Tarptautinė mokslinė konferencija „Kalbos gramatinė ir leksinė sistema, jos funkcionalumas ir normatyvumas“

247Terminologia | 2012 | 19 Międzynarodowa konferencja naukowa System gramatyczny i leksykalny języka, jego funkcjonalność i normatywność SOLvITA LABANAUSKIENė Instytut Języka Litewskiego Tej wiosny Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Łotewskiego oraz Katedra Językoznawstwa Bałtyckiego zorganizowały 48. Łotewistyki i Bałtystyki Valodas gramatiskā un leksiskā sistema, tās funkcionalitāte międzynarodową konferencję Łotewskiego i Ogólnego Językoznawstwa Oddziału un normatīvums (System gramatyczny i leksykalny języka, jego funkcjonalność i normatywność), poświęconą wybitnemu łotewskiemu językoznawcy, folkloryście, literaturoznawcy i metodykowi Artursowi Uozuolsowi (Arturs Ozols). 15–16 marca na uniwersytet przybyli, aby dyskutować, referenci z Łotwy, Litwy, Rosji i Finlandii. Poranek pierwszego dnia poświęcono przedstawieniu osobowości i działalności A. Uozuolsa. Ojārs Lāms (Ojārs Lāms) w referacie Arturs Uozuols i łotewskie literaturoznawstwo zapoznał z artykułami naukowca, które są ważne w badaniu nowoczesnych tendencji w literaturze Europy, z niepublikowanymi materiałami z zakresu literaturoznawstwa oraz konspektami wykładów z historii literatury łotewskiej. Māra Vīksna (Māra Vīksna) i Rita Treija mówiły o przechowywanych w zasobach Archiwum Łotewskiego Folkloru materiałach archiwalnych A. Uozuolsa, świadczących o zdolności badacza do zainteresowania młodzieży zbieraniem folkloru. Przedstawicielka Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki (dawnego Muzeum Literatury i Sztuki Rainisa) Ilona Miezīte (Ilona Miezīte) omówiła działalność zawodową A. Uozuolsa (jego rozprawę doktorską poświęconą składni łotewskich pieśni ludowych) oraz jego życie osobiste. Opowiadano, że w ostatnich latach życia A. Uozuolas zaczął pisać sztukę humorystyczną, której głównym bohaterem najprawdopodobniej był on sam, a pozostałymi postaciami – jego koleżanki językoznawczynie. Później pracę kontynuowano w dwóch sekcjach. W pierwszej sekcji Normalizacja języka Dzintra Lelė-Rozentalė (Dzintra Lele-Rozentāle) i Ineta Baluodė (Ineta Balode) mówiły o „pidżynizacji” z czasów XIX-wiecznych mierniczych, którą charakteryzowało przesadnie poprawne mówienie (Fardon (= Pardon)), używanie elementów języka bałtyckich Niemców (/g/ > /j/) itd. 248 Solvita Labanauskienė | Międzynarodowa konferencja naukowa Gramatyka | irleksinėsistema,josfunkcionalumasirnormatyvumas języka Rasuolė Vladarskienė wspomniała o aktualnych problemach porządkowania języka tłumaczeń dokumentów Unii Europejskiej: kwestiach terminologii, morfologii i składni. Prelegentka podkreśliła konieczność dbania o poprawność języka tłumaczeń, ponieważ tłumaczenia dokumentów Unii Europejskiej bezpośrednio oddziałują na ogólny język litewski. Jak ujęła to R. Vladarskienė, podczas tłumaczenia dokumentów UE konieczne jest niedalanie się od oryginału, dlatego długie, złożone strukturalnie, niejasne zdania z dokumentów UE trafiają do tekstu litewskiego i zmieniają swoiste, pielęgnowane przez dziesięciolecia cechy stylu administracyjnego. Valda Salminia (Valda Salmiņa) w swoim referacie zwróciła uwagę na tendencje w używaniu imion ormiańskich w języku łotewskim – istnienie form paralelnych i ich przyczyny. Litewską bazę danych neologizmów zaprezentowała Rita Miliūnaitė. Językoznawczyni podkreśliła teoretyczne i praktyczne cele projektu: stworzyć bazę danych, stale gromadzić w niej nową leksykę języka litewskiego oraz w dalszej perspektywie, prowadząc badania naukowe, ukazać systemowy obraz tej leksyki. Baza danych neologizmów, zdaniem R. Miliūnaitė, pozwala stwierdzić, że język litewski ma wystarczające możliwości słowotwórcze, aby się odnawiać i zaspokajać najróżnorodniejsze potrzeby posługującego się nim społeczeństwa. W drugiej sekcji, Gramatyka i leksyka, Bronius Maskuliūnas analizował teksty z XVIII wieku, który jest chyba jednym z najsłabiej zbadanych okresów rozwoju litewskiego języka pisanego. Szczegółowo omówił jeden z aspektów użycia litewskiego języka pisanego – wyrażanie refleksywności. Anna Frydenberga (Anna Frīdenberga) wyjaśniała motywację derywatów z łotewskim przyrostkiem -ība (-yba) w dziełach pierwszego łotewskiego językoznawcy i pisarza Georga Manceliusa. Zdaniem młodej językoznawczyni nazwy właściwości z przyrostkiem *-ībā jako odrębny typ słowotwórczy są charakterystyczne właśnie dla języków bałtyckich. Referat Rolandasa Kregždžysa był poświęcony aktualizacji metodologii ustalania formy gramatycznej leksemów języka litewskiego, opartej na analizie semazjologicznej, która jest ważna nie tylko przy ustalaniu etymologii wyrazu, lecz także przy kodyfikowaniu jego znaczenia gramatycznego. Lienė Markus-Narvila (Liene Markus-Narvila) mówiła o germanizmach w gwarach południowo-zachodniej Kurlandii oraz o źródłach ich zapożyczenia. Wskazała, że część germanizmów jest żywotna także na początku XXI wieku – w gwarach spotyka się ich warianty fonetyczne i morfologiczne. Po otwarciu wystawy Arturui Uozuolui – 100 Dzintra Paeglė (Dzintra Paegle) opowiedziała o zapomnianym rękopisie metodyki A. Uozuolasa, a Lidija Leikuma – o aktualności koncepcji nauczania języka łotewskiego A. Uozuolasa w dniu dzisiejszym. 249Terminologija | 2012 | 19 Popołudniowa część konferencji była poświęcona omówieniu problemów języka ojczystego. Ina Boikienė i Nadieżda Szevieliowa omówiły rozwijanie zdolności twórczych uczniów na lekcjach języka ojczystego (rosyjskiego). Zdaniem prelegentów problem jest aktualny, ponieważ rozwijanie zdolności twórczych stanowi ważny warunek kształtowania osobowości ucznia. Kwestie jakości edukacji na Łotwie w różnych aspektach omówiła metodyczka Wydziału Edukacji Agencji Języka Łotewskiego Vineta Vaivadė (Vineta Vaivade). Po przeanalizowaniu pomocy do nauki języka łotewskiego wydanych przez niektóre wydawnictwa, przeznaczonych dla klas 5–9, wyciągnęła wnioski: a) brak wspólnego rozumienia zdolności uczenia się; b) uczniom nie proponuje się przykładów i przebiegu wykonywania zadań; c) brakuje rozwijania umiejętności samodzielnego uczenia się itp. Ingrida Balčiūnienė i Gintara Povilaitienė przedstawiły metodykę rozwijania spójnej wypowiedzi narracyjnej z wykorzystaniem sekwencji obrazków. Wiele uwagi poświęciły kontekstowi zadania, który zapewnia dziecku dodatkowe możliwości lepszego zrozumienia funkcji, struktury i zasad spójnej wypowiedzi narracyjnej. Evelina Zilgalvė (Evelīna Zilgalve) rozważała kryteria rozróżniania partykuły i przysłówka, omówiła przypadki problematyczne. W sekcji Leksyka i terminologia wygłoszono trzy referaty, w których analizowano nazwy roślin. Laimutė Baluodė (Laimute Balode) analizowała, jak apelatyw lipa jest używany w łotewskiej toponimii. Pierwsza część referatu była poświęcona obiektom, do których nazwania używa się leksemu liepa, pokrótce omówiono nominację toponimów, a w drugiej części autorka analizowała derywaty słowa liepa. Referat Leksyka łotewskich pieśni ludowych po litewsku: nazwy drzew wygłosiła Regina Kvašytė. Prelegentka zebrała materiał ze zbioru tekstów łotewskich pieśni ludowych Lekia mano žirgelis (1989; tłum. Sigitas Geda) i ustaliła, że w tłumaczeniach najczęściej występuje nazwa drzewa ąžuolas, dwa razy rzadziej – beržas. O litewskich i łotewskich nazwach rodzajów roślin flory krajów bałtyckich mówiła Solvita Labanauskienė. Omówiła niedające się rozłożyć słowotwórczo nazwy rodzajów, derywaty i złożenia, wskazała ich podobieństwa i różnice. Ostatni referat tej sekcji, wygłoszony przez Inetę Bernotę, poświęcony był omówieniu terminów kulinarnych w pierwszych wydanych w języku łotewskim książkach kucharskich. Drugi dzień konferencji rozpoczęli Diana Laiveniecė (Diāna Laiveniece) i Normundas Dzintaras (Normunds Dzintars) (Uniwersytet Łotewski). Prelegenci omówili wkład A. Uozuolasa w metodykę nauczania języka łotewskiego. Inta Urbanoviča przedstawiła istotne materiały dotyczące historii językoznawstwa A. Uozuolsa, które odzwierciedlają rozwój idei europejskiego strukturalizmu. 250 Solvita Labanauskienė | Międzynarodowa konferencja naukowa Gramatyka | irleksinėsistema,josfunkcionalumasirnormatyvumas języka W referatach sekcji gramatyki analizowano zagadnienia morfologii i składni. Lyga Vogina (Līga Vogina) omówiła spostrzeżenia A. Uozuolsa dotyczące semantyki zdania. Najwięcej zagadnień składni, jak stwierdziła referentka, analizuje się w rozprawie doktorskiej językoznawcy Zagadnienia składni klasycznych łotewskich pieśni ludowych. Inne problemy składni języka łotewskiego w referatach omówiły Natalija Perkova (Natalia Perkova) (Użycie zaimków dzierżawczych i przypadku celownika w zdaniach łotewskich z predykatami nieczasownikowymi), Lienė Kalviša (Liene Kalviša) (Tryb konieczności i evidencjalność) oraz Linda Apsė (Linda Apse) (Cechy znaczeń i użycia przyimka ANT). Gita Elksnytė (Gita Elksnīte) wygłosiła referat o połączeniach wyrazowych z przymiotnikiem w słownikach XVII wieku. Referentka porównała typy związków składniowych tych połączeń wyrazowych stosowane w słownikach Georga Mancelisa, Janisa Langijsa (Jānis Langijs) i Krzysztofa Fyrekerisa (Kristofors Fīrekers). W sekcji leksyki i leksykografii Brigita Bušmanė mówiła o semantyce czasownika valgyti. Ujawniła, że zarejestrowane w gwarach synonimy tego słowa mogą wskazywać na intensywność, szybkość, czas trwania, sposób działania itp. Janina Švambarytė-Valužienė przedstawiła przygotowywany historyczny słownik leksyki folkloru narracyjnego Matasa Slančiauskasa i jego współpracowników, w którym zawarto leksykę północnej Litwy. O porównaniach frazeologicznych w łotewskich pieśniach ludowych referowała Ilga Migla. Według badaczki A. Uozuolas w swoich pracach wymienia nazwy roślin i drzew dominujące w łotewskich pieśniach ludowych: lipa, dąb, róża, kwiat. Violeta Černė w swoim referacie analizowała sposób prezentacji nazw instrumentów muzycznych w objaśniającym słowniku języka litewskiego, zwracając uwagę na pola danych semantycznych i ilustracji. Okres kształtowania się litewskiej terminologii matematycznej od końca XIX do pierwszej połowy XX wieku oraz terminologię pierwszych drukowanych litewskich podręczników arytmetyki omówiła Diana Šilobritaitė. Porównała podręczniki wybitnych działaczy społecznych Povila Matulionisa, Jonasa Spudulisa i Petrasa Vileišisa oraz przeprowadziła analizę terminów matematycznych. Na popołudniowej Sekcji Fonetyki mówiono o akustycznych cechach głosek języka łotewskiego. Referaty na ten temat wygłosili Juris Grigorjevas (Juris Grigorjevs) (Akustyczne właściwości spółgłosek bocznych i wibrantów języka łotewskiego), Inesė Indričanė (Inese Indričāne) (Rozróżnianie bezdźwięcznych afrykat /c/, /č/ i spółgłosek /ts/ /tš/), Solveiga Čeiranė (Solveiga Čeirane) (Przejścia formantów pa- 251Terminologija | 2012 | 19 równanie: CV czy VC). Ilzė Auzinia (Ilze Auziņa), Gunta Nešporė (Gunta Nešpore) i Baiba Saulytė (Baiba Saulīte) opowiadały o intonacji języka w czytanym tekście. W drugiej sekcji kwestiami normalizacji języka zajmowała się Dzintra Šulcė (Dzintra Šulce). Analizowała protokoły posiedzeń Sekcji Językoznawczej Ryskiego Towarzystwa Łotewskiego z lat 1933–1942. Prelegentka przedstawiła poglądy Janisa Endzelynasa (Jānis Endzelīns) na temat tworzenia, użycia i pisowni poszczególnych form gramatycznych. Daiva Murmulaitytė mówiła o tym, jak w przygotowywanym w Instytucie Języka Litewskiego Słowniku Ogólnego Języka Litewskiego stara się przestrzegać zasady systemowości przy przedstawianiu derywatów oraz z jakimi trudnościami się spotyka. Analizowano trzy rodzaje derywatów: abstrakty czasowników i nazw, zdrobnienia oraz derywaty z przedrostkiem ne-. Vilija Sakalauskienė omówiła problemy przedstawiania znaczeń synonimicznych w objaśniających słownikach języka litewskiego. Jej zdaniem toczące się dyskusje pokazują, że problem synonimiczności staje się bardzo aktualny. Zmusza to do ponownego zwrócenia uwagi na synonimię i pojęcie synonimu, zrewidowania już wydanych słowników, a przede wszystkim do zachowania szczególnej czujności przy opracowywaniu nowych. Łotewska badaczka Olga Uozuolinia (Olga Ozoliņa) w swoim referacie analizowała średniowieczny język francuski literacki. Końcowe referaty konferencji poświęcono pracom A. Uozuolo z zakresu składni. Andra Kalnača wygłosiła referat Dzisiejsza interpretacja analitycznego debitywu Artura Uozuolo, a Ilzė Lomanė (Ilze Lokmane) – Arturas Uozuolas i problematyczne zagadnienia współczesnej składni. Międzynarodowe konferencje tematyczne A. Uozuolo w Rydze organizowane są od 1965 r., toteż organizatorzy zapraszają na spotkanie również w przyszłym roku. Wydano zbiór tez referatów konferencji. Otrzymano 2012-11-16 Solvita Labanauskienė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]