Using international standards for terminology exchange

33Terminologija | 2012 | 19 Using international standards na potrzeby wymiany terminologicznej KLAUS-DIRK SCHMITZ Wyższa Szkoła Zawodowa w Kolonii SŁOWA KLUCZOWE: zarządzanie terminologią, wymiana terminologiczna, normy, kategorie danych, TBX 1. MOTYWACJA Tworzenie wysokiej jakości terminologii oraz profesjonalne zarządzanie terminologią to działania zarówno czasochłonne, jak i kosztowne. Dostęp do już istniejących zasobów terminologicznych i ich ponowne wykorzystanie mogą znacznie ograniczyć nakład pracy związany z pracami terminologicznymi. W wielu przypadkach te względy ekonomiczne są głównymi argumentami przemawiającymi za zainteresowaniem wymianą terminologiczną. Istnieje jednak wiele innych powodów, dla których wymiana terminologiczna jest tak ważna. Działania biznesowe związane z tłumaczeniami między klientami, dostawcami usług językowych i tłumaczami freelancerami wymagają dwukierunkowego transferu danych terminologicznych. Firmy dostarczają terminologię w celu wsparcia projektów tłumaczeniowych, a tłumacze zwracają zasoby terminologiczne, które zaktualizowali podczas realizacji zlecenia tłumaczeniowego. Spójne stosowanie terminologii w większych projektach, w których uczestniczy kilku niezależnych tłumaczy, można zagwarantować wyłącznie wtedy, gdy wszystkie zaangażowane osoby będą miały dostęp do tych samych zasobów danych terminologicznych; jednak różne narzędzia do zarządzania terminologią i indywidualnie zaprojektowane bazy danych terminologicznych utrudniają bezstratną i spójną wymianę danych terminologicznych. Ostatnim ważnym scenariuszem wymiany danych terminologicznych jest migracja zbiorów danych terminologicznych z jednego systemu do innego. Może to być konieczne, gdy firma lub freelancer zmienia dostawcę narzędzi i musi przekonwertować terminologię ze starego systemu zarządzania terminologią na nowe narzędzie, ale także wtedy, gdy dane terminologiczne są potrzebne w innych programach, takich jak systemy zarządzania treścią lub systemy tłumaczenia maszynowego (oparte na regułach). Jednak prosta i łatwa wymiana terminologii we wszystkich tych scenariuszach może być problematyczna, ponieważ wymagania techniczne dotyczące zarządzania terminologią (języki, kategorie danych, zestawy wartości danych) mogą znacznie się różnić w zależności od potrzeb poszczególnych grup użytkowników i środowisk organizacyjnych. 34 Klaus-Dirk Schmitz | Stosowanie międzynarodowych standardów | forterminologyexchange 2. WYMAGANIA Procedury wymiany między dwiema określonymi bazami danych cally developed individually, taking into account the existing import and terminologicznych to procedury typieksportowe oraz formaty obu zaangażowanych systemów. Konieczna jest również znajomość modeli danych oraz „semantyki” kategorii danych obu systemów. Jeśli wymiana danych jest potrzebna między więcej niż dwoma systemami, liczba niezbędnych procedur konwersji szybko wzrośnie. Dlatego istnieje duże zapotrzebowanie na standaryzowane formaty wymiany, w których każdy z uczestniczących systemów zarządzania terminologią musi zapewnić jedynie funkcję importu danych ze standaryzowanego formatu wymiany oraz jedynie funkcję eksportu do standardowego formatu wymiany. Jednym z najbardziej znanych i często stosowanych formatów jest CSV (wartości rozdzielane przecinkami). Format ten rozdziela informacje przecinkami lub tabulatorami, a rekordy danych znakami powrotu karetki lub znacznikami akapitu. Chociaż poszczególne dane są zwykle od siebie oddzielone, znaczenie i interpretacja poszczególnych danych nie są jasne ani wyraźnie określone w formacie CSV. Rys. 1: Dane z bazy terminologicznej Multiterm 2011 wyeksportowane w formacie CSV Format CSV jest często używany do konwertowania danych z arkuszy kalkulacyjnych Excel i do nich. Czasami w pierwszym wierszu pliku wymiany można znaleźć nazwy kolumn, co pozwala na wyciągnięcie wniosków dotyczących 35Terminologija | 2012 | 19 semantyki kolejnych danych. Może to jednak działać tylko wtedy, gdy struktura danych terminologicznych nie jest zbyt złożona oraz gdy każdy rekord zawiera ten sam typ i liczbę danych; dane zmienne (np. różna liczba terminów w kilku językach) przesuną kolumny i uniemożliwią prawidłową interpretację danych. Zastosowanie języków znaczników, takich jak XML (extensible markup language), pozwala uniknąć właśnie tego problemu. Każda pojedyncza informacja zawiera semantykę swojego znaczenia w tak zwanym znaczniku, a grupowanie i przypisanie każdego elementu danych są jednoznacznie definiowane przez strukturę XML. Rys. 2: Dane z bazy terminologicznej Multiterm 2011 wyeksportowane w formacie XML Rysunek 2 przedstawia początek pliku wymiany CSV z rysunku 1 w formacie XML, a mianowicie w specyficznym formacie XML MultiTerm 2011 używanym do konwersji baz danych MultiTerm. 3. ROZWIĄZANIE Nie jesteśmy już daleko od osiągnięcia dobrze zdefiniowanego, ustandaryzowanego formatu wymiany. Konieczne jest jedynie ustandaryzowanie znaczników w nawiasach ostrokątnych, znaczników oraz atrybutów type, aby zapewnić tak zwaną „ślepą wymianę” między bazami danych terminologicznych. „Ślepa” oznacza, że nie trzeba znać struktury, kategorii danych ani ich wartości w źródłowej i docelowej bazie terminologicznej. Dokładnie to próbuje osiągnąć norma ISO 30042:2008, określająca TBX (Term Base eXchange). TBX opiera się na ISO 16642:2003, definiującej metamodel terminologiczny z kilkoma poziomami i elementami strukturalnymi dla 36 Klaus-Dirk Schmitz | Stosowanie norm międzynarodowych | forterminologyexchange pliku XML, oraz na ISOCAT (www.isocat.org), określającym kategorie danych terminologicznych zgodnie z ISO 12620:2009. Rysunek 3 przedstawia uproszczony fragment wpisu terminologicznego w reprezentacji TBX. Rys. 3: Uproszczony przykład pliku tBX TBX jest określony jako pojedynczy standard międzynarodowy, jednak po zapoznaniu się z dokumentem i stroną internetową ISOcat można zauważyć, że istnieją różne warianty TBX. Sam standard definiuje coś w rodzaju rodziny formatów zgodnych z TBX, w której TBX-Default obsługuje cały zbiór kategorii danych terminologicznych rodziny TBX, a TBX-Basic wykorzystuje jedynie mniejszy podzbiór kategorii danych, aby ułatwić prostsze procedury importu i eksportu określonym grupom użytkowników oraz mniej złożonym bazom danych. 4. WYZWANIA Chociaż TBX jest dobrze zdefiniowanym standardem ISO, należy wspomnieć o dwóch problemach, które mogą znacznie komplikować wymianę danych terminologicznych: braku ścisłości TBX w niektórych obszarach oraz elastyczności nowoczesnych systemów zarządzania terminologią. Między innymi TBX próbuje standaryzować dopuszczalne wystąpienia zamkniętych kategorii danych, tj. wartości, które mogą się pojawić. Może to działać prawidłowo w przypadku niektórych kategorii danych, takich jak rodzaj gramatyczny (gender = m / f / n), lecz jest skazane na niepowodzenie w przypadku kategorii danych takiej jak dziedzina tematyczna, ponieważ nie istnieje żadna (idealna) klasyfikacja dziedzin tematycznych 37Terminologija | 2012 | 19 odpowiednia dla wszystkich potrzeb użytkowników i wszystkich obszarów zastosowań. Dlatego nie można zagwarantować całkowicie „ślepej” wymiany danych z użyciem TBX dla wszystkich kategorii danych, ponieważ TBX nie może określić możliwych wartości dla takich kategorii danych jak dziedzina tematyczna. System zarządzania terminologią powinien udostępniać interfejsy importu i eksportu obsługujące standard TBX. Niektórzy twórcy systemów stwierdzają wyraźnie, że ich oprogramowanie jest w stanie importować i eksportować pliki w formacie TBX. Może to być jednak prawdą tylko wtedy, gdy system zarządzania terminologią ma ustaloną, z góry określoną strukturę haseł z predefiniowanymi kategoriami danych; tylko w takim przypadku twórca systemu zna semantykę kategorii danych i może odpowiednio reprezentować je w plikach eksportowych TBX lub interpretować je w plikach importowych TBX. Jeśli jednak system zarządzania terminologią wymaga / umożliwia użytkownikowi określenie modelu danych i kategorii danych zgodnie z jego konkretnymi potrzebami (np. MultiTerm) lub przynajmniej modyfikację predefiniowanego modelu danych (np. crossTerm, qTerm lub TermStar), twórca systemu nie będzie w stanie zapewnić prawidłowego interfejsu TBX, ponieważ nie może znać semantyki kategorii danych zdefiniowanych przez użytkownika. Aby zrekompensować przypadki tego rodzaju, możliwe są tylko dwa rozwiązania (poza TBX): albo specjalne narzędzie do mapowania pomaga użytkownikowi odwzorować jego własne kategorie danych na ustandaryzowane kategorie ISOcat, albo użytkownik od samego początku tworzy własną bazę terminologiczną na podstawie ustandaryzowanych kategorii danych w ISOcat. 5. WNIOSKI ISO/TC37, międzynarodowy komitet techniczny zajmujący się standaryzacją terminologii, opracował i opublikował kilka norm, które bezpośrednio odnoszą się do wymiany danych terminologicznych (np. ISO 30042:2008 dotycząca TBX). Do wyboru terminologicznych kategorii danych oraz modelowania baz danych terminologicznych można również wykorzystać inne normy TC37, aby ułatwić i zapewnić wymianę danych terminologicznych. Ponieważ współczesne systemy zarządzania terminologią mają fundamentalne problemy ze wsparciem formatów wymiany, takich jak TBX, kwestia wymiany musi zostać uwzględniona przy projektowaniu rozwiązania do zarządzania terminologią dla przedsiębiorstw i freelancerów. Błędne decyzje i niewłaściwy wybór kategorii danych będą utrudniać przyszłą wymianę danych terminologicznych i będzie można je naprawić jedynie dużym nakładem pracy. Normy ISO, takie jak ISO 12620:2009 i ISO 26162:2012 38 Klaus-Dirk Schmitz | Wykorzystanie norm międzynarodowych, a także | forterminologyexchange Rejestru Kategorii Danych (www.isocat.org), będzie wspierać to design professional and state-of-the-art terminology management sysużytkowników tems, umożliwiając wymianę terminologiczną opartą na normach. BIBLIOGRAFIA ISO 12620:2009 Terminologia oraz inne zasoby językowe i treściowe – Specyfikacja kategorii danych i zarządzanie Rejestrem Kategorii Danych dla zasobów językowych. Genewa: ISO. ISO 16642:2003 Zastosowania komputerowe w terminologii – Struktura znaczników terminologicznych. Genewa: ISO. ISO 26162:2012 Systemy zarządzania terminologią, wiedzą i treścią – Projektowanie, wdrażanie i utrzymanie systemów zarządzania terminologią. Genewa: ISO. ISO 30042:2008 Systemy zarządzania terminologią, wiedzą i treścią – TermBase eXchange (TBX). Genewa: ISO. Melby A. K., Schmitz K.-D., Wright S. E. 2001: Wymiana terminologii. – Handbook of Terminology Management, Volume 2, Wright S. E., Budin G. (red.), Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 613–642. Schmitz K.-D. 2004: Praca terminologiczna i terminografia. – Lingwistyka stosowana – podręcznik, Knapp K. i in. (red.), Tybinga/Bazylea: Francke, 435–456. Schmitz K.-D. 2008: Znaczenie normalizacji i pracy terminologicznej dla dokumentacji technicznej. – Praca terminologiczna na rzecz dokumentacji technicznej. (= tekom Pisma dotyczące komunikacji technicznej 12); Hennig J., Tjarks-Sobhani M. (red.), Lubeka: Schmidt-Römhild, 11–17. Schmitz K.-D., Straub D. 2010: Skuteczne zarządzanie terminologią w przedsiębiorstwach – praktyczne wskazówki i wytyczne, Stuttgart: TC and More. STOSOWANIE MIĘDZYNARODOWYCH STANDARDÓW DO WYMIANY TERMINOLOGII Staranna praca terminologiczna i profesjonalne zarządzanie terminologią dla przedsiębiorstw i freelancerów to działalność wymagająca wiele czasu i nakładów. Znacznie ułatwiłby ją dostęp do istniejących zasobów terminologicznych i ich wykorzystanie. Do komunikacji i współpracy klientów, firm świadczących usługi tłumaczeniowe oraz tłumaczy potrzebny jest transfer danych w różnych kierunkach. Różne systemy zarządzania terminologią oraz niekompatybilne, odrębne modele danych zasobów terminologicznych mogą utrudniać wymianę danych terminologicznych lub uniemożliwiać ją. ISO/TC 37 – międzynarodowy komitet techniczny ds. normalizacji terminologii oraz innych zasobów językowych i treściowych – opracował i opublikował kilka norm przeznaczonych do wymiany danych terminologicznych (np. ISO 30042 dotycząca formatu wymiany TBX). Przy wyborze odpowiednich kategorii danych terminologicznych i modelowaniu baz danych terminologicznych można opierać się również na innych normach ISO/TC 37, których nologinių duomenų importą ir eksportą iš kitų išteklių. stosowanie ułatwiłoby termArtykuł dotyczy ogólnych celów, zasad i problemów związanych z wymianą danych terminologicznych, przedstawia międzynarodowe normy przeznaczone do tworzenia systemów zarządzania terminologią zapewniających skuteczną wymianę danych oraz wyjaśnia zastosowanie formatu wymiany TBX. Otrzymano 2012-11-18 Klaus-Dirk Schmitz Kolońska Wyższa Szkoła Nauk Stosowanych Instytut Tłumaczeń i Komunikacji Wielojęzycznej Ubierring 48, 50678 Kolonia, Niemcy E-mail [email protected]