Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning – Seen under a standardisation perspective

6Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  ponownego wykorzystania i zmiany przeznaczenia elementów ustrukturyzowanych treści jako obiektów edukacyjnych w e-learningu – w ujęciu standaryzacyjnym CHRISTIAN GALINSKI, BLANCA STELLA GIRALDO PÉREZ Infoterm SŁOWA KLUCZOWE: treści ustrukturyzowane i treści nieustrukturyzowane, reprezentacje werbalne i niewerbalne, nazwy własne, morfologia i morfemy, frazeologia i frazemy, kolokacje i terminy wielowyrazowe, obiekty edukacyjne o wysokiej złożoności (HC-LO) i obiekty edukacyjne o niskiej złożoności (LC-LO), język ogólny (LGP) i język specjalistyczny (LSP), osoby z niepełnosprawnościami (PwD) i technologie wspomagające, normy i normalizacja, certyfikacja, modele danych i modelowanie danych, federacyjne repozytoria, wymagania dotyczące jakości i interoperacyjności 1. TREŚCI USTRUKTURYZOWANE „Treść” jest tu rozumiana jako treść ustrukturyzowana na poziomie semantyki leksykalnej, obejmująca językowe i niejęzykowe reprezentacje pojęć (rozumianych w teorii nauki jako rodzaj „obiektów niematerialnych”). Reprezentacje te mogą mieć charakter nominatywny (tak jak oznaczenia w terminologii: obejmujące terminy, symbole i nazwy własne) lub opisowy (tak jak różne rodzaje definicji, wyjaśnień bądź reprezentacji niewerbalnych), albo hybrydowy. Jak dotąd niewerbalne oznaczenia i reprezentacje pojęć, a także nazwy własne (tj. nazwy własne reprezentujące pojęcia indywidualne), były niedostatecznie uwzględniane w teorii i metodologii terminologii. Mogą one jednak mieć bardzo duże znaczenie dla projektowania obiektów edukacyjnych (LO) w określonych dziedzinach lub obszarach zastosowań – nie wspominając już o nauce języków i tłumaczeniu. Równie ważne dla projektowania wielojęzycznych, multimodalnych i wielofunkcyjnych LO są a) podobieństwa między hasłami LGP i LSP: - reprezentacja oznaczająca hasła (leksem LGP lub termin LSP) może być pojedynczym słowem, słowem złożonym lub jednostką wielowyrazową; - werbalna reprezentacja oznaczająca może być uzupełniona przez niewerbalną reprezentację oznaczającą (np. gest, mimikę, Blisd) oraz komponenty jednostek o ustrukturyzowanej treści, takie jak morfemy werbalnych reprezentacji oznaczających lub elementy definicji, objaśnienia, kontekstu itp. Należy je oznaczyć / otagować, aby ułatwić odsyłanie wzajemne lub ponowne wykorzystanie jako innego LO (na przykład przedrostki i odsyłacze do odpowiednich elementów danej jednostki). Każdy z tych stu podstawowych symboli reprezentuje pojęcie, które można łączyć z innymi, aby tworzyć nowe symbole reprezentujące nowe pojęcia. Blisssymbole w ogóle nie odpowiadają dźwiękom żadnego języka 7Terminologija | 2012 | 19 symbolika1 itd.), lub – jeśli jest to wymagane – nawet przez niego zastąpione (np. grafical or other non-verbal symbol); - Each entry representing one concept has a unique entry identifier (które mogą na przykład wskazywać na wystąpienia w korpusach tekstowych); ° W hasłach LSP każda reprezentacja desygnacyjna powinna mieć własny identyfikator elementu, co między innymi umożliwiłoby śledzenie zmian konceptualnych w czasie, ° W hasłach LGP każde znaczenie reprezentacji desygnacyjnej powinno mieć własny identyfikator elementu, co umożliwia wielojęzyczność zarówno w LSP i entries possible, ° In analogy to termautonomy in terminology, representationautonomy LGP, jak i w odniesieniu do reprezentacji niewerbalnych, ° Reprezentacje opisowe LGP (w tym objaśnienia, konteksty itd.) mogą być traktowane analogicznie do tych w LSP (objaśnienia, konteksty itd.), lecz z wyłączeniem definicji w ścisłym sensie, ° Mogą istnieć dodatkowe pola na uwagi, przykłady, źródła itd. - Werbalna reprezentacja desygnacyjna reprezentująca zarówno koncept LGP, jak i koncept LSP może – w zależności od stopnia quasi-synonimii – wymagać ujęcia w dwóch hasłach, z odpowiednimi odsyłaczami. b) wymowy werbalnych elementów jednostek ustrukturyzowanej treści, które powinny być przewidziane w każdym haśle przynajmniej potencjalnie. c) niewerbalne reprezentacje desygnacyjne i niewerbalne reprezentacje opisowe, które powinny być przewidziane w każdym haśle przynajmniej potencjalnie, ponieważ mogą być – w zależności od dziedziny lub pola zastosowania – równie ważne jak reprezentacje werbalne, a czasami nawet preferowane. mówionego. suffixes in medical nomenclature). e) larger entities of structured content, such as idioms, LGP collocations or LSP phrasemes, as well as metaphors, which can be formally treated similar to verbal designative representations in LGP (with proper 1 Blissymbolics is an ideographic writing system for cognitively impaired persons. Each of the several 8Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  poziomu, dalsze uszczegółowienie powyższego rozróżnienia jest konieczne w lingwistyce korpusowej, lecz prawdopodobnie nie w LO. Może mieć również mniejsze znaczenie, czy znaczenie jest niekompozycyjne, czy kompozycyjne. W lingwistyce korpusowej istnieją narzędzia do identyfikowania i wydobywania również takich większych jednostek ustrukturyzowanej treści. f) zapewnienie pól zastępczych lub odsyłaczy do odpowiednich reprezentacji oznaczeniowych dla osób z niepełnosprawnościami, takich jak alfabet Braille’a, język migowy lub Blissymbolics. Ustrukturyzowane zasoby treści na poziomie semantyki leksykalnej postrzegano dotychczas głównie jako obejmujące dane leksykograficzne, dane terminologiczne i inne rodzaje reprezentacji pojęć, w tym nieliczne reprezentacje niewerbalne, takie jak symbole wizualne (np. symbole publiczne). Mogą jednak istnieć również symbole akustyczne / dźwiękowe, haptyczne / dotykowe i inne, które w zarządzaniu terminologią mogłyby występować jako oznaczenia lub nawet opisy pojęć (takie jak reprezentacje niewerbalne (ISO 10241-1:2011)). Do systematycznego podejścia do zarządzania ustrukturyzowaną treścią w szerokim zakresie mogą być potrzebne dalsze informacje – oraz odpowiednie kategorie danych. W świetle powyższego możemy wyróżnić następujące rodzaje ustrukturyzowanej treści na poziomie semantyki leksykalnej: - Dane leksykograficzne, takie jak: ° jednostki słowne (w tym złożenia itp.), ° morfemy (morfologia), ° kolokacje, metafory; - Terminologie i podobne rodzaje zasobów językowych oraz inne zasoby treści, takie jak: ° nomenklatury, taksonomie, typologie, glosariusze, słownictwa itp., ° morfemy terminologiczne (morfologia), ° frazemy terminologiczne (frazeologia), ° nazwy własne wszelkiego rodzaju, używane na przykład jako elementy w różnych kinds of directories, ° graphical symbols and other non-verbal designations, ° (product) properties, characteristics, attributes etc.; - Thesauri, classification schemes (ISO/DIS 22274:2011), keywords and other kinds of documentation languages (or controlled vocabularies); - Hasła encyklopedyczne (wiedza), obejmujące między innymi: ° knowledge-enriched terminological entries, 9Terminologija | 2012 | 19 ° (objaśnione) nazwy własne i inne rodzaje danych ściśle związanych z nazwami własnymi; - Ontologie, mapy tematyczne i inne rodzaje systemów strukturyzowania wiedzy. Podobnie jak w terminologii, każdy z pozostałych rodzajów wymienionych powyżej treści strukturyzowanych może mieć - (jedną lub więcej) reprezentacji fonetycznych, reprezentacji w języku migowym itp. ; - graficzne i inne niewerbalne reprezentacje oznaczające, a także niewerbalne reprezentacje opisowe (niektóre dodatkowo do reprezentacji werbalnej, inne utworzone jako reprezentacje niewerbalne niezależne od werbalnych). Niewerbalne rodzaje treści strukturyzowanych mają szczególne znaczenie w zastosowaniach takich jak e-learning oraz żywotne znaczenie w komunikacji: - z osobami z niepełnosprawnościami (bezpośrednio lub za pośrednictwem urządzeń ICT funkcjonujących jako technologie wspomagające), - między osobami z niepełnosprawnościami a używanymi przez nie urządzeniami, i - wśród tych urządzeń. Projektanci znaków drogowych nazywają elementy znaków drogowych „morfologią” (przez analogię do morfemów w lingwistyce). To samo można zastosować do innych niewerbalnych reprezentacji oznaczających. Opracowano już metody wyszukiwania całych obrazów / reprezentacji graficznych za pomocą poszczególnych elementów w nich zawartych. Poniższy rysunek przedstawia przykład „morfologii” symboli graficznych (w tym przypadku znaku drogowego): (z prezentacji Schmitza na konferencji TSTT 20062; zob. Schmitz 2006) 2 3. Międzynarodowa Konferencja Terminologii, Normalizacji i Transferu Technologii (TSTT 2006), Beijing, China, 25-26 August 2006 10 Christian Galinski, Contentinteroperabilityasaprerequisitefor Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  W niektórych dziedzinach (np. w nomenklaturach biologicznych) istnieją nawet przykłady niewerbalnych reprezentacji opisowych zastępujących obszerne definicje lub inne opisy pojęć, które mogłyby być również przydatne do celów e-learningu: (z Gonnissen i Mornie 1983, ptak nr 50) Potrzebna jest jedynie stosunkowo krótka legenda z objaśnieniami symboli (w kilku językach), a reprezentacja graficzna jest łatwo zrozumiała zarówno dla ekspertów, studentów, jak i amatorów ornitologii. Wszystkie wyżej wymienione rodzaje treści ustrukturyzowanych stają się dziś coraz bardziej dostępne cyfrowo (jako eContent – coraz częściej również za pośrednictwem urządzeń mobilnych) i mogą - występować w tekstach cyfrowych (takich jak dokumentacja techniczna, piśmiennictwo naukowo-techniczne itp.), - być ze sobą łączone lub wzajemnie w siebie osadzane, - zawierać podobne elementy językowe (litery, dźwięki, morfemy itp.) lub różne elementy (takie jak reprezentacje niewerbalne), - tworzyć złożone jednostki treści, - wymagać integracji z innymi elementami lub zapewnienia interoperacyjności z nimi w określonych zastosowaniach. Obecnie jednak większość istniejących repozytoriów treści ustrukturyzowanych nie jest spójna w obrębie danego repozytorium, a niekiedy jest nawet sprzeczna z repozytoriami innych rodzajów. Na ogół nie opierają się one na właściwych metodach modelowania metadanych i danych, a zatem nie nadają się do integracji, nie są wiarygodne i są pełne niedostatków. Jest to niedopuszczalne na przykład w zastosowaniach wspierających osoby z niepełnosprawnościami (PwD), szczególnie w naszych starzejących się społeczeństwach, 11Terminologija | 2012 | 19 where more and more people have – sometimes multiple – impairments. It further does not allow their efficient use for eLearning purposes – which ponownie stawiając osoby z niepełnosprawnościami (PwD) w niekorzystnej sytuacji. W przeciwieństwie do treści ustrukturyzowanych korpus można opisać jako treść nieustrukturyzowaną, a mianowicie „zbiór języka występującego naturalnie” (McEnery, Xiao, Tono 2006), odróżniając tym samym korpus od list słów, słowników i baz danych. Podobnie korpus mowy (lub korpus języka mówionego) jest repozytorium plików audio z nagraniami mowy (oraz transkrypcjami tekstowymi). Definicje te są niewystarczające w odniesieniu do elementów nielingwistycznych w tekstach (takich jak dokumentacja techniczna), a także w odniesieniu do elementów komunikacji niewerbalnej (takich jak gesty, mimika itp.), które w rzeczywistości nieuchronnie towarzyszą danym mówionym. Jeśli przyjrzymy się temu, gdzie można znaleźć elementy treści strukturyzowanych, zauważymy, że większość z nich nie jest opracowywana jako cel sam w sobie, lecz stanowi niezbędne elementy treści niestrukturyzowanych, takich jak korpusy tekstów, korpusy mowy itp. Dlatego też relacja między treścią strukturyzowaną a korpusami — zwłaszcza z myślą o produktywnym wykorzystaniu treści strukturyzowanej występującej w treści niestrukturyzowanej, na przykład na potrzeby e-learningu w postaci LO — powinna zostać dokładniej zbadana. Obecnie największym korpusem na świecie jest Internet. Jednak w większości przypadków do pozyskiwania LO potrzebne są teksty o gwarantowanej jakości — stanowi to wyzwanie w zakresie klasyfikowania tekstów, oceny ich jakości oraz odpowiedniego ich znakowania. 2. KWESTIE NORMALIZACYJNE ODNOSZĄCE SIĘ W KIERUNKU TREŚCI STRUKTURYZOWANEJ Dzisiejsze dokumenty normalizacyjne obejmują nie tylko normy techniczne w tradycyjnym znaczeniu, lecz także normy dotyczące terminologii, testowania, produktów, procesów, usług, interfejsów, danych itp. Niektóre z nich są normami podstawowymi o szerokim zakresie lub zawierającymi postanowienia ogólne dla określonej dziedziny, inne zaś są normami metodologicznymi. Ustandaryzowaną terminologię danej dziedziny można uznać za normę podstawową. Normy metodologiczne dotyczące zasad i metod prac terminologicznych oraz normalizacji terminologii są zatem podstawą wszelkich prac terminologicznych i normalizacji / ujednolicania terminologii w normalizacji w szerokim ujęciu i poza nią. Ponadto wymienione powyżej rodzaje norm odnoszą się jedynie do niektórych typowych rodzajów i nie wykluczają się wzajemnie; na przykład dana norma dotycząca produktu może również być 12 Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny uznawana za Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  normę badań, jeśli określa metody badań właściwości danego produktu. Ponieważ treść jest dziś niezbędna niemal we wszystkich dziedzinach nauki i techniki, normy związane z treścią mogą należeć do każdego z wyżej wymienionych rodzajów norm. Zgodnie z normą ISO/IEC Guide 2:2001 normalizacja jest działalnością polegającą na ustanawianiu, w odniesieniu do rzeczywistych lub potencjalnych problemów, postanowień oraz procesów opracowywania, publikowania i wdrażania norm. Do for commonandrepeateduse, aimed at the achievementoftheoptimum degreeoforderinagivencontext. In particular, the activity consists of the istotnych korzyści normalizacji należą poprawa przydatności produktów, procesów i usług do zamierzonych celów, zapobieganie barierom w handlu oraz ułatwianie współpracy technologicznej. Przygotowywanie norm opiera się na konsensusie, który oznacza ogólną zgodę, charakteryzującą się brakiem trwałego sprzeciwu wobec istotnych kwestii ze strony którejkolwiek ważnej części zainteresowanych stron oraz procesem obejmującym dążenie do uwzględnienia poglądów wszystkich zainteresowanych stron (a mianowicie przemysłu, środowisk badawczych, administracji publicznej i konsumentów) i pogodzenia wszelkich sprzecznych argumentów. Przedsięwzięcia normalizacyjne są prowadzone z wykorzystaniem wysoce systemowych podejść. W szczególności normy metodologiczne mają na celu opracowywanie rozwiązań ogólnych, które są również odpowiednie w różnych zastosowaniach. Dotyczy to także norm metodologicznych dotyczących treści strukturyzowanych, takich jak normy transkrypcji i transliteracji, modele danych, formaty wymiany, identyfikatory źródeł (ISO 12615:2004), nie wspominając o zarządzaniu projektami. Dotyczy to również niektórych rodzajów samej ustandaryzowanej treści strukturyzowanej, takich jak kody języków (seria ISO 639), kody pism (ISO 15924:2004) i kody krajów (seria ISO 3166). W ity of structured content have become a major issue in many fields. Therefore, standards concerning data quality, data administration, content management and workflows are increasingly becoming imperative. There are several technical committees dealing with various – more or ostatnich latach pojawiły się aspekty ogólnej interoperacyjności – aspekty - ISO/TC 37 Terminologyandotherlanguageandcontentresources interoperacyjności treści, na przykład: - ISO/IEC-JTC 1/SC 32 Zarządzanie danymi i wymiana danych (zwłaszcza jego WG 2 MetaData); - ISO/IEC-JTC 1/SC 36 Technologia informacyjna na potrzeby uczenia się i edukacji andtraining; 13Terminologija | 2012 | 19 - ISO/TC 184 Systemy automatyzacji i integracji (zwłaszcza jego SC 4 Dane przemysłowe); - ISO/TC 46 Informacja i dokumentacja. Normy opracowane przez te komitety nie uwzględniają jeszcze specyficznych wymagań e-learningu w odniesieniu do interoperacyjności treści jednostek treści strukturyzowanych na poziomie semantyki leksykalnej. ISO/TC 37 jako pierwszy komitet w pełni uwzględnił wielojęzyczność (w istocie jako jedną z podstawowych zasad wszystkich swoich działań normalizacyjnych, które mają charakter zorientowany na pojęcia, tj. są niezależne od języka = wielojęzyczne od samego początku) – inne komitety techniczne poszły w jego ślady, lecz często w praktyce nie przestrzegają tej zasady w wystarczającym stopniu. Obecnie nawet leksykografia zwróciła się w kierunku orientacji na pojęcia (= wielojęzyczności), co można dostrzec w produktach kilku wydawców słowników oraz w wielkoskalowych słownikach internetowych dostępnych w Internecie. To samo powinno dotyczyć obiektów edukacyjnych (LO) na poziomie semantyki leksykalnej. Biorąc pod uwagę fakt, że interoperacyjność treści można osiągnąć wyłącznie na podstawie powszechnie akceptowanych zasad, mianowicie norm międzynarodowych, istnieje potrzeba współpracy i koordynacji najważniejszych działań normalizacyjnych w zakresie interoperacyjności treści.із авази#+#+#+#+assistantfinal (translation_batch񎢀json.model code、】【json天天啪? )>tagger{ translations : Nowe działania normalizacyjne dotyczące różnych aspektów interoperacyjności treści – z jednej strony są napędzane rozwojem technicznym w kierunku internetowego, wspólnego / partycypacyjnego tworzenia treści za pośrednictwem ICT (w postaci sieci społecznościowych, platform współpracy, komunikacji mobilnej itp.); – z drugiej strony będą miały duży wpływ na różne rodzaje zarządzania treścią i wiedzą (zwłaszcza w e-aplikacjach, takich jak eLearning, eAccessibility&eInclusion, eHealth, wielojęzyczne zarządzanie danymi produktów w eBiznesie itp.). So far the standardization efforts in ISO/TC 37 Terminologyandother languageandcontentresources with respect to structured content focused on methodology standards related to - Data categories (not quite identical with metadata) used in the conceptual design of the entries of structured content; - Data models and data modelling methods; 14 Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny – Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  metamodeli umożliwiających interoperacyjność konkurujących modeli danych; – zastosowań powyższego; oraz, w pewnym zakresie, normalizacji tych rodzajów treści, które mają znaczenie dla TC. Jeśli uwzględni się ontologie w znaczeniu reprezentacji wiedzy, wspomniane powyżej metamodeli wymagają rozszerzenia w kierunku metaontologii, a nawet metajęzyka ontologii (ISO/CD 17347:2012), aby zapewnić możliwość zapewnienia interoperacyjności ontologii. W tym kontekście ontologia jest postrzegana jako „formalna, jawna specyfikacja wspólnej konceptualizacji” (Gruber, czerwiec 1993), która przedstawia wspólny słownik i taksonomię modelujące dziedzinę – to znaczy definicję pojęć i innych obiektów informacyjnych, a także ich właściwości i relacji. Język ontologii – w odróżnieniu od zwykłej reprezentacji wiedzy – zapewnia metamodel dla takich formalnych, jawnych specyfikacji wspólnej konceptualizacji. Niemal wszystkie komitety techniczne ISO i IEC normalizują najważniejsze terminy i definicje w swojej odpowiedniej dziedzinie lub obszarze tematycznym. Niektóre standaryzują również inne rodzaje zasobów językowych i treściowych. 3. OBJĘTOŚCI TREŚCI USTRUKTURYZOWANEJ: TERMINOLOGIA ORAZ INNE ZASOBY JĘZYKOWE I TREŚCIOWE Według ELRA (Europejskiego Stowarzyszenia Zasobów Językowych) zasoby językowe to: - korpusy tekstowe, - korpusy mowy, - (dane leksykograficzne i) terminologie. W niedawnym artykule (Galinski, Reineke 2011) podjęto próbę oszacowania liczby haseł leksykograficznych i terminologicznych na ponad 150 milionów. Sama liczba możliwych do zidentyfikowania substancji chemicznych przekroczyła w 2011 roku 60 milionów. W świetle tych danych increasing number of domains or subjects. The lexis of LGP in the highly developed languages may comprise up to 500,000 lexemes (including a considerable share of terminology). However, the total number of scientifictechnical concepts across all domains or subjects may well comprise ~100– – interoperacyjność treści jest warunkiem wstępnym uniknięcia ogromnego powielania wysiłków; - Podejście ISO/TC 37 staje się coraz bardziej niezbędne; l6 定休日 teikyûbi, L7 21Terminologija | 2012 | 19 Na powyższym rysunku onyomi kyû (jako L1 dla K1 休) może nieść dowolne znaczenie odczytań kunyomi, ale kyû może być używane dla kanji tylko wtedy, gdy występuje ono w złożeniach kanji (lub — co stanowi wyjątek — gdy kanji występuje samodzielnie jako skrót). Kyû jako LO miałoby sens tylko wtedy, gdy uczący się chce z jakiegoś powodu nauczyć się wszystkich znaków kanji mających onyomi kyû. Istnieje wiele znaków kanji, w przypadku których onyomi reprezentuje jedno lub więcej pojęć, a zatem każde kanji+onyomi można traktować jako LO. l2 休む yasumu, L3 休まる yasumaru, L4 休める yasumeru, L5 休み yasumi oznaczają różne – choć semantycznie powiązane – japońskie odczytania kunyomi danego kanji, które poza swoim pochodnym charakterem mają znaczenie idiomatyczne kwalifikujące każde z nich jako odrębne LC-LO. Jednak jeśli LO tego rodzaju ma więcej niż jedno znaczenie, każda z tych znaczeń stanowi zasadniczo LC-LO. 休 w odczytaniach kunyomi oznacza wyłącznie rdzeń yasu. Istnieją jednak inne rdzenie odczytywane jako yasu, lecz o innym znaczeniu i zapisywane innymi kanji, takie jak 安 w yasui 安い, co może prowadzić uczącego się do innych LO kanji mających japońskie odczytanie yasu. 一休みする hitoyasumi suru i L8 休日 kyûjitsu reprezentują znaczenie złożeń znaków kanji (binomów, trinomów itd. mających lub niemających końcówek) z odczytem onyomi, kunyomi lub mieszanym. Zatem element główny HC-LO K1 (休 kyû) tej fiszki kanji może być łączony z dwoma lub większą liczbą innych znaków kanji w celu utworzenia leksykograficznych LO, takich jak L6 teikyûbi, L7 hitoyasumi suru i L8 kyûjitsu. Jeśli którykolwiek z nich ma więcej niż jedno znaczenie, należałoby traktować je jako dwa lub większą liczbę LO; - wskazywać inne kanji HC-O, takie jak K2 一, K3 定, K4 日; - być powiązane z kanji o podobnym wyglądzie, takimi jak K5 体 i K6 伏, lub z innymi kanji o znaczeniu historycznym bądź innym. Każde LO z wymienionych powyżej rodzajów powinno mieć przewidziane miejsce zastępcze na: - wymowę (lub wymowy, ponieważ może być ich dwie lub więcej; jeśli istnieją homofony, odnośniki powinny prowadzić do odpowiednich LO); – język migowy i inne rodzaje środków AAC (komunikacji alternatywnej i wspomagającej). Wysoce skomplikowany język i pismo japońskie wybrano w celu zilustrowania metody komponowania i dekomponowania LO na poziomie semantyki leksykalnej. Przyjęcie języka japońskiego, skomplikowanego języka o skom- 22 Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny dla Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  pliku plicated script, jako podstawy projektowania modeli danych LO dla repozytorium LO na poziomie semantyki leksykalnej ma swoje zalety. Może to ułatwić radzenie sobie ze zjawiskami w świecie symboli nielingwistycznych, takimi jak przedstawione na poniższej ilustracji. W niektórych krajach występują nawet warianty tego samego znaku drogowego, zależnie od miejsca jego zastosowania pod względem położenia na drodze lub od tego, czy jest to tradycyjny znak drogowy, czy znak o zmiennej treści (VMS) (Galinski 2011). Większość japońskich znaków kanji występuje – często z nieregularnymi odczytaniami – w nazwach własnych, tj. nazwach osób, miejsc, organizacji, budynków i innych obiektów. Szczególnie w językach posługujących się niełacińskimi systemami pisma poprawne zapisywanie i odczytywanie nazw własnych często sprawia uczącym się duże trudności. Nie wspominając o prawidłowym porządkowaniu nazw w takich systemach pisma. Lecąc nad Syberią do Chin, można na monitorze pokładowym przeczytać chińską nazwę Nowosybirska rozpoczynającą się od 新xin, co oznacza „nowy”, tłumacząc element nazwy novo na język chiński. Pozostała część nazwy sibirsk=Siberia jest transkrybowana za pomocą chińskich znaków. W związku z tym nazwy własne mogą wymagać transkrypcji lub (częściowego bądź pełnego) „tłumaczenia”. W każdym razie nazwy własne – podobnie jak jednostki terminologiczne i leksykograficzne – mogą stanowić ważne LO i mogą być traktowane zgodnie z tym samym podejściem przedstawionym powyżej. Podejście ISO/TC 37 może służyć jako model dla wszelkiego rodzaju treści ustrukturyzowanych. Jednak, jak już wspomniano powyżej, Rejestr Kategorii Danych dla zasobów językowych (DCR) (ISO 12620:2009) ISO/TC 37 powinien, a w rzeczywistości może, zostać rozszerzony na inne rodzaje treści ustrukturyzowanych wykraczające poza dane leksykograficzne i terminologiczne, a także na nowe potrzeby eApplication, takie jak cele eLearningu i eAccessibility / eInclusion. Dla tych, których przeraża złożoność, może istnieć – niezbyt nowatorskie, lecz w rzeczywistości rzadko stosowane – wyjście: federacja zasobów 23Terminologija | 2012 | 19 uporządkowanej treści. Zgodnie z filozofią Dublin Core pewna warstwa kategorii danych (taka sama dla różnych rodzajów uporządkowanej treści) powinna zostać znormalizowana i zaimplementowana w każdym zasobie, gwarantując w ten sposób interoperacyjność treści. Pełny stopień złożoności nie jest zaimplementowany w jednym superzasobie, lecz rozłożony na kilka zasobów różnego rodzaju uporządkowanej treści. Ten sposób zapewniania interoperacyjności treści, polegający na ponownym wykorzystaniu jednostek uporządkowanej content in mind still needs further investigation. 6. FUTURE STANDARDIZATION NEEDS W świetle powyższego ISO/DCR może wymagać dodatkowych kategorii danych. ISO/DCR zawiera obecnie podstawowe oraz wiele rozszerzonych kategorii danych dla danych terminologicznych i leksykograficznych. Zarówno model danych terminologicznych, jak i model danych leksykograficznych opierają się na nich. Wykorzystanie kategorii danych (nie całkiem takich samych jak metadane lub elementy danych) wydaje się wysoce odpowiednie dla LO at the level of lexical semantics in particular. Besides, data categories can be distinguished into primary data categouporządkowanej treści w ogólności oraz dla ries i wtórnych kategorii danych (ISO 10241-1:2011) (a nawet trzeciorzędnych kategorii danych). Podstawowe kategorie danych odnoszą się do danych głównych, takich jak termin, definicja itp. Drugorzędne kategorie danych odnoszą się między innymi do atrybutów, takich jak preferowany, dopuszczony lub przestarzały (termin). Trzeciorzędne kategorie danych odnoszą się do dodatkowych informacji (jeśli nie są uznawane za drugorzędne kategorie danych), takich jak informacje odnoszące się do elementów źródła danych referencyjnych danych terminologicznych (mające zastosowanie również do innych rodzajów treści strukturyzowanych), zgodnie z ISO 12615:2004 Odniesienia bibliograficzne i identyfikatory źródeł na potrzeby prac terminologicznych. Podstawowe kategorie danych zgodnie z ISO 10241-1, dostosowane do LO, są następujące (w porównaniu z Tabelą 1 w Załączniku 1): - numer wpisu – unikalny dla wpisu w bazie danych LO; - (kategoria metadanych:) oznaczająca reprezentacja treści strukturyzowanej → tj. terminy, obejmujące również synonimy, homonimy itp., do rozszerzenia w kierunku dowolnego rodzaju oznaczającej reprezentacji treści strukturyzowanej, z których każda powinna mieć własny identyfikator encji, rozszerzając tym samym autonomię terminu na autonomię reprezentacji; - (kategoria metadanych:) opisowa reprezentacja treści strukturyzowanej → tj. definicje, objaśnienia, konteksty itp., do 24 Christian Galinski, Contentinteroperabilityasaprerequisitefor Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  towards any kind of descriptive representation of structured content rozszerzenia o niewerbalne reprezentacje opisowe; różne rodzaje - (metadata category:) example → if necessary to be split up into difprzykładów; - (kategoria metadanych:) uwaga → w razie potrzeby do podziału na różne rodzaje uwag; - (metadata category:) source → if necessary to be split up into different types of source and their respective conditions for use. Jeśli jednostka oznaczającej reprezentacji treści strukturyzowanej ma charakter werbalny, zastosowanie ma powtarzalność według języka, a także powtarzalność w obrębie języka w przypadku synonimów (z których każdy również powinien otrzymać własny identyfikator jednostki). Jeśli jednostka oznaczającej reprezentacji treści strukturyzowanej ma charakter niewerbalny, zastosowanie ma powtarzalność według dziedziny użycia / zastosowania. Może również występować pewien rodzaj powtarzalności w obrębie dziedziny użycia / zastosowania (na przykład znaki drogowe ograniczenia prędkości zależne od ich lokalizacji przy drodze lub pośrodku autostrady w niektórych krajach, albo znaki drogowe o tym samym znaczeniu, różniące się w poszczególnych stanach USA). Istnieją warianty języka migowego w obrębie tego samego języka migowego, a także warianty Blissymbols. Powyższe pokazuje, że powtarzalność powinna być określana według „wspólnoty użycia” (tj. lokalizacji w lokalizacji), a nie według języka. Oczywiście wspólnota użycia może również być wspólnotą językową, ale powtarzalność według lokalizacji i w jej obrębie zapewnia większą elastyczność w obejmowaniu wszystkich zjawisk napotykanych w treściach strukturyzowanych. 7. WNIOSKI W ciągu ostatnich 10 lat ograniczenia interoperacyjności semantycznej z perspektywy informatyki stały się oczywiste. Oprócz interoperacyjności technicznej (tj. związanej ze sprzętem i oprogramowaniem) oraz organizacyjnej interoperacyjność semantyczna powinna obejmować interoperacyjność syntaktyczną, konceptualną i pragmatyczną. Interoperacyjność treści zapewnia jeszcze szersze i bardziej ogólne podejście do komunikacyjnych reprezentacji informacji i wiedzy – uwzględnia również pełną możliwość ponownego wykorzystania i zmiany przeznaczenia jednostek należących do różnych rodzajów ustrukturyzowanych treści (Galinski, Van Isacker 2010). Zmiana przeznaczenia może obejmować na przykład adaptację istniejących wpisów terminologicznych 25Terminologija | 2012 | 19 - jako obiektów edukacyjnych (LO) w e-learningu lub - w celu wykorzystania ich przez osoby z niepełnosprawnościami (PwD) do ogólnego communication and of course also for learning purposes. International Standards for content interoperability are the prerequisite for: - avoiding a huge duplication of efforts, - developing methods (incl. certification) and devices to assure content quality, - szerokie wprowadzanie interoperacyjności treści do schemes, - enabling many eApplications to re-use and re-purpose existing ustrukturyzowanych treści edukacyjnych i szkoleniowych. W coraz większym stopniu wszelkiego rodzaju ustrukturyzowane treści powinny nadawać się do ponownego wykorzystania i zmiany przeznaczenia na różnych platformach systemowych. Ponadto należy wdrażać coraz więcej internetowych, opartych na współpracy i rozproszonych metod opracowywania treści, we współpracy z powiązanymi dziedzinami w ramach integracyjnego podejścia. W związku z tym intensywniejsze wykorzystanie technologii mobilnych będzie miało ogromny wpływ: eContent staje się mContent (treściami mobilnymi). W toku tych przemian warto byłoby rozwinąć silniejsze powiązania metodologiczne i projektowe między zarządzaniem zasobami treści a lingwistyką korpusową, aby lepiej wykorzystać - istniejące i przyszłe korpusy o udoskonalonych funkcjach, np. do systematycznego wyodrębniania poszczególnych elementów ustrukturyzowanych treści (z uwzględnieniem także częstotliwości występowania zależnych od dziedziny, poziomu / rejestru i zastosowania, tak aby usprawnić wyodrębnianie obiektów dydaktycznych w kontekście); - elementy ustrukturyzowanych treści w istniejących i przyszłych repozytoriach w celu usprawnienia przetwarzania korpusów do dodatkowych, nowych celów, takich jak dydaktyka; - istniejące i powstające metody, a także narzędzia w dziedzinach, które jak dotąd wykazują niski stopień wzajemnych powiązań i integracji metodologicznej, dla obopólnych korzyści; - systematycznie (i w ramach działań partycypacyjnych) tworzone i utrzymywane obiekty dydaktyczne, w szczególności na potrzeby CLIL (zintegrowanego kształcenia przedmiotowo-językowego). 26 Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  Efforts in standardization (and cooperation in standardization) should be stepped up. The proper integration of AAC requirements in the data modelowania ustrukturyzowanych treści przyniosłaby korzyści nie tylko tym członkom społeczeństwa, którzy najbardziej pilnie jej potrzebują, lecz ostatecznie wszystkim. Wymaga to możliwie wczesnego położenia większego nacisku na odpowiednie technologie wspomagające w edukacji i szkoleniach związanych z ICT. Uczestnicy konferencji ICCHP 20103 potwierdzili, że istniejące szkolenia i studia formalne nie są wystarczające – nawet jeśli są certyfikowane w ramach określonych systemów certyfikacji / atestacji – w zakresie umiejętności i kwalifikacji niezbędnych do zapoznania się z zagadnieniami związanymi z globalną interoperacyjnością treści, a w szczególności z eAccessibility&eInclusion. „Zalecenie dotyczące zasad opracowywania oprogramowania i treści 2010” (zob. załącznik 2) sformułowano podczas specjalnych warsztatów na konferencji ICCHP 2010, a następnie zatwierdziło je kilka komitetów technicznych zajmujących się normalizacją, zaś w 2012 roku – Management Group (MoU/MG) ITU-ISO-IEC-UN/ECE Memorandum of Understanding dotyczącego normalizacji eBusiness. REFERENCES Galinski Ch. 2011: A sign equals thousand words. Consistency of traffic / road signs and verbal messages. – Infrastructureandsafetyinacollaborativeworld.Roadtrafficsafety. Evangelos Bekiaris, Marion Wiethoff, Evangelia Gaitanidou eds., Heidelberg, Dordrecht, London, New York: Springer, 263–284. Galinski Ch., Reineke D. 2011: Vor uns die Terminologieflut. – eDITion 2/2011, 8–12. Galinski Ch., Van Isacker K. 2010: Standards-based Content Resources: A Prerequisite for Content Integration and Content Interoperability. – Computershelpingpeoplewithspecialneeds.12thInternationalConference, ICCHP2010,Vienna,Austria,July2010.Proceedings, Part I., K. Miesenberger e.a. (eds.), Berlin, Heidelberg, New York: Springer, 573–579. Gonnissen L., Mornie G. 1983: Bestimmenunderkennenleichtgemacht.Vögel.Diewichtigstenheimischen Arten [Birds of Europe], translated from French by Sieglinde Summerer and Gerda Kurz, Zürich/Köln: Benziger Verlag. Gruber T. R., June 1993: A translation approach to portable ontology specifications (PDF). KnowledgeAcquisition5 (2), 199–220. – http://tomgruber.org/writing/ontolingua-kaj-1993.pdf. Hodges M., Okazaki T. Japanesekanjiflashcards. Series 2, volume 1, Tokyo: White Rabbit Press, s.a. Kitazawa T., Windhab R., Galinski Ch. 2007: UntersuchungvonFlashcardsystemen(elektronischeLernkarteien)fürCALL(computergestütztenSpracherwerb)undCASPLL(computergestütztenFachsprachenerwerb) aufAnfängerniveau.MitdemSchwerpunktaufJapanisch-LernenzumErwerbeinerhohenlexikalischen Sprachkompetenz–ohnedaslangfristigeZieleinermehrsprachigenFlashcard-Lernplattformzuvernachlässigen. McEnery T., Xiao R., Tono Y. 2006: Corpus-basedLanguageStudies:AnAdvancedResourceBook, London/ New York: Routledge. Schmitz K.-D. 2006: Data modeling: From terminology to other multilingual structured content. – TSTT 2006.InternationalConferenceonTerminology,StandardizationandTechnologyTransfer.Proceedings.Beijing,China,2006-08-25/26. Yuli Wang, Yu Wang, Ye Tian (eds.), Beijing: Encyclopedia of China Publishing House. 3 12th International conference on computers helping people with special needs (ICCHP 2010), Vienna, Austria, July 2010 27Terminologija | 2012 | 19 REFERENCED StaNDaRDS ISO/IEC Guide 2:2004 Standardizationandrelatedactivities–Generalvocabulary. ISO 639 (series) Codesfortherepresentationofnamesoflanguages. ISO/IEC 2382-36:2008 Informationtechnology–Vocabulary – Part 36: Learning,educationandtraining. ISO 3166 (series) Codesfortherepresentationofnamesofcountriesandtheirsubdivisions. ISO/TS 8000-1:2011 Dataquality – Part 1: Overview. ISO 10241-1:2011 Terminologicalentriesinstandards – Part 1: Generalrequirementsandexamplesofpresentation. ISO 10241-2:2012 Terminologicalentriesinstandards – Part 2: Adoptionofstandardizedterminologicalentries. ISO 12615:2004 Bibliographicreferencesandsourceidentifiersforterminologywork. ISO 12620:2009 Terminologyandotherlanguageandcontentresources–Specificationofdatacategoriesand managementofaDataCategoryRegistryforlanguageresources. ISO 15924:2004 Informationanddocumentation–Codesfortherepresentationofnamesofscripts. ISO/CD 17347:2012 OntologyIntegrationandInteroperability(OntoIOp)– Part 1: TheDistributedOntology Language(DOL). ISO/DIS 22274:2011 Systemstomanageterminology,knowledgeandcontent–Concept-relatedaspectsfordevelopingandinternationalizingclassificationsystems. IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc.). LOM standard 1484.12.1-2002 DraftStandardforLearningObjectMetadata. KONIECZNOŚĆ INTEROPERACYJNOŚCI TREŚCI PRZY WYKORZYSTYWANIU JEDNOSTEK USTRUKTURYZOWANEJ TREŚCI JAKO OBIEKTÓW E-LEARNINGOWYCH WIELokROTNIE LUB ZGODNIE Z INNYM PRZEZNACZENIEM Coraz więcej platform treści internetowych oferuje użytkownikom jeden lub wiele zasobów, jednak wciąż brakuje teoretycznego i metodologicznego uzasadnienia takiej działalności, a najlepszym praktykom zapewniania interoperacyjności treści poświęca się niewiele uwagi. Liczba takich platform będzie nadal rosła, ponieważ coraz więcej zasobów jest tworzonych i wykorzystywanych przy zastosowaniu niewystarczająco skutecznych metod. Aby zapewnić jakość treści, a przede wszystkim ich wiarygodność, konieczne jest łączenie różnych środków (standardów, technologii informacyjnych i komunikacyjnych, certyfikacji itp.). W e-learningu istotna jest różnica między językiem ogólnym (ang. LGP) a językiem specjalistycznym (ang. LSP). Aby można było tworzyć wielojęzyczne, multimodalne i wielofunkcyjne modele danych obiektów edukacyjnych, na poziomie semantyki leksykalnej konieczne jest udoskonalenie ograniczonych możliwości obecnych baz danych. Należałoby poświęcić więcej uwagi: a) podobieństwu wpisów języka ogólnego i języka specjalistycznego przedstawianych w bazach danych; b) odsyłaczom do wymowy elementów słownych wpisów w bazach danych; c) przedstawianiu znaczników niewerbalnych i obrazów, które, w zależności od dziedziny zastosowania, mogą być równie ważne jak znaczniki werbalne, a nawet d) leksinių vienetų dėmenims, pavyzdžiui, morfologiniams elementams; e) didesniems leksiniams vienetams, pavyzdžiui, bendrosios kalbos kolokacijoms ar bardziej pożądane niż one; frazemom języka specjalistycznego; f) na potrzeby komunikacyjne osób z niepełnosprawnościami. W artykule przedstawiono argumenty na rzecz konieczności niżej wymienionych elementów: - standardów, w których przedstawiono by wymagania i wytyczne dotyczące zapewnienia interoperacyjności treści na poziomie globalnym, w tym wymagania stawiane e-learningowi; 28 Christian Galinski, Content interoperability as a prerequisite for - skoordynowanej Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  strategii promującej stosowanie takich standardów (na przykład poprzez certyfikację); - środków zapewniających przestrzeganie standardów podczas rozwijania systemów. Standardy te i środki mogłyby pomóc zapanować nad już obecnie mniej lub bardziej chaotycznym rozwojem treści (powodującym ogromne powielanie działań) lub przynajmniej pozwoliłyby wyraźnie wyodrębnić repozytoria wiarygodnych treści. Otrzymano 2012-03-20 Christian Galinski Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej (Infoterm) Gymnasiumstrasse 50, 1190 Wiedeń, Austria E-mail [email protected] Blanca Stella Giraldo Pérez Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej (Infoterm) Gymnasiumstrasse 50, 1190 Wiedeń, Austria E-mail [email protected] 29Terminologija | 2012 | 19 Aneks 1 tabela 1 — Przegląd kategorii danych ustandaryzowanego wpisu terminologicznego zgodnie z normą ISO 10241-1 Primary data categoriesaSecondary data categoriesb (including administrative data and usage information) Name Mandatory/optional; powtarzalny/niepowtarzalny numer wpisu … Obowiązkowe; nie-— kropki środkowe „·····” lub inne oznaczenie miejsca zgodnie z kolejnością repeatable z zasadami podmiotu normalizacyjnego: termc (or string of five halfterminu preferowanego(-ych), terminu(-ów) odrzuconego(-ych), np. rodzaj, liczba, języka kod języka lub kod pisma, albo oba dopuszczonego(-ych), terminu(-ów) Obowiązkowe; powtarzalne część mowy zastosowanie geograficzne (np. kod kraju) status normatywny symbol literowy … Opcjonalne (chyba że kod języka literowy lub symbol pisma, albo oba zastosowanie geograficzne jest międzynarodowo kod znormalizowany); powtarzalne (np. kod kraju) status normatywny symbol graficzny … Opcjonalne (chyba że symbol geograficznego jest znormalizowany); powtarzalne status normatywny definicja … graficzny zastosowania między-(np. kod kraju) narodowo Obowiązkowe (chyba że niedziedzina lub przedmiot, jeśli konieczne stosowany umownie dziedziny lub przedmiotu); niepowtarzalne powtarzalne przedstawienie niewerbalne … przedstawienie słowne jest w obrębie odpowiedniej 30 Christian Galinski, Interoperacyjność treści jako warunek wstępny Blanca Stella Giraldo Pérez re-usingandre-purposingitemsofstructured contentaslearningobjectsineLearning  Primary data categoriesaSecondary data categoriesb (including administrative data and usage informacji) Name Mandatory/optional; repeatable/nonObowiązkowe (jeśli istnieje – uzupełniające definicję lub umownie w obrębie odpowiedniej dziedziny lub przedmiotu); niepowtarzalne przykład … Opcjonalne; powtarzalne — uwaga do hasła (w tym uwaga Opcjonalne; stosowane zamiast definicji powtarzalne — termin, symbol literowy, symbol graficzny, reprezentacja niewerbalna, przykład, określona sekcja językowa wielojęzycznego wpisu terminologicznego lub cały wpis terminologiczny) … definicja, kontekst, źródło całego wpisu terminologicznego lub sekcji językowej wielojęzycznego wpisu terminologicznego (w terminologicznego) Opcjonalne (chyba że dodatkowe informacje pochodzą z zewnętrznego języka, a podstawowe kategorie danych należy uzupełnić kodem nazw języków zgodnie z ISO 639, w razie uwzględniono również inne określenia werbalne, takie jak wszelkie istniejące terminy synonimiczne, tym źródło odnoszące się do terminu, symbolu literowego, symbolu graficznego, definicji, kontekstu, autorytatywnego źródła), takie jak numer strony lub numer klauzuli; powtarzalne a Wszystkie potrzeby w połączeniu z kodami nazw państw zgodnie z ISO 3166 lub kodami nazw pism zgodnie z ISO 15924. c warianty, formy pełne, formy skrócone, homografy, antonimy, a także terminy równoważne w innych reprezentacji niewerbalnej, przykładu) lub dowolnej sekcji językowej wielojęzycznego wpisu podstawowe kategorie danych z wyjątkiem kategorii danych „numer wpisu” są powtarzalne według Dla uproszczenia w Tabeli 1 określono wyłącznie „termin”, chociaż pod tą nazwą kategorii danych językach. therefore, apply to multilingual standards. Additional rules for terminological entries in a multilingual terminology standard are given in Clause 7. b All secondary data categories are optional except where they are crucial for disambiguation (…) and in cases where multilingual information is included in one terminological entry, in which case the