Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning – Seen under a standardisation perspective

Interoperacyjność treści jako warunek wstępny ponownego wykorzystywania i zmiany przeznaczenia elementów treści ustrukturyzowanej jako obiektów edukacyjnych w e-learningu – w perspektywie normalizacyjnej CHRISTIAN GALINSKI, BLANCA STELLA GIRALDO PÉREZ Infoterm SŁOWA KLUCZOWE: treści ustrukturyzowane i nieustrukturyzowane, reprezentacje werbalne i niewerbalne, nazwy własne, morfologia i morfemy, frazeologia i frazemy, kolokacje i terminy wielowyrazowe, obiekty edukacyjne o wysokim stopniu złożoności (HC-LO) i obiekty edukacyjne o niskim stopniu złożoności (LC-LO), język ogólny (LGP) i język specjalistyczny (LSP), osoby z niepełnosprawnościami (PwD) i technologie wspomagające, normy i normalizacja, certyfikacja, modele danych i modelowanie danych, federacyjne repozytoria, wymagania dotyczące jakości i interoperacyjności 1. T R E Ś C I U S T R U K T U R Y Z O W A N E „Treść” jest tu rozumiana jako treść ustrukturyzowana na poziomie semantyki leksykalnej, obejmującej językowe i niejęzykowe reprezentacje pojęć (rozumianych w teorii nauki jako rodzaj „obiektów niematerialnych”). Reprezentacje te mogą mieć charakter desygnacyjny (tak jak desygnacje w terminologii: obejmujące terminy, symbole i nazwy własne) albo opisowy (tak jak różne rodzaje definicji, objaśnień lub reprezentacji niewerbalnych), bądź hybrydowy. Jak dotąd niewerbalne desygnacje i reprezentacje pojęć, a także nazwy własne (tj. nazwy własne reprezentujące pojęcia jednostkowe) były niedostatecznie uwzględniane w teorii i metodologii terminologii. Mogą one jednak mieć ogromne znaczenie przy projektowaniu obiektów edukacyjnych (LO) w określonych dziedzinach lub obszarach zastosowań – nie wspominając o nauce języków i tłumaczeniu. Równie ważne przy projektowaniu wielojęzycznych, multimodalnych i wielofunkcyjnych obiektów edukacyjnych są a) podobieństwa między hasłami języka ogólnego (LGP) i języka specjalistycznego (LSP): – Desygnacyjna reprezentacja hasła (lemma języka ogólnego (LGP) lub termin języka specjalistycznego (LSP)) może być pojedynczym wyrazem, wyrazem złożonym lub jednostką wielowyrazową; – Werbalna reprezentacja desygnacyjna może być uzupełniona niewerbalną reprezentacją desygnacyjną (np. gestem, mimiką, Bliss- 6 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning symbolika1 itp.) albo — jeśli jest to wymagane — nawet zostać nią zastąpione (np. symbolem graficznym lub innym niewerbalnym); – Każdy wpis reprezentujący jedno pojęcie ma unikalny identyfikator wpisu (który może na przykład wskazywać wystąpienia w korpusach tekstowych); ◦ W hasłach LSP każde oznaczenie powinno mieć własny identyfikator elementu, co między innymi umożliwiłoby śledzenie zmian pojęciowych w czasie, ◦ W hasłach LGP każde znaczenie oznaczenia powinno mieć własny identyfikator elementu, co umożliwia tworzenie haseł wielojęzycznych, ◦ Analogicznie do autonomii terminu w terminologii, autonomia reprezentacji dotyczy również LSP i LGP, a także reprezentacji niewerbalnych, ◦ Opisowe reprezentacje LGP (w tym objaśnienia, konteksty itp.) można traktować analogicznie do tych w LSP (objaśnień, kontekstów itp.), ale należy wykluczyć definicje w ścisłym znaczeniu, ◦ Mogą istnieć dodatkowe pola na uwagi, przykłady, źródła itp. – Werbalna reprezentacja oznaczająca pojęcie zarówno LGP, jak i LSP może — zależnie od stopnia quasi-synonimiczności — wymagać ujęcia w dwóch wpisach z odpowiednimi odsyłaczami. b) wymowa werbalnych elementów jednostek treści strukturalnej, którą należy przewidywać przynajmniej potencjalnie w każdym wpisie. c) niewerbalne reprezentacje oznaczające oraz niewerbalne reprezentacje opisowe, które należy przewidywać przynajmniej potencjalnie w każdym wpisie, ponieważ — zależnie od dziedziny lub obszaru zastosowania — mogą być równie ważne jak reprezentacje werbalne, a czasem nawet preferowane. d) składniki jednostek treści strukturalnej, takie jak morfemy werbalnych reprezentacji oznaczających lub elementy definicji, objaśnienia, kontekstu itp. Należy je oznaczać/tagować, aby ułatwić tworzenie odsyłaczy lub ponowne wykorzystanie jako innego LO (na przykład przedrostków i przyrostków w nomenklaturze medycznej). e) większe jednostki treści strukturalnej, takie jak idiomy, kolokacje LGP lub frazemy LSP, a także metafory, które można formalnie traktować podobnie do werbalnych reprezentacji oznaczających w LGP (z odpowiednimi odsyłaczami do właściwych elementów danej jednostki). W tym 1 Blissymbolics to ideograficzny system pisma przeznaczony dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. Każdy z kilkuset podstawowych symboli reprezentuje pojęcie; symbole można łączyć, tworząc nowe symbole reprezentujące nowe pojęcia. Blissymbols nie odpowiadają w żaden sposób dźwiękom jakiegokolwiek języka mówionego. Terminologija | 2012 | 19 7 na tym poziomie dalsze, bardziej szczegółowe rozróżnienie powyższych elementów jest niezbędne w lingwistyce korpusowej, ale prawdopodobnie nie w przypadku LO. Może mieć również niewielkie znaczenie, czy znaczenie jest niekompozycyjne, czy kompozycyjne. W lingwistyce korpusowej istnieją narzędzia umożliwiające identyfikację i wydobywanie także takich większych jednostek ustrukturyzowanej treści. f) udostępnianie pól zastępczych lub odsyłaczy do odpowiednich reprezentacji oznaczających dla PwD, takich jak alfabet Braille’a, język migowy lub Blissymbolics. Dotychczas zasoby ustrukturyzowanej treści na poziomie semantyki leksykalnej postrzegano głównie jako obejmujące dane leksykograficzne, dane terminologiczne i inne rodzaje reprezentacji pojęć, w tym nieliczne reprezentacje niewerbalne, takie jak symbole wizualne (np. symbole publiczne). Mogą jednak występować także symbole akustyczne/dźwiękowe, haptyczne/dotykowe i inne, które w zarządzaniu terminologią mogą występować jako oznaczenia, a nawet opisy pojęć (takie jak reprezentacje niewerbalne (ISO 10241-1:2011)). Systematyczne podejście do zarządzania ustrukturyzowaną treścią w szerokim zakresie może wymagać dalszych informacji oraz odpowiednich kategorii danych. W świetle powyższego możemy wyróżnić następujące rodzaje ustrukturyzowanej treści na poziomie semantyki leksykalnej: - Dane leksykograficzne, takie jak: ◦ jednostki wyrazowe (w tym złożenia itp.), ◦ morfemy (morfologia), ◦ kolokacje, metafory; - Terminologie oraz podobne rodzaje zasobów językowych i inne zasoby treści, takie jak: ◦ nomenklatury, taksonomie, typologie, glosariusze, słownictwo itp., ◦ morfemy terminologiczne (morfologia), ◦ frazemy terminologiczne (frazeologia), ◦ nazwy własne wszelkiego rodzaju, używane na przykład jako pozycje w różnych rodzajach katalogów, ◦ symbole graficzne i inne oznaczenia niewerbalne, ◦ właściwości (produktów), cechy, atrybuty itp.; - Tezaurusy, systemy klasyfikacji (ISO/DIS 22274:2011), słowa kluczowe i inne rodzaje języków dokumentacyjnych (lub słowników kontrolowanych); - Hasła encyklopedyczne (dotyczące wiedzy), obejmujące między innymi: ◦ hasła terminologiczne wzbogacone o wiedzę, 8 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ◦ (objaśnione) nazwy własne i inne rodzaje danych ściśle związanych z nazwami własnymi; – ontologie, mapy tematów i inne rodzaje systemów strukturyzowania wiedzy. Podobnie jak w terminologii, każdy z pozostałych wymienionych wyżej rodzajów treści ustrukturyzowanych może mieć – jedną lub więcej reprezentacji fonetycznych, reprezentacji w języku migowym itp.; – graficzne i inne niewerbalne reprezentacje oznaczające, a także niewerbalne reprezentacje opisowe (niektóre obok reprezentacji werbalnej, inne tworzone jako reprezentacje niewerbalne, niezależne od werbalnych). Niewerbalne rodzaje treści ustrukturyzowanych mają szczególne znaczenie w zastosowaniach takich jak e-learning i są niezbędne w komunikacji: – z osobami z niepełnosprawnościami i między nimi (bezpośrednio lub za pośrednictwem urządzeń ICT pełniących funkcję technologii wspomagających), – między osobami z niepełnosprawnościami a używanymi przez nie urządzeniami oraz – między tymi urządzeniami. Projektanci znaków drogowych nazywają elementy znaków drogowych „morfologią” (analogicznie do morfemów w językoznawstwie). To samo można odnieść do innych niewerbalnych reprezentacji oznaczających. Opracowano już metody wyszukiwania całych obrazów / reprezentacji graficznych za pomocą poszczególnych elementów, które się w nich znajdują. Poniższy rysunek przedstawia przykład „morfologii” symboli graficznych (w tym przypadku znaku drogowego): (z prezentacji Schmitza na TSTT 20062; zob. Schmitz 2006) 2 3. Międzynarodowa Konferencja Terminologii, Normalizacji i Transferu Technologii (TSTT 2006), Pekin, Chiny, 25–26 sierpnia 2006 Terminologija | 2012 | 19 9 W niektórych dziedzinach (np. w nomenklaturach biologicznych) istnieją nawet przykłady niewerbalnych reprezentacji opisowych zastępujących obszerne definicje lub inne opisy pojęć, które mogłyby być przydatne również w e-learningu: (za: Gonnissen i Mornie 1983, ptak nr 50) Wystarczy stosunkowo krótka legenda z objaśnieniami symboli (w kilku językach), a przedstawienie graficzne jest łatwo zrozumiałe zarówno dla ekspertów i studentów, jak i amatorów ornitologii. Wszystkie wyżej wymienione rodzaje treści ustrukturyzowanych stają się dziś coraz bardziej dostępne cyfrowo (jako e-treści – w coraz większym stopniu także za pośrednictwem urządzeń mobilnych) i mogą – występować w tekstach cyfrowych (takich jak dokumentacja techniczna, teksty naukowo-techniczne itp.), – być ze sobą łączone lub zagnieżdżane w sobie nawzajem, – zawierać podobne elementy językowe (litery, dźwięki, morfemy itp.) lub różne elementy (takie jak reprezentacje niewerbalne), – tworzyć złożone elementy treści, – wymagać integracji lub zapewnienia interoperacyjności z innymi elementami w określonych zastosowaniach. Obecnie jednak większość istniejących repozytoriów treści ustrukturyzowanych nie jest spójna w obrębie repozytorium, a czasem występują nawet sprzeczności między różnymi repozytoriami. W większości przypadków nie opierają się one na właściwych metodach modelowania metadanych i danych, dlatego nie można ich integrować; są nierzetelne i pełne niedociągnięć. Jest to nie do przyjęcia na przykład w zastosowaniach wspierających osoby z niepełnosprawnościami (PwD), szczególnie w starzejących się społeczeństwach, 10 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning gdzie coraz więcej osób ma — niekiedy liczne — niepełnosprawności. Ponadto nie umożliwia to ich efektywnego wykorzystywania w e-learningu, co ponownie stawia osoby z niepełnosprawnościami (PwD) w niekorzystnej sytuacji. W przeciwieństwie do treści ustrukturyzowanych korpus można opisać jako treść nieustrukturyzowaną, czyli „zbiór języka występującego naturalnie” (McEnery, Xiao, Tono 2006), odróżniając tym samym korpus od list słów, słowników i baz danych. Podobnie korpus mowy (lub korpus języka mówionego) jest repozytorium plików audio z nagraniami mowy (oraz transkrypcji tekstowych). Definicje te są niewystarczające w odniesieniu do elementów pozajęzykowych w tekstach (takich jak dokumentacja techniczna) oraz elementów komunikacji niewerbalnej (takich jak gesty, mimika itp.), które w rzeczywistych sytuacjach nieodłącznie towarzyszą danym mówionym. Jeśli przyjrzymy się, gdzie można znaleźć elementy treści ustrukturyzowanych, zauważymy, że większość z nich nie jest tworzona jako cel sam w sobie, lecz stanowi niezbędny składnik treści nieustrukturyzowanych, takich jak korpusy tekstowe, korpusy mowy itp. Dlatego należy dokładniej zbadać związek między treścią ustrukturyzowaną a korpusami — zwłaszcza pod kątem produktywnego wykorzystania treści ustrukturyzowanej występującej w treści nieustrukturyzowanej, na przykład w e-learningu w postaci obiektów edukacyjnych (LO). Obecnie największym korpusem na świecie jest Internet. W większości przypadków do pozyskiwania obiektów edukacyjnych potrzebne są jednak teksty o gwarantowanej jakości — co stanowi wyzwanie w zakresie klasyfikacji i oceny jakości tekstów oraz ich odpowiedniego oznaczania. 2. Z A G A D N I E N I A N O R M A L I Z A C J I O D N O S Z Ą C E S I Ę D O T R E Ś C I U S T R U K T U R Y Z O W A N Y C H Obecnie dokumenty normalizacyjne obejmują nie tylko normy techniczne w tradycyjnym znaczeniu, lecz także normy dotyczące terminologii, badań, produktów, procesów, usług, interfejsów, danych itp. Niektóre to normy podstawowe o szerokim zakresie lub zawierające postanowienia ogólne dla określonej dziedziny, inne zaś są normami metodologicznymi. Terminologię znormalizowaną danej dziedziny można uznać za normę podstawową. Normy metodologiczne dotyczące zasad i metod pracy terminologicznej oraz normalizacji terminologicznej stanowią zatem podstawę wszelkiej pracy terminologicznej i normalizacji/ujednolicania terminologii w normalizacji w szerokim zakresie i poza nią. Ponadto wymienione wyżej rodzaje norm obejmują jedynie niektóre powszechne typy i nie wykluczają się wzajemnie; przykładowo określona norma dotycząca produktu może również być Terminologija | 2012 | 19 11 uznawana za normę dotyczącą badań, jeśli określa metody badań właściwości danego produktu. Ponieważ treści są dziś niezbędne niemal we wszystkich dziedzinach nauki i techniki, normy dotyczące treści mogą należeć do dowolnego z wyżej wymienionych typów norm. Zgodnie z ISO/IEC Guide 2:2001 normalizacja jest działalnością polegającą na ustanawianiu, w odniesieniu do istniejących lub potencjalnych problemów, postanowień do powszechnego i wielokrotnego stosowania, mających na celu osiągnięcie optymalnego stopnia uporządkowania w danym kontekście. Działalność ta obejmuje w szczególności procesy opracowywania, publikowania i wdrażania norm. Do istotnych korzyści normalizacji należą poprawa przydatności produktów, procesów i usług do zamierzonych celów, zapobieganie barierom w handlu oraz ułatwianie współpracy technologicznej. Opracowywanie norm opiera się na konsensusie, czyli ogólnym porozumieniu, które charakteryzuje się brakiem trwałego sprzeciwu wobec istotnych kwestii ze strony którejkolwiek ważnej grupy zainteresowanych podmiotów oraz procesem uwzględniania poglądów wszystkich zainteresowanych stron (mianowicie przemysłu, środowisk naukowych, administracji publicznej i konsumentów), a także godzenia wszelkich sprzecznych argumentów. Prace normalizacyjne prowadzone są z zastosowaniem podejść o wysoce systemowym charakterze. Normy metodologiczne mają w szczególności na celu wypracowanie rozwiązań ogólnych, które sprawdzają się również w różnych zastosowaniach. Dotyczy to także norm metodologicznych odnoszących się do treści ustrukturyzowanych, takich jak normy dotyczące transkrypcji i transliteracji, modeli danych, formatów wymiany, identyfikatorów źródłowych (ISO 12615:2004), a także zarządzania projektami. Dotyczy to również niektórych rodzajów samej znormalizowanej treści ustrukturyzowanej, takich jak kody języków (seria ISO 639), kody pism (ISO 15924:2004) i kody krajów (seria ISO 3166). W ostatnich latach interoperacyjność treści ustrukturyzowanych stała się istotną kwestią w wielu dziedzinach. Dlatego normy dotyczące jakości danych, administracji danymi, zarządzania treścią i przepływów pracy stają się coraz bardziej niezbędne. Istnieje kilka komitetów technicznych zajmujących się różnymi — mniej lub bardziej ogólnymi — aspektami interoperacyjności treści, na przykład: - ISO/TC 37 Terminologia i inne zasoby językowe oraz treściowe - ISO/IEC-JTC 1/SC 32 Zarządzanie danymi i ich wymiana (w szczególności jego WG 2 Metadane); - ISO/IEC-JTC 1/SC 36 Technologia informacyjna na potrzeby uczenia się, edukacji i szkoleń; 12 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning - ISO/TC 184 Systemy automatyzacji i integracji (zwłaszcza jego SC 4 Dane przemysłowe); - ISO/TC 46 Informacja i dokumentacja. Normy opracowane przez te komitety nie uwzględniają jeszcze szczególnych wymagań eLearningu dotyczących interoperacyjności treści jednostek treści strukturalnych na poziomie semantyki leksykalnej. ISO/TC 37 był pierwszym komitetem, który w pełni uwzględnił wielojęzyczność (w istocie jako jedną z podstawowych zasad wszystkich swoich działań normalizacyjnych, opartych na podejściu pojęciowym, tj. od początku niezależnych od języka = wielojęzycznych) — inne komitety techniczne poszły w jego ślady, ale w praktyce często nie przestrzegają tej zasady w wystarczającym stopniu. Obecnie nawet leksykografia zwróciła się ku podejściu pojęciowemu (=wielojęzyczności), o czym świadczą produkty kilku wydawców słowników i obszerne słowniki internetowe dostępne w Internecie. Zasada ta powinna mieć zastosowanie również do obiektów edukacyjnych (LO) na poziomie semantyki leksykalnej. Biorąc pod uwagę, że interoperacyjność treści można osiągnąć wyłącznie na podstawie powszechnie akceptowanych zasad, czyli norm międzynarodowych, konieczna jest współpraca i koordynacja najważniejszych działań normalizacyjnych dotyczących interoperacyjności treści. Nowe działania normalizacyjne w różnych aspektach interoperacyjności treści - są z jednej strony napędzane rozwojem technicznym w kierunku internetowego, opartego na współpracy i uczestnictwie tworzenia treści za pośrednictwem ICT (w postaci sieci społecznościowych, platform współpracy, komunikacji mobilnej itp.); - z drugiej strony będą miały duży wpływ na różne rodzaje zarządzania treścią i wiedzą (zwłaszcza w aplikacjach elektronicznych, takich jak eLearning, eAccessibility&eInclusion, eHealth, wielojęzyczne zarządzanie danymi produktów w eBusiness itp.). Dotychczas działania normalizacyjne ISO/TC 37 Terminologia oraz inne zasoby językowe i treściowe w odniesieniu do treści strukturalnych koncentrowały się na normach metodologicznych związanych z - Kategoriach danych (niezupełnie tożsamych z metadanymi), wykorzystywanych w koncepcyjnym projektowaniu wpisów treści strukturalnych; - Modelach danych oraz metodach modelowania danych; Terminologija | 2012 | 19 13 – Metamodeli służące zapewnieniu interoperacyjności konkurujących modeli danych; – zastosowania powyższych rozwiązań; a w pewnym stopniu także standaryzacja tych rodzajów treści, które mają znaczenie dla TC. Jeśli uwzględni się ontologie w znaczeniu reprezentacji wiedzy, wspomniane metamodeli należy rozszerzyć o metaontologie, a nawet język metaontologii (ISO/CD 17347:2012), aby umożliwić zapewnienie interoperacyjności ontologii. W tym kontekście ontologię postrzega się jako „formalną, jawną specyfikację wspólnej konceptualizacji” (Gruber, June 1993), która reprezentuje wspólne słownictwo i taksonomię modelujące pewną dziedzinę – to znaczy definicje pojęć i innych obiektów informacyjnych, a także ich właściwości i relacji. Język ontologii – odmienny od samej reprezentacji wiedzy – zapewnia metamodel dla takich formalnych, jawnych specyfikacji wspólnej konceptualizacji. Prawie wszystkie komitety techniczne (TC) ISO i IEC standaryzują najważniejsze terminy i definicje w swoich dziedzinach lub obszarach tematycznych. Niektóre standaryzują również inne rodzaje zasobów językowych i treści. 3. WOLUMENY TREŚCI USTRUKTURYZOWANEJ: TERMINOLOGIA ORAZ INNE ZASOBY JĘZYKOWE I TREŚCIOWE Według ELRA (European Language Resource Association) zasoby językowe to: – korpusy tekstowe, – korpusy mowy, – (dane leksykograficzne i) terminologie. In a recent article (Galinski, Reineke 2011), an attempt was made to quantify the volumes of lexicographical and terminological entries in an ever increasing number of domains or subjects. The lexis of LGP in the highly developed languages may comprise up to 500,000 lexemes (including a considerable share of terminology). However, the total number of scientific-technical concepts across all domains or subjects may well comprise ~100–150 million. The number of identifiable chemical substances alone has passed the 60 million mark in 2011. In the light of these figures – Interoperacyjność treści jest warunkiem wstępnym uniknięcia ogromnego powielania wysiłków; – Podejście ISO/TC 37 staje się coraz bardziej niezbędne; 14 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning - Należy opracować nowe podejścia i metody oraz dostosować istniejące; - Większość obecnych narzędzi do zarządzania terminologiami jest niewystarczająca; - Wzrośnie potrzeba standaryzacji – zwłaszcza w odniesieniu do jakości opartej na normach. Jest to szczególnie istotne ze względu na fakt, że wiele lub większość haseł terminologicznych (lub innych elementów treści ustrukturyzowanej) stanowi potencjalne obiekty edukacyjne (LO) w e-learningu. Na powyższych rysunkach nazwy własne i inne rodzaje nazw nie zostały uwzględnione, chociaż w e-learningu są niezbędnymi danymi (reprezentującymi poszczególne pojęcia). W zależności od języka (lub pisma) i obszaru zastosowań mogą - mieć różne (podobne lub niepodobne) wersje językowe; - być wymawiane inaczej w różnych językach; - wymagać transkrypcji na różne systemy pisma; - wymagać „tłumaczenia” na niektóre języki; - podlegać szczególnym warunkom prawnym (takim jak znaki towarowe). Liczba istniejących nazw własnych i innych rodzajów nazw jest niepoliczalna – może ich być kilkaset milionów. Nawet w tym przypadku mogą występować reprezentacje niewerbalne, takie jak logotypy graficzne itp. 4. POTRZEBA FEDERACYJNYCH REPOZYTORIÓW OBIEKTÓW UCZENIA SIĘ WYPROWADZONYCH Z TREŚCI USTRUKTURYZOWANYCH Zliczając wszystkie elementy treści ustrukturyzowanych na poziomie semantyki leksykalnej, jak opisano powyżej, które przynajmniej potencjalnie mogłyby stać się obiektami uczenia się, możemy dojść do liczby kilkuset milionów elementów. Kelly Washbourne z Kent State University powiedział kiedyś z żalem: „Niestety nie ma lekarstwa na terminologię; można jedynie mieć nadzieję, że uda się nią zarządzać”. Stwierdzenie to odnosi się również do większości rodzajów treści ustrukturyzowanych — nie tylko językowych — a zwłaszcza do obiektów uczenia się na poziomie semantyki leksykalnej. Dlatego musimy rozszerzyć tradycyjne metody i narzędzia o nowe podejścia, które ułatwiają efektywne zarządzanie ilością i jakością treści ustrukturyzowanych. Zarządzanie obejmuje metody, narzędzia, procesy oraz współpracę i koordynację, a także mechanizmy i narzędzia kontroli. Tylko jeśli wszystkie te elementy opierają się na normach, istnieje szansa na zwiększenie interoperacyjności treści ustrukturyzowanych, opracowywanych i utrzymywanych w repozytoriach treści. Terminologija | 2012 | 19 15 Nie tylko po to, aby powstało więcej (federacyjnych) repozytoriów treści ustrukturyzowanych, opracowywanych i utrzymywanych zgodnie z wymaganiami jakościowymi, opisana powyżej sytuacja wymaga większej liczby – norm metodologicznych, – norm zarządzania treścią, – norm dotyczących przepływu pracy (zwłaszcza w odniesieniu do internetowego, kooperacyjnego/partycypacyjnego opracowywania treści ustrukturyzowanych), – norm zapewniania jakości (np. ISO/TS 8000-1:2011), – norm technologii baz danych, – opartych na normach systemów/narzędzi weryfikacji, walidacji i certyfikacji. Federacja repozytoriów treści ustrukturyzowanych może mieć kilka wymiarów. W bardziej statycznym i pasywnym wariancie repozytorium może automatycznie „informować” inne repozytoria o wszelkich modyfikacjach, co z kolei uruchamia procesy obsługi tych modyfikacji. W wariancie bardziej dynamicznym modyfikacja danego repozytorium jest albo bezpośrednio wdrażana w repozytoriach federacyjnych — oczywiście po odpowiedniej walidacji — albo element w innym repozytorium, którego dotyczy zmiana, korzysta z modyfikacji w repozytorium, w którym zostały one wprowadzone. PRZYKŁAD: pole wyświetlania w repozytorium danych produktów o treści „DŁUGOŚĆ 5.4 cm” składa się z trzech elementów: – metadanych DŁUGOŚĆ dla produktów, takich jak gwóźdź lub śruba, których długość mierzy się w cm; te metadane DŁUGOŚĆ mają identyfikator metadanych i opis w repozytorium metadanych (będącym plikiem autorytatywnym) — nie można ich pomylić z metadanymi DŁUGOŚĆ dotyczącymi mikroproduktów mierzonych w nanometrach ani dużych produktów mierzonych w metrach; – wartość zmiennej 5.4 (która, gdyby była wyrażona w calach, wynosiłaby 2.13); – jednostka „cm”, pochodząca z innego repozytorium metadanych (będącego plikiem autorytatywnym), posiadającego własny identyfikator i opis, który może również obejmować procedury przeliczania na odpowiednią jednostkę systemu imperialnego, czyli „cal”. Większość ustandaryzowanych treści ustrukturyzowanych w ISO i IEC mogłaby teoretycznie stać się wysokiej jakości obiektami uczenia się. Niektóre rodzaje treści ustrukturyzowanych, takie jak podstawowa terminologia, systemy kodowania (np. dotyczące nazw państw, walut, języków lub symboli bezpieczeństwa), symbole graficzne itd. są tak 16 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ważne jest, aby same elementy treści były standaryzowane na poziomie międzynarodowym. W ISO/CDB (ISO Concept DataBase) uwzględniono następujące treści znormalizowane: - Terminologia, - Kody, - Symbole graficzne. Planowano również uwzględnić: - Wielkości i jednostki, - Kategorie danych (metadane), - Dane dotyczące klasyfikacji produktów, - Dane dotyczące właściwości produktów, - Informacje chemiczne, - Narzędzia komunikacyjne dla niektórych osób z niepełnosprawnościami, takich jak Blissymbols, elementy treści w języku migowym (w tym zapis języka migowego) itd. Międzynarodowa Norma ISO 10241–1:2011 Hasła terminologiczne w normach – Część 1: Wymagania ogólne i przykłady prezentacji została opracowana przez ISO/TC 37 z myślą o uwzględnieniu w ISO/CDB także innych rodzajów znormalizowanej treści strukturalnej. Opiera się na Międzynarodowych Normach ISO 704:2009, ISO 860:2007 i ISO 15188:2001. W zakresie normalizacji terminologii w ISO i IEC Międzynarodowa Norma ISO 10241–1 jest obowiązkowa. Jest nie tylko przywoływana w Dyrektywach ISO/IEC, ale także stosowana przez wiele organizacji normalizujących lub harmonizujących terminologię na świecie. Z myślą o przyszłych potrzebach związanych z przyjmowaniem poszczególnych znormalizowanych haseł terminologicznych opracowano Międzynarodową Normę ISO 10241–2:2012 Hasła terminologiczne w normach – Część 2: Przyjmowanie znormalizowanych haseł terminologicznych. Norma ta będzie kamieniem milowym na drodze do zwiększenia interoperacyjności znormalizowanej treści strukturalnej — również w środowiskach współpracy i partycypacji. 5. OBIEKTY EDUKACYJNE WYPROWADZONE Z TREŚCI STRUKTURYZOWANEJ Zgodnie z normą ISO/IEC 2382–36:2008 (36.05.01) zasób edukacyjny to „jednostka, do której można się odwołać i którą można wykorzystać do uczenia się, edukacji i szkolenia”. W niniejszym artykule obiekt edukacyjny (LO) na poziomie semantyki leksykalnej jest najmniejszym możliwym zasobem edukacyjnym (LR). Zgodnie z Terminologija | 2012 | 19 17 normą metadanych obiektów edukacyjnych (LOM) (IEEE 1484-12.1:2002, 3.6) „obiekt edukacyjny [w niniejszej normie] oznacza dowolną jednostkę, cyfrową lub niecyfrową, która może być wykorzystywana do uczenia się, edukacji lub szkolenia”. Niniejszy artykuł koncentruje się na cyfrowych jednostkach treści ustrukturyzowanej na poziomie semantyki leksykalnej, traktowanych jako obiekty edukacyjne. Metadane (elementy danych) normy LOM są pogrupowane w 9 kategorii: a) Kategoria Ogólne grupuje ogólne informacje opisujące obiekt edukacyjny jako całość. b) Kategoria Cykl życia grupuje cechy związane z historią i aktualnym stanem tego obiektu edukacyjnego oraz osoby, które miały na niego wpływ w toku jego ewolucji. c) Kategoria Metametadane grupuje informacje o samej instancji metadanych (a nie o obiekcie edukacyjnym opisywanym przez tę instancję metadanych). d) Kategoria Techniczne grupuje wymagania techniczne i charakterystyki techniczne obiektu edukacyjnego. e) Kategoria Edukacyjne grupuje cechy edukacyjne i pedagogiczne obiektu edukacyjnego. f) Kategoria Prawa grupuje prawa własności intelektualnej oraz warunki użytkowania obiektu edukacyjnego. g) Kategoria Relacja grupuje cechy określające relację między obiektem edukacyjnym a innymi powiązanymi obiektami edukacyjnymi. h) Kategoria Adnotacja zawiera komentarze dotyczące edukacyjnego wykorzystania obiektu edukacyjnego oraz informacje o tym, kiedy i przez kogo komentarze zostały utworzone. i) Kategoria Klasyfikacja opisuje ten obiekt edukacyjny w odniesieniu do określonego systemu klasyfikacji. Łącznie kategorie te tworzą schemat bazowy LOM v1.0. Kategoria Klasyfikacja może służyć do wprowadzania określonych typów rozszerzeń schematu bazowego LOM v1.0, ponieważ można wskazać każdy system klasyfikacji. Norma IEEE 1484-12.1:2002 nie określa, w jaki sposób system technologii edukacyjnych przedstawia ani wykorzystuje instancję metadanych obiektu edukacyjnego. Poniższe refleksje są wynikiem pracy niewielkiej grupy badawczej zajmującej się fiszkami do nauki japońskiego słownictwa (skupiającej się na znakach sinojapońskich kanji, ale obejmującej także przykłady połączeń znaków kanji i wyrażeń). Pytanie brzmiało: jak można je udostępnić w wielu językach i wykorzystywać na nowoczesnych urządzeniach — jeśli to możliwe, także na urządzeniach mobilnych. 18 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning Stwierdzono, że - Fiszki kanji są obiektami edukacyjnymi o wysokim stopniu złożoności (HC-LO), tj. połączeniem informacji, które można zaczerpnąć z kilku innych obiektów edukacyjnych o niskim stopniu złożoności (LC-LO); - Potrzebne są powiązania między LO na poziomie dziedziny — w razie potrzeby nawet między częściami danej dziedziny; - Opracowywany model danych musi od początku być wielojęzyczny, aby umożliwić wspólne/partycypacyjne tworzenie i utrzymywanie takich LO; - Połączenie z korpusami tekstów zwiększyłoby możliwości systematycznego pozyskiwania przykładów słownictwa, przykładów użycia itp.; - Informacje dotyczące każdego LO koncentrują się wokół elementu podstawowego, którego można użyć do przeszukiwania tekstów lub baz danych w celu identyfikowania i pozyskiwania dalszych informacji. Ogólnie uznano, że system tworzenia i utrzymywania tego rodzaju LO mógłby opierać się na normach międzynarodowych ISO/TC 37. Metodologia ISO/TC 37 wymagałaby jednak pewnych rozszerzeń, gdyby zastosować ją do LO wyprowadzonych z treści strukturalnych. W każdym razie przedstawiona poniżej fiszka kanji jest HC-LO, który można skonstruować z dwóch lub większej liczby LC-LO, zależnie od potrzeb. Niezależnie od tego, czy są to HC-LO, czy LC-LO, ich elementy podstawowe mogą służyć jako łącze do korpusów tekstów, co umożliwi dalsze dodawanie informacji o użyciu, takich jak kolokacje, konteksty/ko-teksty i metafory, a z drugiej strony — systematyczne opracowywanie ćwiczeń, pytań testowych itp. na podstawie tych kontekstów/ko-tekstów. Na poniższym rysunku fiszkę służącą do nauki znaków chińsko-japońskich kanji można rozłożyć na kilka HC-LO lub LC-LO. Wykazano, że fiszki kanji znacznie zwiększają szybkość nauki kanji, a także skuteczność ich zapamiętywania. LO dotyczący kanji ze swej natury jest zawsze HC-LO, ponieważ może - Mieć jeden lub więcej „odczytów chińskich” onyomi, zależnie od tego, w którym okresie historycznym dane kanji zostało wprowadzone, z którego regionu Chin pochodziło i jakie miało znaczenie (nie wspominając o tym, że Japończycy mogli z czasem nadać mu inne znaczenia); - Mieć jeden lub więcej „odczytów japońskich” kunyomi, przy czym kunyomi dla chińskiego znaku może być używane jako taki znak lub jako temat, do którego dodaje się (jedną lub Terminologija | 2012 | 19 19 (i dalsze) końcówki (głównie elementy fleksyjne lub partykuły przekształcające temat w przymiotnik, przysłówek itp.), których rezultatem może być niekiedy regularny derywat, często jednak także forma idiomatyczna; - Łączyć się z innymi znakami kanji, tworząc dwuznaki, trójznaki itd. Dowolny LO typu onyomi lub kunyomi (z których część pokrywa się semantycznie) dla znaku kanji może z kolei być uznany za HC-LO, jeśli mają różne znaczenia (każde na poziomie mniejszej złożoności). (from Hodges and Okazaki s.a.) 20 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning Na powyższym rysunku odczyt onyomi kyû (jako L1 dla K1 休) może mieć dowolne znaczenie odczytów kunyomi, natomiast kyû można użyć wyłącznie w odniesieniu do znaku kanji, jeśli występuje on w połączeniach znaków kanji (albo — co stanowi wyjątek — jeśli znak kanji występuje samodzielnie jako skrót). Kyû jako LO miałoby sens tylko wtedy, gdyby uczeń z jakiegoś powodu chciał poznać wszystkie znaki kanji mające odczyt onyomi kyû. Istnieje wiele znaków kanji, w których odczyt onyomi reprezentuje jedno lub więcej pojęć, dlatego każdy znak kanji wraz z odczytem onyomi można uznać za LO. L2 休む yasumu, L3 休まる yasumaru, L4 休める yasumeru, L5 休み yasumi reprezentują różne — choć semantycznie powiązane — japońskie odczyty kunyomi omawianego znaku kanji, które, oprócz tego, że są formami pochodnymi, mają znaczenie idiomatyczne, kwalifikujące każdą z nich jako odrębny LC-LO. Jeśli jednak LO tego rodzaju ma więcej niż jedno znaczenie, każde z nich zasadniczo stanowi LC-LO. Znak 休 w odczytach kunyomi oznacza jedynie temat yasu. Istnieją jednak inne tematy odczytywane jako yasu, lecz mające inne znaczenie i zapisywane innymi znakami kanji, na przykład 安 w yasui 安い, co może skierować ucznia ku innym LO znaków kanji mających japoński odczyt yasu. L6 定休日 teikyûbi, L7 一休みする hitoyasumi suru i L8 休目 kyûjitsu reprezentują znaczenia złożeń znaków kanji (dwuznaków, trójznaków itd., z końcówkami lub bez), odczytywanych w wariancie onyomi, kunyomi lub mieszanym. Zatem element podstawowy HC-LO K1 (休 kyû) tej fiszki ze znakiem kanji może - łączyć się z co najmniej dwoma innymi znakami kanji, tworząc leksykograficzne LO, takie jak L6 teikyûbi, L7 hitoyasumi suru i L8 kyûjitsu. Jeśli którekolwiek z nich ma więcej niż jedno znaczenie, należałoby uznać je za dwa lub więcej LO; - wskazywać inne znaki kanji HC-O, takie jak K2 一, K3 定, K4 日; - być powiązane z podobnymi wizualnie znakami kanji, takimi jak K5 体 i K6 伏, lub z innymi znakami kanji o znaczeniu historycznym bądź innym. Każdy LO z wymienionych wyżej rodzajów powinien mieć przewidziane pole na: - wymowę (lub wymowy, ponieważ może ich być co najmniej dwie; w przypadku homofonów odnośniki powinny prowadzić do odpowiedniego LO); - język migowy i inne rodzaje środków AAC (komunikacji alternatywnej i wspomagającej). Do zilustrowania metody tworzenia i rozkładania LO na poziomie semantyki leksykalnej wybrano bardzo złożony język japoński i jego pismo. Biorąc pod uwagę japoński, złożony język o kom- Terminologija | 2012 | 19 21 Skomplikowane pismo, jako podstawa projektowania modeli danych LO dla repozytorium LO na poziomie semantyki leksykalnej, ma zalety. Może ułatwić radzenie sobie ze zjawiskami ze świata symboli niejęzykowych, takimi jak przedstawione na poniższym rysunku. W niektórych krajach występują nawet warianty tego samego znaku drogowego, zależnie od miejsca jego użycia — położenia na drodze lub tego, czy jest to tradycyjny znak drogowy, czy znak o zmiennej treści (VMS) (Galinski 2011). Większość japońskich znaków kanji występuje — często z nieregularną wymową — w nazwach własnych ludzi, miejsc, organizacji, budynków i innych obiektów. Szczególnie w językach używających niełacińskich systemów pisma poprawne zapisywanie i odczytywanie nazw własnych często sprawia uczącym się duże trudności. Nie wspominając już o prawidłowym sortowaniu nazw w takich systemach pisma. Lecąc nad Syberią do Chin, można przeczytać na monitorze pokładowym chińską nazwę Nowosybirska, zaczynającą się od 新xin, co oznacza „nowy” i jest chińskim tłumaczeniem elementu nazwy novo. Pozostała część nazwy sibirsk=Siberia jest transkrybowana chińskimi znakami. Zatem nazwy własne mogą wymagać transkrypcji lub (częściowego albo pełnego) „tłumaczenia”. W każdym razie nazwy własne — podobnie jak jednostki terminologiczne i leksykograficzne — mogą stanowić ważne LO i można się nimi zajmować, stosując to samo podejście, które przedstawiono powyżej. Podejście ISO/TC 37 może służyć za model dla wszelkiego rodzaju treści strukturyzowanych. Jednak, jak już wspomniano, Data Category Registry for language resources (DCR) (ISO 12620:2009) opracowany przez ISO/TC 37 powinien — i w istocie może — zostać rozszerzony na inne rodzaje treści strukturyzowanych wykraczające poza dane leksykograficzne i terminologiczne, a także na nowe potrzeby e-aplikacji, takie jak e-learning oraz e-dostępność / e-integracja. Dla tych, których przeraża ta złożoność, może istnieć wyjście — wprawdzie niezbyt nowe, ale w rzeczywistości rzadko stosowane: federacja zasobów 22 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning treści strukturyzowanych. Zgodnie z filozofią Dublin Core należy ustandaryzować i wdrożyć w każdym zasobie pewną warstwę kategorii danych (wspólną dla różnych rodzajów treści strukturyzowanych), gwarantując w ten sposób interoperacyjność treści. Pełny stopień złożoności nie jest wdrażany w jednym superzasobie, lecz rozdzielany między kilka zasobów zawierających różne rodzaje treści strukturyzowanych. Ten sposób zapewniania interoperacyjności treści, uwzględniający ponowne wykorzystanie i zmianę przeznaczenia jednostek treści strukturyzowanych, wymaga dalszych badań. 6. P R Z Y S Z Ł E P O T R Z E B Y N O R M A L I Z A C Y J N E W świetle powyższego ISO/DCR może wymagać dodatkowych kategorii danych. Obecnie ISO/DCR zawiera podstawowe i wiele rozszerzonych kategorii danych dla danych terminologicznych i leksykograficznych. Na nich opiera się terminological data model, a także lexicographical data model. Zastosowanie kategorii danych (nie całkiem tożsamych z metadata lub data elements) wydaje się bardzo odpowiednie dla treści strukturyzowanych w ogólności, a w szczególności dla LO na poziomie semantyki leksykalnej. Ponadto kategorie danych można podzielić na primary data categories i secondary data categories (ISO 10241-1:2011) (a nawet kategorie danych trzeciorzędnych). Podstawowe kategorie danych odnoszą się do danych kluczowych, takich jak termin, definicja itp. Wtórne kategorie danych odnoszą się między innymi do atrybutów, takich jak termin preferowany, dopuszczony lub przestarzały. Trzeciorzędne kategorie danych odnoszą się do informacji dodatkowych (jeśli nie są uznawane za wtórne kategorie danych), na przykład do elementów źródła odniesienia danych terminologicznych (co można zastosować również do innych rodzajów treści strukturyzowanych), opisanych w ISO 12615:2004 Bibliographic references and source identifiers for terminology work. Podstawowe kategorie danych według ISO 10241-1, dostosowane do LO (w porównaniu z tabelą 1 w załączniku 1), to: - numer wpisu — unikatowy dla wpisu w bazie danych LO; - (kategoria metadanych:) oznaczająca reprezentacja treści strukturyzowanych → tj. terminy, obejmujące również synonimy, homonimy itp.; należy ją rozszerzyć na dowolne rodzaje oznaczających reprezentacji treści strukturyzowanych, z których każda powinna mieć własny identyfikator jednostki (ID), co rozszerzy autonomię terminu na autonomię reprezentacji; - (kategoria metadanych:) opisowa reprezentacja treści strukturyzowanych → tj. definicje, objaśnienia, konteksty itp.; należy ją rozszerzyć Terminologija | 2012 | 19 23 w kierunku wszelkiego rodzaju opisowych reprezentacji treści ustrukturyzowanej, w tym niewerbalnych reprezentacji opisowych; – (kategoria metadanych:) przykład → w razie potrzeby należy podzielić na różne typy przykładów; – (kategoria metadanych:) uwaga → w razie potrzeby należy podzielić na różne typy uwag; – (kategoria metadanych:) źródło → w razie potrzeby należy podzielić na różne typy źródeł oraz odpowiadające im warunki użytkowania. Jeśli jednostka reprezentacji oznaczającej treść ustrukturyzowaną ma charakter werbalny, powtarzalność według języka ma zastosowanie, podobnie jak powtarzalność w obrębie języka w przypadku synonimów (z których każdy powinien również otrzymać własny identyfikator jednostki). Jeśli jednostka reprezentacji oznaczającej treść ustrukturyzowaną ma charakter niewerbalny, zastosowanie ma powtarzalność według dziedziny użycia / zastosowania. Może występować również pewien rodzaj powtarzalności w obrębie dziedziny użycia / zastosowania (na przykład znaki ograniczenia prędkości zależne od ich lokalizacji przy drodze lub na środku autostrady w niektórych krajach, albo znaki drogowe o tym samym znaczeniu, różniące się w poszczególnych stanach USA). W obrębie tego samego języka migowego występują warianty, podobnie jak w przypadku Blissymbols. Powyższe pokazuje, że powtarzalność powinna być uzależniona od „społeczności użytkowników” (tj. lokalizacji w lokalizacji), a nie od języka. Oczywiście społeczność użytkowników może być również społecznością językową, ale powtarzalność według lokalizacji i w ich obrębie zapewnia większą elastyczność w uwzględnianiu wszystkich zjawisk występujących w treści ustrukturyzowanej. 7. W N I O S K I W ciągu ostatnich 10 lat ograniczenia interoperacyjności semantycznej w ujęciu informatycznym stały się oczywiste. Oprócz interoperacyjności technicznej (tj. związanej ze sprzętem i oprogramowaniem) oraz organizacyjnej interoperacyjność semantyczna powinna obejmować interoperacyjność syntaktyczną, pojęciową i pragmatyczną. Interoperacyjność treści oferuje jeszcze szersze i bardziej ogólne podejście do komunikacyjnych reprezentacji informacji i wiedzy – uwzględnia również pełną możliwość ponownego wykorzystania i dostosowania do nowych celów jednostek różnych rodzajów treści ustrukturyzowanej (Galinski, Van Isacker 2010). Dostosowanie do nowych celów może obejmować na przykład adaptację istniejących haseł terminologicznych 24 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning - jako obiekty edukacyjne (LO) w e-learningu lub - do wykorzystywania przez osoby z niepełnosprawnościami (PwD) w komunikacji ogólnej, a oczywiście także w celach edukacyjnych. Międzynarodowe standardy interoperacyjności treści są warunkiem wstępnym: - unikania ogromnego powielania wysiłków, - opracowywania metod (w tym certyfikacji) i urządzeń zapewniających jakość treści, - wprowadzania interoperacyjności treści do programów edukacyjnych i szkoleniowych, - umożliwiania wielu e-aplikacjom szerokiego ponownego wykorzystywania i dostosowywania istniejących treści strukturalnych. Coraz częściej wszelkiego rodzaju treści strukturalne powinny nadawać się do ponownego wykorzystania i dostosowania na różnych platformach systemowych. Ponadto należy wdrażać coraz więcej internetowych, opartych na współpracy i rozproszonych metod tworzenia treści, we współpracy z powiązanymi dziedzinami i w ramach zintegrowanego podejścia. W tym kontekście intensywniejsze wykorzystanie technologii mobilnych będzie miało ogromny wpływ: e-treści stają się m-treściami (treściami mobilnymi). W toku tych przemian warto byłoby opracować silniejsze powiązania metodologiczne i projektowe między zarządzaniem zasobami treści a lingwistyką korpusową, aby lepiej wykorzystywać - istniejące i przyszłe korpusy o ulepszonych funkcjach, np. umożliwiających systematyczne wyodrębnianie poszczególnych elementów treści strukturalnej (z uwzględnieniem częstotliwości występowania zależnych od dziedziny, poziomu/rejestru i zastosowania, tak aby usprawnić wyodrębnianie obiektów edukacyjnych w kontekście); - elementy treści strukturalnej w istniejących i przyszłych repozytoriach, aby usprawnić przetwarzanie korpusów do dodatkowych, nowych celów, takich jak dydaktyka; - istniejące i powstające metody, a także narzędzia w dziedzinach, które dotychczas wykazują niski stopień powiązań i integracji metodologicznej, z korzyścią dla wszystkich stron; - systematycznie tworzone (przy udziale różnych podmiotów) i utrzymywane obiekty edukacyjne, zwłaszcza na potrzeby CLIL (zintegrowanego nauczania przedmiotowo-językowego). Terminologija | 2012 | 19 25 Należy zintensyfikować działania na rzecz normalizacji (i współpracy w zakresie normalizacji). Właściwe uwzględnienie wymagań AAC w modelowaniu danych treści ustrukturyzowanych przyniosłoby korzyści nie tylko osobom w społeczeństwie, które najbardziej tego potrzebują, lecz ostatecznie wszystkim. Wymaga to możliwie wczesnego położenia większego nacisku na odpowiednie technologie wspomagające w kształceniu i szkoleniu związanym z ICT. Uczestnicy konferencji ICCHP 20103 potwierdzili, że istniejące szkolenia i formalne studia nie są wystarczające – nawet jeśli są certyfikowane w ramach określonych systemów certyfikacji / atestacji – w odniesieniu do umiejętności i kwalifikacji niezbędnych do zapoznania się z zagadnieniami związanymi z globalną interoperacyjnością treści, a w szczególności z eAccessibility i eInclusion. „Zalecenie dotyczące zasad tworzenia oprogramowania i treści 2010” (zob. Annex 2) zostało sformułowane podczas specjalnych warsztatów na konferencji ICCHP 2010, a następnie zatwierdzone przez kilka komitetów technicznych działających w dziedzinie normalizacji oraz w 2012 roku przez Grupę Zarządzającą (MoU/MG) Memorandum of Understanding ITU-ISO-IEC-UN/ECE dotyczącego normalizacji eBusiness. REFERENCES Galinski Ch. 2011: A sign equals thousand words. Consistency of traffic / road signs and verbal messages. – Infrastructure and safety in a collaborative world. Road traffic safety. Evangelos Bekiaris, Marion Wiethoff, Evangelia Gaitanidou eds., Heidelberg, Dordrecht, London, New York: Springer, 263–284. Galinski Ch., Reineke D. 2011: Vor uns die Terminologieflut. – eDITion 2/2011, 8–12. Galinski Ch., Van Isacker K. 2010: Standards-based Content Resources: A Prerequisite for Content Integration and Content Interoperability. – Computers helping people with special needs. 12th International Conference, ICCHP 2010, Vienna, Austria, July 2010. Proceedings, Part I., K. Miesenberger e.a. (eds.), Berlin, Heidelberg, New York: Springer, 573–579. Gonnissen L., Mornie G. 1983: Bestimmen und erkennen leicht gemacht. Vögel. Die wichtigsten heimischen Arten [Birds of Europe], translated from French by Sieglinde Summerer and Gerda Kurz, Zürich/Köln: Benziger Verlag. Gruber T. R., June 1993: A translation approach to portable ontology specifications (PDF). Knowledge Acquisition 5 (2), 199–220. – http://tomgruber.org/writing/ontolingua-kaj-1993.pdf. Hodges M., Okazaki T. Japanese kanji flashcards. Series 2, volume 1, Tokyo: White Rabbit Press, s.a. Kitazawa T., Windhab R., Galinski Ch. 2007: Untersuchung von Flashcardsystemen (elektronische Lernkarteien) für CALL (computergestützten Spracherwerb) und CASPLL (computergestützten Fachsprachenerwerb) auf Anfängerniveau. Mit dem Schwerpunkt auf Japanisch-Lernen zum Erwerb einer hohen lexikalischen Sprachkompetenz – ohne das langfristige Ziel einer mehrsprachigen Flashcard-Lernplattform zu vernachlässigen. McEnery T., Xiao R., Tono Y. 2006: Corpus-based Language Studies: An Advanced Resource Book, London/New York: Routledge. Schmitz K.-D. 2006: Data modeling: From terminology to other multilingual structured content. – TSTT 2006. International Conference on Terminology, Standardization and Technology Transfer. Proceedings. Beijing, China, 2006-08-25/26. Yuli Wang, Yu Wang, Ye Tian (eds.), Beijing: Encyclopedia of China Publishing House. 3 12th International conference on computers helping people with special needs (ICCHP 2010), Vienna, Austria, July 2010 26 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning REFERENCED STANDARDS ISO/IEC Guide 2:2004 Standardization and related activities – General vocabulary. ISO 639 (series) Codes for the representation of names of languages. ISO/IEC 2382-36:2008 Information technology – Vocabulary – Part 36: Learning, education and training. ISO 3166 (series) Codes for the representation of names of countries and their subdivisions. ISO/TS 8000-1:2011 Data quality – Part 1: Overview. ISO 10241-1:2011 Terminological entries in standards – Part 1: General requirements and examples of presentation. ISO 10241-2:2012 Terminological entries in standards – Part 2: Adoption of standardized terminological entries. ISO 12615:2004 Bibliographic references and source identifiers for terminology work. ISO 12620:2009 Terminology and other language and content resources – Specification of data categories and management of a Data Category Registry for language resources. ISO 15924:2004 Information and documentation – Codes for the representation of names of scripts. ISO/CD 17347:2012 Ontology Integration and Interoperability (OntoIOp) – Part 1: The Distributed Ontology Language (DOL). ISO/DIS 22274:2011 Systems to manage terminology, knowledge and content – Concept-related aspects for developing and internationalizing classification systems. IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc.). LOM standard 1484.12.1-2002 Draft Standard for Learning Object Metadata. TURINIO SĄVEIKUMO BŪTINYBĖ NAUDOJANT STRUKTŪRIZUOTO TURINIO VIENETUS KAIP ELEKTRONINIO MOKYMOSI OBJEKTUS PAKARTOTINAI AR PAGAL KITOKIĄ PASKIRTĮ Daugėja internetinių turinio platformų, siūlančių vartotojams vieną ar daugelį išteklių, bet vis dar trūksta teorinio ir metodologinio tokios veiklos pagrindimo, mažai atsižvelgiama į geriausias turinio sąveikumo užtikrinimo patirtis. Tokių platformų skaičius augs ir toliau, nes vis daugiau išteklių kuriama ir naudojama taikant nepakankamai veiksmingus metodus. Kad būtų užtikrinta turinio kokybė, o pirmiausiai patikimumas, reikalingas įvairių priemonių derinimas (standartai, informacinės ir komunikacinės technologijos, sertifikavimas ir kt.). Elektroniniam mokymuisi svarbus skirtumas tarp bendrosios kalbos (angl. LGP) ir specialiosios kalbos (angl. LSP). Tam, kad būtų galima sukurti daugiakalbius, daugiamodalinius, daugelio paskirčių mokymosi objektų duomenų modelius, leksinės semantikos lygmeniu būtina tobulinti ribotas dabartinių duomenų bazių galimybes. Reikėtų daugiau dėmesio skirti: a) duomenų bazėse pateikiamų bendrosios kalbos ir specialiosios kalbos įrašų panašumui; b) duomenų bazių įrašų žodinių elementų tarimo nuorodoms; c) pateikimui nežodinių žymenų ir atvaizdų, kurie, atsižvelgiant į taikymo sritį, gali būti tokie pat svarbūs kaip žodiniai žymenys ir net labiau už juos pageidautini; d) leksinių vienetų dėmenims, pavyzdžiui, morfologiniams elementams; e) didesniems leksiniams vienetams, pavyzdžiui, bendrosios kalbos kolokacijoms ar specialiosios kalbos frazemoms; f) neįgaliųjų komunikacinėms reikmėms. Straipsnyje pateikiami argumentai dėl žemiau išvardytų dalykų būtinumo: – standartų, kuriuose būtų pateikti pasaulinio turinio sąveikumo užtikrinimo reikalavimai ir gairės, įskaitant elektroniniam mokymuisi keliamus reikalavimus; Terminologija | 2012 | 19 27 – koordinuotos strategijos, skatinančios tokių standartų taikymą (pavyzdžiui, pasitelkiant sertifikavimą); – priemonių, užtikrinančių standartų laikymąsi plėtojant sistemas. Šie standartai ir priemonės galėtų padėti suvaldyti jau dabar daugiau ar mažiau chaotišką turinio plėtrą (sukeliančią didžiulį veiklos dubliavimą) ar bent jau leistų aiškiai išskirti patikimo turinio saugyklas. Gauta 2012-03-20 Christian Galinski International Information Centre for Terminology (Infoterm) Gymnasiumstrasse 50, 1190 Vienna, Austria E-mail [email protected] Blanca Stella Giraldo Pérez International Information Centre for Terminology (Infoterm) Gymnasiumstrasse 50, 1190 Vienna, Austria E-mail [email protected] 28 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ANNEX 1 Table 1 — Overview of data categories of a standardized terminological entry in accordance with ISO 10241-1 Primary data categoriesa Secondary data categoriesb (including administrative data and usage information) Name Mandatory/optional; repeatable/non-repeatable entry number... Mandatory; non-repeatable — termc (or string of five half-high dots “...” or other slot holder sign,...) in the order preferred term(s), admitted term(s), deprecated term(s) Mandatory; repeatable grammatical information in accordance with the rules of the standardizing body: e.g. gender, number, part of speech language code or script code, or both geographical use (e.g. country code) pronunciation normative status letter symbol... Optional (unless the letter symbol is internationally standardized); repeatable language code or script code, or both geographical use (e.g. country code) normative status graphical symbol... Optional (unless the graphical symbol is internationally standardized); repeatable geographical use (e.g. country code) normative status definition... Mandatory (unless a non-verbal representation is used by convention within the respective domain or subject); non-repeatable domain or subject, if necessary Terminologija | 2012 | 19 29 Primary data categoriesa Secondary data categoriesb (including administrative data and usage information) Name Mandatory/optional; repeatable/non-repeatable non-verbal representation … Mandatory (if exists – complementing a definition or used instead of a definition by convention within the respective domain or subject); non-repeatable — example … Optional; repeatable — note to entry (including note to term, letter symbol, graphical symbol, definition, context, non-verbal representation, example, a given language section of a multilingual terminological entry or the entire terminological entry) … Optional; repeatable — source of entire terminological entry (including source of term, letter symbol, graphical symbol, definition, context, non-verbal representation, example) or any language section of a multilingual terminological entry Optional (unless the terminological entry or a language section of a multilingual terminological entry is taken from an external authoritative source); repeatable additional information relating to the source, such as page number or clause number a All primary data categories except the data category “entry number” are repeatable by language and, therefore, apply to multilingual standards. Additional rules for terminological entries in a multilingual terminology standard are given in Clause 7. b All secondary data categories are optional except where they are crucial for disambiguation (…) and in cases where multilingual information is included in one terminological entry, in which case the primary data categories shall be complemented by a code for names of language in accordance with ISO 639, if necessary in combination with codes for names of countries in accordance with ISO 3166 or codes for names of scripts in accordance with ISO 15924. c For simplicity, only “term” is specified in Table 1 although other verbal designations, such as any existing synonymous terms, variants, full forms, abbreviated forms, homographs, antonyms, as well as equivalent terms in other languages are included under this data category name. 30 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ANNEX 2 RECOMMENDATION ON SOFTWARE AND CONTENT DEVELOPMENT PRINCIPLES 2010 Formulated at the ICCHP 2010 and endorsed by ISO/TC 37 and other technical committees PURPOSE This recommendation addresses decision makers in public as well as private frameworks, software developers, the content industry and developers of pertinent standards. Its purpose is to make aware that multilinguality, multimodality, eInclusion and eAccessibility need to be considered from the outset in software and content development, in order to avoid the need for additional or remedial engineering or redesign at the time of adaptation, which tend to be very costly and often prove to be impossible. BACKGROUND In software development, globalization1, localization2 and internationalization3 have a particular meaning and application. In software localization they have been recognized as interdependent and of high importance from a strategic level down to the level of data modelling and content interoperability. In 2005 the Management Group of the ITU-ISO-IEC-UN/ECE Memorandum of Understanding on eBusiness standardization adopted a statement (MoU/MG N0221), which defines as basic requirements for the development of fundamental methodology standards concerning semantic interoperability the fitness for – multilinguality (covering also cultural diversity), – multimodality and multimedia, 1 Globalization refers to all of the business decisions and activities required to make an organization truly international in scope and outlook. G11N is the transformation of business, processes and products to support customers around the world, in whatever language, country, or culture they require. 2 Localization is the process of modifying products or services to account for differences in distinct markets. Therefore, L10N is an integral part of G11N, and without it, other globalization efforts are likely to be ineffective. The interdependence of G11N and L10N has also been coined glocalization. 3 Internationalization is the process of enabling a product at a technical level for localization. An internationalized product does not require remedial engineering or redesign at the time of localization. Instead, it has been designed and built from the outset to be easily adapted for a specific application after the engineering phase. Terminologija | 2012 | 19 31 – eInclusion and eAccessibility, – multi-channel presentations, which have to be considered at the earliest stage of – the software design process, and – data modelling (including the definition of metadata), and hereafter throughout all the iterative development cycles. The above requirements are a prerequisite for global content integration and aggregation as well as content interoperability. Content interoperability is the capability of content to be combined with or embedded in other (types of) content items and to be extensively re-used as well as re-purposed for other kinds of eApplications. In order to achieve this capability, software must support these requirements from the outset. The same applies to the methods and tools of content management – including web content management. R E C O M M E N D A T I O N Software should be developed and data models for content prepared in compliance with the above-mentioned requirements to facilitate the adaptation to different languages and cultures (localization) or new applications (re-purposing), the personalization for different individual preferences or needs, including those of persons with disabilities. These requirements should also be referenced in all pertinent standards. 32 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning