The role of cognitive modelling in general and that of frames in particular in terminology theory and practice

Terminologija | 2010 | 17 2 1 Rola modelowania kognitywnego w ogólności, a w szczególności ram w teorii i praktyce terminologii WIlly MaRtIN Grupa badawcza leksykologii/terminologii Vrije Universiteit amsterdam 1. WPROWADZENIE I PRZEGLĄD W niniejszym artykule modelowanie kognitywne będzie rozumiane jako systematyczne przedstawianie wiedzy w obrębie określonej dziedziny przedmiotowej lub dziedziny wiedzy. Termin model będzie tu rozumiany jako tło, na którego podstawie, lub system, za pomocą którego, można organizować wiedzę. TB (Terminologiczna baza danych) będzie między innymi traktowana jako opis dziedziny wiedzy za pomocą terminologii. Słownik terminologiczny, w przeciwieństwie do terminologicznej bazy danych, będzie uznawany za wtórny wobec tej drugiej; innymi słowy, słowniki będą traktowane jako pochodne (interfejsy użytkownika) leżących u ich podstaw baz danych. Sam artykuł będzie składał się z trzech części. Po pierwsze, zostaną wyróżnione i zilustrowane różne poziomy modelowania kognitywnego. Po drugie, omówione zostanie podejście oparte na ramach do jednego z poziomów, mianowicie poziomu terminów/pojęć. Po trzecie i wreszcie, proponowane podejście zostanie skonfrontowane ze zbiorem istotnych zagadnień terminologicznych w celu jego usytuowania i oceny. 2. POZIOMY MODELOWANIA KOGNITYWNEGO Aby funkcjonować prawidłowo (tak aby wiedzę można było [łatwo] zdobywać i [właściwie] wykorzystywać), będę twierdzić, że TD musi być zorganizowany na co najmniej trzech poziomach, mianowicie: • na poziomie domeny, • na poziomie bazy danych i • terminów/pojęć. W dalszej części zajmę się zatem • modelowaniem dziedziny (modelowaniem na wyższym poziomie, tak zwanym poziomie makrostrukturalnym); 2 2 W. Martin | Rola modelowania kognitywnego w ogólności oraz rola ram... • modelowaniem danych (modelowaniem na poziomie pośrednim, dotyczącym encji i relacji w bazie danych, tak zwanym poziomie mediostrukturalnym); • modelowaniem terminów/pojęć (modelowaniem na najniższym poziomie, dotyczącym terminów i pojęć, tak zwanym poziomie mikrostrukturalnym). Aby wyjaśnić, co jest przez to rozumiane, w kolejnych sekcjach zilustruję poszczególne poziomy, jeden po drugim. 2.1. Modelowanie dziedziny Jeśli baza terminologiczna ma zajmować się wiedzą i zarządzaniem nią, musi uwzględniać model przedstawiający sposób, w jaki „(pod)świat”, czyli dziedzina, jest zorganizowany/ustrukturyzowany. Tak więc na przykład w medycynie jedna podstawowa koncepcja, mianowicie koncepcja choroby (nosologia na rysunku 1 poniżej), strukturyzuje całą dziedzinę. Jest ona centralną zasadą organizującą w obrębie tego „świata”. Jeśli mowa tu o częściach ciała, wynika to z faktu, że mogą być dotknięte chorobą; jeśli mowa o organizmach, obowiązuje ta sama zasada; procedury terapeutyczne mają sens tylko wtedy, gdy odnoszą się do chorób, podobnie jak objawy (wyniki badań), przyczyny (etiologia) itd. Wszystko w świecie medycyny jest powiązane bezpośrednio lub pośrednio (za pośrednictwem innych pojęć) z centralnym pojęciem choroby. Ilość i szczegółowość informacji podawanych o innych pojęciach jest określana przez tę bezpośrednią lub pośrednią relację. Modelowanie dziedziny jest zatem conditio sine qua non, bez którego skonstruowanie bazy terminologicznej jest niemożliwe. Na rysunku 1 przedstawiono uproszczony schemat takiego modelowania dziedziny dla medycyny [więcej szczegółów zob. Martin i in. 1991]. Jak można zauważyć, wszystkie główne kategorie są odśrodkowo powiązane z chorobą (nosologią): anatomia (MEMF) i organizmy relacją „dotyczy”, etiologia relacją „spowodowane przez”, objawy relacją „symptomy”, procedury terapeutyczne relacją „leczy” itd. Zazwyczaj zatem dziedzina medycyny jest dziedziną dobrze wyodrębnioną i scentralizowaną: dziedziną z jedną centralną/rdzeniową kategorią, z którą powiązane są wszystkie pozostałe kategorie. Nie trzeba dodawać, że przyjęcie tych samych obiektów i umieszczenie ich w innej dziedzinie („leki” w medycynie w porównaniu z tą samą kategorią w farmacji) zmienia strukturę pola oraz zakres i charakter wiedzy, którą należy wyrazić. Jest to między innymi jeden z powodów, dla których modelowanie dziedziny ma kluczowe znaczenie przy rozpoczynaniu konstrukcji TD i zajmowaniu się reprezentacją wiedzy. Terminologija | 2010 | 17 2 3 Rysunek 1: Przykład „wyodrębnionej” scentralizowanej dziedziny (medycyna) Nie wszystkie dziedziny wykazują jednak ten sam rodzaj struktury. Tak więc na przykład na rysunku 2 przedstawiono przykład dziedziny systemów edukacyjnych, która ma strukturę zagnieżdżoną lub przypominającą cebulę. Można tam argumentować, że wszystkie tuniki razem tworzą całość (cebulę) i że (dlatego) po prostu nie można ograniczyć się na przykład do tuniki najbardziej wewnętrznej, lecz trzeba będzie wybrać spośród wszystkich tunik (kręgów), jeśli chce się uchwycić domenę systemów edukacyjnych jako całość. Jak pokazują powyższe przykłady, pola/domeny przedmiotowe nie zawsze są uporządkowane hierarchicznie (według relacji is-a lub part-of), jak można by początkowo oczekiwać, z powodu modeli biologicznych wraz z ich ścisłym porządkiem taksonomicznym. Ponadto domeny bywają dość rozmyte. O ile na przykład omawiana domena medycyny jest dość dobrze wyodrębniona, o tyle domena biznesu jest znacznie mniej wyraźna, co ilustruje rysunek 3. Chociaż można zauważyć, że domena biznesu zakłada interakcję między przedsiębiorstwem a zarówno jego partnerami zewnętrznymi, jak i jego częściami wewnętrznymi (P = sekcja produkcyjna, F = sekcja finansowa, S = sekcja sprzedaży, A = sekcja administracyjna), i chociaż w obu interakcjach sprzedaż 2 4 W. Martin | Rola modelowania kognitywnego w ogólności i rola ram... Rysunek 2: Przykład domeny zorganizowanej na kształt cebuli (systemy edukacyjne) Rysunek 3: Przykład rozmytej domeny scentralizowanej (biznes) (biznesowi) i partnerom/częściom (przemysłowym) przypisuje się pierwszeństwo, domena jako taka pozostaje jednak rozmyta, mimo że jest zorganizowana centralnie. Niezależnie od domeny, dobre rozeznanie w superlub makrostrukturze dziedziny jest warunkiem koniecznym zarówno lepszego wyodrębnienia samego pola przedmiotowego, jak i organizowania/reprezentowania wiedzy w obrębie tej dziedziny za pomocą TD. Terminologija | 2010 | 17 2 5 2.2. Modelowanie danych pod pojęciem modelowania danych rozumiem tutaj modelowanie danych w bazie danych, obejmujące • definicję jednostek w modelu oraz relacji między nimi (np. terminów, pojęć, kolokacji oraz istniejących między nimi relacji/powiązań) oraz • definicję kategorii danych dla różnych jednostek (zarówno atrybutów, jak i [dziedzin ich] wartości). Istotnie, w modelu danych trzeba nie tylko wyjaśnić, co chce się reprezentować z punktu widzenia treści (zob. 2.1 powyżej: ogólne ramy lub makrostrukturę świata/dziedziny, która ma być reprezentowana), lecz także w jaki sposób się to zrobi: za pomocą jakich formalnych obiektów, jednostek i relacji. W projekcie o nazwie DOT (akronim od holenderskiego Databank overheidsterminologie: Baza danych terminologii rządowej; zob. Maks e.a. 2000 i Maks e.a. 2001) system wymagał następujących jednostek: pojęć, terminów, kolokacji i powiązań w celu reprezentowania terminów, użycia terminów w kolokacjach, relacji między terminami, takich jak (bliska) synonimia, (bliska) ekwiwalencja itp. Rysunek 4 może dać wyobrażenie o tym, co się przez to rozumie. Jak można zauważyć, do rozróżnienia między: • pojęciami (c), • terminami (T) oraz • kolokacjami (cOLL) stosuje się różne kroje pisma. Ponadto wyraźnie rozróżnia się (zob. poziomą linię przerywaną) terminy i pojęcia, co oznacza, że jednostki pojęciowe odpowiadają jednostkom semantycznym wyrażonym przez jeden lub więcej terminów w jednym lub większej liczbie języków. Jednostki terminologiczne reprezentują jeden termin wraz z jego pełnym opisem językowym, obejmującym także jego użycie. Jednostki kolokacyjne pełnią tę samą funkcję w odniesieniu do kolokacji. Istnieje również kilka rodzajów powiązań: zarówno jawne (linie ciągłe na schemacie), jak i niejawne (linie przerywane). Przykładem powiązania jawnego (które terminolog musi wyraźnie uzupełnić) jest powiązanie między pojęciem a terminem lub między pojęciem a pojęciem (z wartościami takimi jak NEARSyN, hyPER, hyPO, REL(ATED)). Łącza domyślne to łącza, które system może wyprowadzić automatycznie: ponieważ terminy są powiązane z pojęciami, a wartości pragmatyczne są określane dla każdego 2 6 W. Martin | Rola modelowania kognitywnego w ogólności oraz rola ram... Rysunek 4: Jednostki, łącza i relacje w DOT (na podstawie Maks i in. 2000, zob. także Maks i in. 2001, aby uzyskać więcej informacji) terminu relacje między terminami (zarówno wewnątrzjęzykowe, jak i międzyjęzykowe) nie muszą być wymieniane explicite, lecz mogą być „obliczane”, prowadząc do pełnej synonimii, całkowitej ekwiwalencji przekładowej, ograniczonej ekwiwalencji przekładowej oraz zbliżonej ekwiwalencji przekładowej. Zaletą oddzielenia poziomu pojęciowego od językowego (terminologicznego) jest między innymi to, że opis terminu w jednym języku nie wpływa na opis jego tak zwanego ekwiwalentu przekładowego w innym języku. Innymi słowy, można teraz pracować z wpisami jednojęzycznymi, co oznacza, że terminy jednego języka mogą być opisywane niezależnie od terminów innego języka, a mimo to mogą być ze sobą powiązane za pośrednictwem poziomu pojęciowego. Na rysunku 5 schematycznie przedstawiono różnicę między wpisami jednojęzycznymi i wielojęzycznymi w wielojęzycznej bazie danych. Terminologija | 2010 | 17 2 7 wpisy jednojęzyczne (wpisy w obrębie jednego języka) mogą być powiązane z innymi wpisami jednojęzycznymi (wpisami z jednego lub większej liczby języków), przy czym jeden język nie wpływa na opis drugiego. Wpis wielojęzyczny zawiera wszystkie informacje dotyczące wszystkich języków. Problem polega zatem na tym, że różnice na poziomie konceptualnym ulegają zatarciu, jeśli terminy z różnych języków traktuje się jako ekwiwalenty tłumaczeniowe, niebędące w pełni równoważne. Powyższe nie tylko wyraźnie pokazuje, że nie można skonstruować modelu danych bez jakiegokolwiek wyobrażenia o domenie, z którą ma się do czynienia (a także o występujących w niej terminach), lecz również że nie należy abstrahować od zadań, które chce się wykonywać za pomocą banku danych (tak jak w przypadku DOT: porównywania systemów prawnych i tłumaczenia tekstów „rządowych”). Modelowanie danych obejmuje nie tylko definiowanie jednostek, lecz także definiowanie kategorii danych/informacji, które „ozdabiają” te jednostki. W następnej sekcji zajmę się jedną z tych jednostek, mianowicie pojęciami. 2.3 Modelowanie pojęć W poprzedniej sekcji wskazałem już niektóre zalety podejścia konceptualnego. Jednym z napotykanych tu problemów jest sposób reprezentowania pojęć (rozumianych jako mentalne elementy budulcowe służące do organizowania wiedzy). Jeśli przyjmie się, że (konceptualne) znaczenie terminu jest z reguły reprezentowane przez jego definicję, wówczas znaczenie/definicję/pojęcie wyrażone przez termin można by przedstawić za pomocą sieci semantycznej Rysunek 5: Wpisy wielojęzyczne a jednojęzyczne 2 8 W. Martin | Rola modelowania kognitywnego w ogólności oraz rola ram jako modelu... (zob. na przykład Fraas 1998: 433 i nast.). W Martin 1998 sieci semantyczne są przedstawiane w formie ram i między innymi wykorzystywane jako modele definicji. W następnej części omówię szerzej rolę ram oraz podejścia terminologicznego opartego na ramach. 3. PODEJŚCIE DO MODELOWANIA POJĘĆ OPARTE NA RAMACH Ramy są tu rozumiane w sensie, w jakim termin ten funkcjonuje w dziedzinie sztucznej inteligencji, zgodnie z tradycją Minsky’ego (zob. na przykład Minsky 1975). W tym sensie są one strukturami reprezentującymi wiedzę tła, wiedzę niejawną i stereotypową, która jest niezbędna do rozumienia pojęć i znaczenia. Ramy AI à la Minsky mają format gniazdo-wypełniacz. Z tego punktu widzenia rama jest zbiorem ogólnych kategorii pojęciowych lub relacji (gniazd), po których następują specyfikacje (wypełniacze). Aby wyjaśnić, co mam na myśli, odwołam się do konkretnego przykładu. Ramy semantyczne są związane z typami, co oznacza, że są przypisane do określonych typów pojęć. Typy pojęć muszą zostać ustalone na etapie modelowania dziedziny (zob. sekcję 2.1 powyżej). Na przykład w dziedzinie terminologii rządowej występuje typ taki jak zasiłek. Reprezentacja ramowa dla zasiłku wygląda następująco (zob. także Martin i Heid 2001: 58): Tabela 1: Rama dla typu zasiłek zasiłek Slot PARAPhRASE OF SLOT cel do czego przeznaczony jest zasiłek źródło kto płaci z. beneficjent kto otrzymuje z. powód dlaczego z. jest wypłacany kwota jaka jest wysokość z. czas kiedy z. jest wypłacany częstotliwość ile razy z. jest wypłacany sposób w jakiej formie z. jest przekazywany warunek pod jakimi warunkami z. jest przekazywany W świecie usług społecznych pojęcie emerytura będzie zatem traktowane jako egzemplarz typu zasiłek. Terminologija | 2010 | 17 2 9 Podstawowa rama dla tego typu będzie składać się z następujących miejsc/elementów: • beneficjent kto otrzymuje zasiłek? • źródło kto przyznaje z.? ? • cel na co przyznawany jest z.? • powód/podstawa na jakiej podstawie przyznawany jest z.? • wysokość jaka jest wysokość z.? ? • częstotliwość ile razy przyznawany jest z.? • kiedy podaje się a.? • sposób, w jaki forma (np. pieniądze lub inne wartości) jest a. podano? • warunek, jakie są warunki, na jakich udziela się a.? Definicja wyprowadzona z tych ram mogłaby brzmieć: Emerytura to kwota pieniędzy, ustalona przez prawo lub umowę (ubezpieczeniową), wypłacana komuś (emerytowi, jego wdowie lub sierotom) przez kogoś innego ([byłego] pracodawcę, organizację wykonawczą), okresowo (np. co miesiąc), aby pokryć koszty utrzymania po przejściu na emeryturę albo z powodu osiągnięcia ustalonego wieku emerytalnego, albo z powodu niezdolności do pracy, jeśli w czasie pełnienia kadencji opłacano składkę. Oczywiście zarówno konkretna forma, jak i treść samej definicji w dużej mierze zależą od użytkownika, dla którego są przeznaczone. jednakże, jeśli przyjmie się za pewnik, że pojęciowe znaczenie terminu jest z reguły reprezentowane przez jego definicję, wówczas modele kognitywne, takie jak ramy, mogą z pewnością być bardzo pomocne w systematyzowaniu definicji. W następnej części postaram się wyjaśnić, że modelowanie kognitywne w ogólności, a w szczególności podejście oparte na ramach, wykraczają poza to i wywierają wpływ nie tylko na sferę definicji i pojęć, lecz także na teorię i praktykę terminologiczną w ogóle. 4. DYSKUSJA: WPŁYW MODELOWANIA POZNAWCZEGO NA TEORIĘ I PRAKTYKĘ TERMINOLOGII Podstawowe twierdzenie przedstawione w niniejszym artykule było następujące: Jeżeli terminologia dotyczy • nabywania, • reprezentacji i • zastosowania