia, np. w języku normatywnym lub ściśle kontrolowanym, jak na przykład w komunikacji w ruchu lotniczym. Opisów należy używać wyłącznie w odniesieniu do obiektów. Ponieważ osoby i wydarzenia również są obiektami, definiowanie osoby takiej jak Einstein lub wydarzenia takiego jak zatonięcie Titanica wydaje się dziwne. Można je opisywać, a opisy te bardzo często będą zawierać określenia czasu i przestrzeni, których brak w definicji. Równie ważne są frazy terminologiczne (niem. „Fachwendung”), np. „wystawić weksel”. Konstrukcje te również są reprezentacjami pojęć, ponieważ pojęcie może być w ten sposób reprezentowane w jednym języku, a w innym za pomocą zwykłego terminu; ponadto można je zdefiniować. Charakterystyczne jest to, że czasownika nie można zastąpić bez zmiany oznaczanego pojęcia. Ponadto. podczas tłumaczenia tych wyrażeń nie można tego robić słowo w słowo, np. Angielski: 'to die intestate’ —niemiecki: ‘ohne Hinterlassung eines Testaments sterben’. Konstrukcje te można scharakteryzować jako terminy sui generis i traktować je jako takie w banku terminologicznym. Symbole i wzory mogą występować w reprezentacjach werbalnych i niewerbalnych, w zależności od tego, czy są używane w tekście ustnym, czy pisemnym, np. znak „%" musi zostać wymówiony w mowie lub interpretacji, a wzór taki jak NaCl może mieć obie reprezentacje w tekście ustnym. Notacje mogą być używane zarówno dla obiektów, np. w katalogu muzeum, jak i dla pojęć w klasyfikacji, np. UDC. 4. SYSTEMATYZACJA I PORZĄDKOWANIE WIEDZY Dwa pierwsze filary dostarczyły materiału kognitywnego i komunikacyjnego na poziomie pojęcia i obiektu. Można to porównać z wiedzą zatomizowaną, pozbawioną jawnych relacji między jednostkami. Aby osiągnąć wyższy poziom pojęciowo spójnej wiedzy, systematyzacja lub porządkowanie ma kluczowe znaczenie. Bardzo wcześnie w historycznym rozwoju terminologii jako dziedziny wiedzy uznano konieczność porządkowania pojęć. Schlomann już na początku ubiegłego wieku opracował systematycznie uporządkowane słowniki w technicznych dziedzinach tematycznych. Wiister w kilku pracach ustanowił spójne ramy teoretyczne porządkowania pojęć, Terminologija | 2009 | 16 13. Systematyzacja pojęć jest dziś nieodzowną częścią nauki o terminologii i pracy terminologicznej. Podstawą każdego porządkowania pojęć są relacje, które mogą zachodzić między pojęciami. Relacje mogą być logiczne lub ontologiczne. Pierwsze opierają się na podobieństwie pojęć; wszystkie pojęcia podrzędne pojęcia nadrzędnego zawierają/- dziedziczą całą treść pojęcia nadrzędnego: specyfikacja jest uzupełniana o co najmniej jedną dodatkową cechę. Podział na określonym poziomie jest wyznaczany przez przyjęte kryteria podziału. System pojęć ustanowiony wyłącznie na podstawie relacji logicznych jest zazwyczaj „zamknięty”, co oznacza, że podział kończy się w momencie, gdy w danym czasie nie są znane żadne dalsze pojęcia podrzędne. Relacje ontologiczne mają bardzo różnorodny charakter. Odzwierciedlają one —w przeciwieństwie do relacji logicznych opartych na abstrakcji —relacje postrzegane w otoczeniu, świecie myśli lub świecie wyobrażonym. Najczęstsze relacje to: relacja partytywna (z silnym ukierunkowaniem lokalnym), relacja sekwencyjna (z wyraźnymi elementami czasowymi- ), relacja przyczynowa, relacja transmisji, relacja genetyczna, relacja współzależności i inne. Niektóre typy relacji dominują w określonych dziedzinach tematycznych, a w innych występują rzadko. Charakter relacji ontologicznych staje się oczywisty przy porównywaniu różnych relacji ontologicznych, np. w relacji transmisji. elementy relacji sekwencyjnej można znaleźć (prawne etapy zakupu majątku); relacja genetyczna często zawiera elementy przyczynowe (rozważmy sekwencję „jajko — kura — kwoka”) itd. Charakterystyczne dla relacji ontologicznych jest to, że nie kierują się one kryteriami podziału w sensie logicznym. Należy je ustalać pragmatycznie, zgodnie z celem strukturyzacji; np. system pojęciowy uporządkowany według relacji partytywnej jest teoretycznie otwarty, ponieważ (teoretycznie) podział obiektów materialnych kończy się dopiero na częściach atomu. Aby uczynić strukturę bardziej elastyczną, tj. połączyć różne istotne aspekty w jednym systemie pojęciowym, system może zawierać kombinację relacji, tak zwany system mieszany. W tym przypadku przejście od jednej relacji do innej musi być oznaczone, np. za pomocą notacji. (Przykład: 1.2-3 —2 odnosi się do pojęcia podrzędnego wobec 1, a 3 jest częścią 2). ISO 1087-1:2000 definiuje system pojęciowy: Zbiór pojęć uporządkowanych zgodnie z relacjami między nimi. 14 Heribert Picht | Siedem filarów terminologii ISO 704:2000 Praca terminologiczna — zasady i metody, a także Arntz/Picht/Mayer (2009) dostarczają coraz bardziej szczegółowych informacji o systemach pojęciowych. Mniej precyzyjnie zdefiniowany sposób porządkowania stanowi ontologia. Wcześniej przedstawiono już różne definicje. Niektórzy autorzy uznają ontologię za równoznaczną z systemem pojęciowym, podczas gdy inni uwzględniają wiele innych aspektów porządkowania wiedzy. Ponieważ dziedzina ta nadal wymaga dalszych badań i wyjaśnień na potrzeby zastosowań terminologicznych, przedstawimy jedynie dwie definicje zaprezentowane podczas Workshop on Terminology, Concept Modelling and Ontology w Vaasa w 2006 r. (EAFT-NordTerm): Ontologia: dyscyplina filozoficzna » Badanie tego, co (być może) istnieje * Badanie natury i struktury rzeczywistości + Dziedzina bytów + (Kategorie i relacje + Właściwości charakteryzujące Ontologia: artefakt teoretyczny lub obliczeniowy * „jawna i formalna specyfikacja konceptualizacji” (Gruber) * Określony artefakt wyrażający zamierzone znaczenie słownika w kategoriach natury i struktury bytów, do których się odnosi. 5. PRACA TERMINOLOGICZNA ISO 1087-1:2000 definiuje pracę terminologiczną w następujący sposób: Praca związana z systematycznym gromadzeniem, opisywaniem, opracowywaniem i prezentowaniem pojęć oraz ich oznaczeń. Niniejsza definicja daje pierwsze wyobrażenie o różnych zadaniach; nie może jednak służyć jako wytyczna dla właściwego procesu pracy. Przed przedstawieniem zarysu ogólnych faz procesu pracy musimy wyjaśnić pojęcia podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego. W pierwszym przypadku termin stanowi centrum rozważań, podczas gdy podejście onomazjologiczne koncentruje się na pojęciu. Stwierdzono, że terminologia stosuje onomazjologiczną metodę pracy. Nie jest to jednak całkowicie zgodne z rzeczywistością, ponieważ obie metody są wykorzystywane, zależnie od fazy pracy. Terminologija | 2009 | 1¢ 15 Zarys poszczególnych faz mógłby wyglądać następująco: Wybór dziedziny przedmiotowej lub jej części Zebranie i ocena materiału dokumentacyjnego Wyodrębnienie kandydatów na terminy z tekstów i innych istotnych informacji (etap semazjologiczny, ponieważ forma reprezentacyjna pojęcia jest jedyną wskazówką istnienia pojęcia w danym kontekście) Wstępna systematyzacja jako hipotetyczny system pojęć Analiza terminologiczna pojęć, obejmująca weryfikację wstępnego systemu pojęć, jego kompletności oraz prawidłowego miejsca pojęcia w systemie (etap onomazjologiczny) Analiza i opracowanie form reprezentacyjnych (etap semazjologiczny): wyjaśnienie synonimii informacje gramatyczne dla każdego terminu rejestr terminu użycie regionalne terminu inne istotne informacje, np. wybór ilustracji Formułowanie definicji zgodnych z systemem pojęć. System definicji musi odzwierciedlać system pojęciowy (etap onomazjologiczny) Rejestrowanie danych terminologicznych. Etap ten stanowi punkt przecięcia z terminografią. Powyższy proces roboczy odzwierciedla opisową pracę terminologiczną. Wszelka ingerencja preskryptywna, np. standaryzacja terminologii, musi opierać się na opisowej pracy terminologicznej, w której przedstawiona zostaje rzeczywistość pojęciowa i reprezentacyjna. Uzyskane dane stanowią punkt wyjścia dla wszelkich działań harmonizacyjnych lub normalizacyjnych. Zakres i stopień ingerencji (ukazane tutaj jedynie jako przykład stopniowania) można zilustrować za pomocą modelu przedstawionego na rysunku 3. Ponadto w centrum modelu wskazano pewne czynniki socjolingwistyczne. 16 Heribert Picht | Siedem filarów terminologii