Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning – Seen under a standardisation perspective

Η διαλειτουργικότητα περιεχομένου ως προϋπόθεση για την επαναχρησιμοποίηση και την αναπροσαρμογή στοιχείων δομημένου περιεχομένου ως μαθησιακών αντικειμένων στην ηλεκτρονική μάθηση – Θεωρούμενη από την οπτική της τυποποίησης CHRISTIAN GALINSKI, BLANCA STELLA GIRALDO PÉREZ Infoterm ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: δομημένο και μη δομημένο περιεχόμενο, λεκτικές και μη λεκτικές αναπαραστάσεις, ονομασίες, μορφολογία και μορφήματα, φρασεολογία και φρασεολογικές μονάδες, συμπλοκές και πολυλεκτικοί όροι, μαθησιακά αντικείμενα υψηλής πολυπλοκότητας (HC-LO) και μαθησιακά αντικείμενα χαμηλής πολυπλοκότητας (LC-LO), γλώσσα γενικής χρήσης (LGP) και γλώσσα ειδικού σκοπού (LSP), άτομα με αναπηρία (PwD) και υποστηρικτικές τεχνολογίες, πρότυπα και τυποποίηση, πιστοποίηση, μοντέλα δεδομένων και μοντελοποίηση δεδομένων, ομοσπονδιακά αποθετήρια, απαιτήσεις ποιότητας και διαλειτουργικότητας 1. Δ Ο Μ Η Μ Ε Ν Ο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Ο Ως «περιεχόμενο» νοείται εδώ το δομημένο περιεχόμενο στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας, που περιλαμβάνει γλωσσικές και μη γλωσσικές αναπαραστάσεις εννοιών (οι οποίες, σύμφωνα με τη θεωρία της επιστήμης, νοούνται ως ένα είδος «άυλων αντικειμένων»). Οι αναπαραστάσεις αυτές μπορεί να είναι δηλωτικές (όπως οι ονομασίες στην ορολογία: περιλαμβάνουν όρους, σύμβολα και ονομασίες) ή περιγραφικές (όπως διάφορα είδη ορισμών, επεξηγήσεων ή μη λεκτικών αναπαραστάσεων) ή υβριδικές. Μέχρι σήμερα, οι μη λεκτικές δηλωτικές αναπαραστάσεις και αναπαραστάσεις εννοιών, καθώς και οι ονομασίες (δηλαδή τα κύρια ονόματα που αναπαριστούν μεμονωμένες έννοιες), υποεκπροσωπούνται στη θεωρία και τη μεθοδολογία της ορολογίας. Ωστόσο, μπορεί να είναι πολύ σημαντικές για τον σχεδιασμό μαθησιακών αντικειμένων (LO) σε ορισμένους τομείς ή πεδία εφαρμογής — για να μην αναφέρουμε τη γλωσσική εκμάθηση και τη μετάφραση. Εξίσου σημαντικά για τον σχεδιασμό πολύγλωσσων, πολυτροπικών και πολλαπλών χρήσεων μαθησιακών αντικειμένων (LO) είναι a) οι ομοιότητες μεταξύ καταχωρίσεων LGP και LSP: – Η δηλωτική αναπαράσταση της καταχώρισης (λήμμα LGP ή όρος LSP) μπορεί να είναι μία λέξη, μία σύνθετη λέξη ή μία πολυλεκτική μονάδα· – Η λεκτική δηλωτική αναπαράσταση μπορεί να συμπληρώνεται από μη λεκτική δηλωτική αναπαράσταση (π.χ. χειρονομία, μιμική, Bliss- 6 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning συμβολικά1 κ.λπ.), ή – εφόσον απαιτείται – ακόμη και να αντικατασταθεί από αυτό (π.χ. γραφικό ή άλλο μη λεκτικό σύμβολο)· – Κάθε εγγραφή που αντιπροσωπεύει μία έννοια έχει μοναδικό αναγνωριστικό εγγραφής (το οποίο μπορεί, για παράδειγμα, να παραπέμπει σε εμφανίσεις σε σώματα κειμένων)· ◦ Στις εγγραφές LSP κάθε αναπαράσταση που δηλώνει μια έννοια θα πρέπει να έχει το δικό της αναγνωριστικό στοιχείου, πράγμα που, μεταξύ άλλων, θα καθιστούσε δυνατή την παρακολούθηση της εννοιολογικής αλλαγής με την πάροδο του χρόνου, ◦ Στις εγγραφές LGP κάθε σημασία μιας αναπαράστασης που δηλώνει μια έννοια θα πρέπει να έχει το δικό της αναγνωριστικό στοιχείου, γεγονός που καθιστά δυνατές τις πολυγλωσσικές εγγραφές, ◦ Κατ’ αναλογία προς την αυτονομία του όρου στην ορολογία, η αυτονομία της αναπαράστασης ισχύει επίσης για τις LSP και LGP, καθώς και για τις μη λεκτικές αναπαραστάσεις, ◦ Οι περιγραφικές αναπαραστάσεις LGP (συμπεριλαμβανομένων των επεξηγήσεων, των συμφραζομένων κ.λπ.) μπορούν να αντιμετωπίζονται κατ’ αναλογία προς τις αντίστοιχες LSP (επεξηγήσεις, συμφραζόμενα κ.λπ.), αλλά εξαιρούν τους ορισμούς με την αυστηρή έννοια, ◦ Ενδέχεται να υπάρχουν πρόσθετα πεδία για σημειώσεις, παραδείγματα, πηγές κ.λπ. – Μια λεκτική αναπαράσταση που δηλώνει μια έννοια τόσο στην LGP όσο και στην LSP μπορεί – ανάλογα με τον βαθμό σχεδόν συνωνυμίας – να χρειάζεται να καταχωριστεί σε δύο εγγραφές, με τις κατάλληλες παραπομπές. b) προφορές λεκτικών στοιχείων οντοτήτων δομημένου περιεχομένου, οι οποίες θα πρέπει να προβλέπονται, τουλάχιστον δυνητικά, σε κάθε εγγραφή. c) μη λεκτικές αναπαραστάσεις που δηλώνουν έννοιες και μη λεκτικές περιγραφικές αναπαραστάσεις, οι οποίες θα πρέπει να προβλέπονται, τουλάχιστον δυνητικά, σε κάθε εγγραφή, επειδή μπορεί – ανάλογα με τον τομέα ή το πεδίο εφαρμογής – να είναι εξίσου σημαντικές με τις λεκτικές αναπαραστάσεις και, ορισμένες φορές, ακόμη και να προτιμώνται. d) συστατικά στοιχεία οντοτήτων δομημένου περιεχομένου, όπως τα μορφήματα των λεκτικών αναπαραστάσεων που δηλώνουν έννοιες ή στοιχεία ενός ορισμού, μιας επεξήγησης, ενός συμφραζομένου κ.λπ. Θα πρέπει να επισημαίνονται / να προστίθενται ετικέτες, ώστε να διευκολύνονται οι διασταυρούμενες παραπομπές ή η επαναχρησιμοποίησή τους ως άλλο LO (για παράδειγμα, προθήματα και επιθήματα στην ιατρική ονοματολογία). e) μεγαλύτερες οντότητες δομημένου περιεχομένου, όπως ιδιωτισμοί, συμπλοκές λέξεων της LGP ή φρασεολογικές μονάδες της LSP, καθώς και μεταφορές, οι οποίες μπορούν να αντιμετωπιστούν τυπικά με τρόπο ανάλογο προς τις λεκτικές αναπαραστάσεις που δηλώνουν έννοιες στην LGP (με τις κατάλληλες παραπομπές στα σχετικά στοιχεία της αντίστοιχης οντότητας). Σε αυτό το 1 Το Blissymbolics είναι ένα ιδεογραφικό σύστημα γραφής για άτομα με γνωστικές αναπηρίες. Κάθε ένα από τα αρκετές εκατοντάδες βασικά σύμβολα αναπαριστά μια έννοια· τα σύμβολα μπορούν να συνδυαστούν για να δημιουργήσουν νέα σύμβολα που αναπαριστούν νέες έννοιες. Τα σύμβολα Bliss δεν αντιστοιχούν καθόλου στους ήχους οποιασδήποτε ομιλούμενης γλώσσας. Terminologija | 2012 | 19 7 Σε αυτό το επίπεδο, η περαιτέρω εξειδίκευση της παραπάνω διάκρισης είναι αναγκαία στη γλωσσολογία σωμάτων κειμένων, αλλά πιθανότατα όχι για τα μαθησιακά αντικείμενα (LO). Ενδέχεται επίσης να έχει μικρή σημασία το αν η σημασία είναι μη συνθετική ή συνθετική. Στη γλωσσολογία σωμάτων κειμένων υπάρχουν εργαλεία για τον εντοπισμό και την εξαγωγή και τέτοιων μεγαλύτερων οντοτήτων δομημένου περιεχομένου. f) η παροχή πεδίων υποκατάστασης ή συνδέσμων προς τις αντίστοιχες αναπαραστάσεις ονομασίας για άτομα με αναπηρία (PwD), όπως στη γραφή Μπράιγ, στη νοηματική γλώσσα ή στα Blissymbolics. Μέχρι σήμερα, οι πόροι δομημένου περιεχομένου στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας θεωρούνταν ότι περιλαμβάνουν κυρίως λεξικογραφικά δεδομένα, ορολογικά δεδομένα και άλλα είδη αναπαραστάσεων εννοιών, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων μη λεκτικών, όπως τα οπτικά σύμβολα (π.χ. δημόσια σύμβολα). Ωστόσο, μπορεί να υπάρχουν επίσης ακουστικά σύμβολα, απτικά σύμβολα και άλλα, τα οποία στη διαχείριση ορολογίας θα μπορούσαν να εμφανίζονται ως ονομασίες ή ακόμη και ως περιγραφές εννοιών (όπως οι μη λεκτικές αναπαραστάσεις (ISO 10241-1:2011)). Για μια συστηματική προσέγγιση στη διαχείριση του δομημένου περιεχομένου εν γένει ενδέχεται να απαιτούνται περαιτέρω πληροφορίες – και οι αντίστοιχες κατηγορίες δεδομένων. Υπό το πρίσμα των παραπάνω, μπορούμε να διακρίνουμε τα είδη δομημένου περιεχομένου στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας ως εξής: - Λεξικογραφικά δεδομένα, όπως: ◦ λεξικές μονάδες (συμπεριλαμβανομένων των σύνθετων κ.λπ.), ◦ μορφήματα (μορφολογία), ◦ συμπλοκές, μεταφορές· - Ορολογίες και παρόμοια είδη γλωσσικών πόρων και άλλοι πόροι περιεχομένου, όπως: ◦ ονοματολογίες, ταξινομίες, τυπολογίες, γλωσσάρια, λεξιλόγια κ.λπ., ◦ ορολογικά μορφήματα (μορφολογία), ◦ ορολογικά φρασεολογήματα (φρασεολογία), ◦ κύρια ονόματα κάθε είδους, όπως χρησιμοποιούνται, για παράδειγμα, ως εγγραφές σε διάφορα είδη καταλόγων, ◦ γραφικά σύμβολα και άλλες μη λεκτικές ονομασίες, ◦ ιδιότητες (προϊόντων), χαρακτηριστικά, γνωρίσματα κ.λπ.· - Θησαυροί, σχήματα ταξινόμησης (ISO/DIS 22274:2011), λέξεις-κλειδιά και άλλα είδη γλωσσών τεκμηρίωσης (ή ελεγχόμενων λεξιλογίων)· - Εγκυκλοπαιδικές εγγραφές (γνώσης), οι οποίες περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων: ◦ ορολογικές εγγραφές εμπλουτισμένες με γνώση, 8 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ◦ (επεξηγημένα) κύρια ονόματα και άλλα είδη δεδομένων που σχετίζονται στενά με κύρια ονόματα· – Οντολογίες, θεματικοί χάρτες και άλλα είδη συστημάτων δόμησης γνώσης. Όπως και στην ορολογία, οποιοδήποτε από τα άλλα είδη δομημένου περιεχομένου που παρατίθενται παραπάνω μπορεί να έχει – (μία ή περισσότερες) φωνητικές αναπαραστάσεις, αναπαραστάσεις στη νοηματική γλώσσα κ.λπ.· – γραφικές και άλλες μη λεκτικές αναπαραστάσεις που δηλώνουν, καθώς και μη λεκτικές περιγραφικές αναπαραστάσεις (ορισμένες επιπλέον μιας λεκτικής αναπαράστασης, άλλες δημιουργημένες ως μη λεκτικές αναπαραστάσεις ανεξάρτητες από τις λεκτικές). Τα μη λεκτικά είδη δομημένου περιεχομένου έχουν ιδιαίτερη σημασία σε εφαρμογές όπως η ηλεκτρονική μάθηση και είναι ζωτικής σημασίας για την επικοινωνία: – με και μεταξύ των PwD (άμεσα ή μέσω συσκευών ICT που λειτουργούν ως υποστηρικτικές τεχνολογίες), – μεταξύ των PwD και των συσκευών που χρησιμοποιούν, και – μεταξύ αυτών των συσκευών. Οι σχεδιαστές σημάτων οδικής κυκλοφορίας αποκαλούν τα στοιχεία των σημάτων «μορφολογία» (κατ’ αναλογία με τα μορφήματα στη γλωσσολογία). Το ίδιο θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες μη λεκτικές αναπαραστάσεις που δηλώνουν. Έχουν ήδη αναπτυχθεί μέθοδοι αναζήτησης για τον εντοπισμό ολόκληρων εικόνων / γραφικών αναπαραστάσεων μέσω μεμονωμένων στοιχείων που περιέχονται σε αυτές. Το ακόλουθο σχήμα παρουσιάζει ένα παράδειγμα «μορφολογίας» γραφικών συμβόλων (στη συγκεκριμένη περίπτωση, ενός σήματος οδικής κυκλοφορίας): (από την παρουσίαση του Schmitz στο TSTT 20062· βλ. Schmitz 2006) 2 3rd International Conference on Terminology, Standardization and Technology Transfer (TSTT 2006), Beijing, China, 25–26 August 2006 Terminologija | 2012 | 19 9 Σε ορισμένους τομείς (π.χ. στις βιολογικές ονοματολογίες) υπάρχουν ακόμη και παραδείγματα μη λεκτικών περιγραφικών αναπαραστάσεων που αντικαθιστούν εκτενείς ορισμούς ή άλλες περιγραφές εννοιών και θα μπορούσαν να είναι χρήσιμες και για σκοπούς ηλεκτρονικής μάθησης: (από τους Gonnissen και Mornie 1983, πτηνό αρ. 50) Αρκεί ένας σχετικά σύντομος υπομνηματισμός με επεξηγήσεις των συμβόλων (σε διάφορες γλώσσες), και η γραφική αναπαράσταση γίνεται εύκολα κατανοητή τόσο από ειδικούς και φοιτητές όσο και από ερασιτέχνες ορνιθολόγους. Όλα τα παραπάνω είδη δομημένου περιεχομένου γίνονται σήμερα όλο και περισσότερο προσβάσιμα ψηφιακά (ως ηλεκτρονικό περιεχόμενο – ολοένα και περισσότερο και μέσω κινητών συσκευών) και ενδέχεται – να εμφανίζονται σε ψηφιακά κείμενα (όπως στην τεχνική τεκμηρίωση, στην επιστημονικοτεχνική συγγραφή κ.λπ.), – να συνδυάζονται μεταξύ τους ή να ενσωματώνονται το ένα μέσα στο άλλο, – να έχουν παρόμοια γλωσσικά στοιχεία (γράμματα, ήχους, μορφήματα κ.λπ.) ή διαφορετικά (όπως μη λεκτικές αναπαραστάσεις), – να σχηματίζουν σύνθετα στοιχεία περιεχομένου, – να ενσωματώνονται ή να καθίστανται διαλειτουργικά με άλλα στοιχεία σε ορισμένες εφαρμογές. Προς το παρόν, ωστόσο, τα περισσότερα από τα υπάρχοντα αποθετήρια δομημένου περιεχομένου δεν είναι συνεπή στο εσωτερικό τους και μερικές φορές είναι ακόμη και αντιφατικά μεταξύ διαφορετικών αποθετηρίων. Συνήθως, δεν βασίζονται σε κατάλληλες μεθόδους μεταδεδομένων και μοντελοποίησης δεδομένων και, επομένως, δεν είναι ενσωματώσιμα, δεν είναι αξιόπιστα και παρουσιάζουν πολλές ελλείψεις. Αυτό είναι απαράδεκτο, για παράδειγμα, σε εφαρμογές που υποστηρίζουν άτομα με αναπηρία (PwD), ιδιαίτερα στις γηράσκουσες κοινωνίες μας, 10 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning όπου ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι έχουν — ενίοτε πολλαπλές — αναπηρίες. Επιπλέον, δεν επιτρέπει την αποδοτική χρήση τους για σκοπούς ηλεκτρονικής μάθησης, γεγονός που και πάλι θέτει σε μειονεκτική θέση τα άτομα με αναπηρία. Σε αντίθεση με το δομημένο περιεχόμενο, ένα σώμα κειμένων μπορεί να περιγραφεί ως μη δομημένο περιεχόμενο, δηλαδή «ένα σώμα φυσικά απαντώσας γλώσσας» (McEnery, Xiao, Tono 2006), διακρίνοντας έτσι ένα σώμα κειμένων από καταλόγους λέξεων, λεξικά και βάσεις δεδομένων. Αντίστοιχα, ένα σώμα προφορικού λόγου είναι ένα αποθετήριο αρχείων ήχου ομιλίας (και απομαγνητοφωνήσεων). Οι ορισμοί αυτοί δεν επαρκούν όταν πρόκειται για μη γλωσσικά στοιχεία σε κείμενα (όπως στην τεχνική τεκμηρίωση) και για στοιχεία μη λεκτικής επικοινωνίας (όπως χειρονομίες, εκφράσεις προσώπου κ.λπ.) που συνοδεύουν αναγκαστικά τα προφορικά δεδομένα στην πραγματική ζωή. Αν εξετάσουμε πού μπορούν να εντοπιστούν τα στοιχεία δομημένου περιεχομένου, διαπιστώνουμε ότι τα περισσότερα δεν αναπτύσσονται ως αυτοσκοπός, αλλά αποτελούν απαραίτητα στοιχεία μη δομημένου περιεχομένου, όπως σώματα κειμένων, σώματα προφορικού λόγου κ.λπ. Επομένως, θα πρέπει να διερευνηθεί περαιτέρω η σχέση μεταξύ δομημένου περιεχομένου και σωμάτων κειμένων —ιδίως με στόχο να αξιοποιηθεί παραγωγικά το δομημένο περιεχόμενο που απαντά σε μη δομημένο περιεχόμενο, για παράδειγμα στην ηλεκτρονική μάθηση με τη μορφή Μαθησιακών Αντικειμένων (LO). Σήμερα, το μεγαλύτερο σώμα κειμένων στον κόσμο είναι το Διαδίκτυο. Ωστόσο, στις περισσότερες περιπτώσεις απαιτούνται κείμενα εγγυημένης ποιότητας για την εξαγωγή Μαθησιακών Αντικειμένων — κάτι που αποτελεί πρόκληση για την ταξινόμηση και την αξιολόγηση της ποιότητας των κειμένων, καθώς και για την κατάλληλη επισήμανσή τους. 2. Ζ Η Τ Η Μ Α Τ Α Τ Υ Π Ο Π Ο Ι Η Σ Η Σ Σ Χ Ε Τ Ι Κ Α Μ Ε Τ Ο Δ Ο Μ Η Μ Ε Ν Ο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Ο Τα έγγραφα προτύπων σήμερα δεν περιλαμβάνουν μόνο τεχνικά πρότυπα με την παραδοσιακή έννοια, αλλά και πρότυπα για ορολογία, δοκιμές, προϊόντα, διαδικασίες, υπηρεσίες, διεπαφές, δεδομένα κ.λπ. Ορισμένα είναι βασικά πρότυπα με ευρύ πεδίο εφαρμογής ή περιλαμβάνουν γενικές διατάξεις για έναν συγκεκριμένο τομέα, ενώ άλλα είναι πρότυπα μεθοδολογίας. Η τυποποιημένη ορολογία ενός δεδομένου τομέα μπορεί να θεωρηθεί βασικό πρότυπο. Κατά συνέπεια, τα πρότυπα μεθοδολογίας που αφορούν τις αρχές και τις μεθόδους της ορολογικής εργασίας και της τυποποίησης ορολογίας αποτελούν τη βάση για κάθε ορολογική εργασία και τυποποίηση/ενοποίηση ορολογίας, τόσο στο πλαίσιο της τυποποίησης γενικότερα όσο και πέραν αυτού. Επιπλέον, οι τύποι προτύπων που αναφέρθηκαν παραπάνω αφορούν μόνο ορισμένους συνήθεις τύπους και δεν είναι αμοιβαία αποκλειόμενοι· για παράδειγμα, ένα συγκεκριμένο πρότυπο προϊόντος μπορεί επίσης να είναι Terminologija | 2012 | 19 11 θεωρείται πρότυπο δοκιμών εάν προβλέπει μεθόδους δοκιμής για τα χαρακτηριστικά του εν λόγω προϊόντος. Καθώς το περιεχόμενο είναι σήμερα απαραίτητο σχεδόν σε κάθε τομέα της επιστήμης και της τεχνολογίας, τα πρότυπα που σχετίζονται με το περιεχόμενο μπορούν να υπάγονται σε οποιονδήποτε από τους προαναφερθέντες τύπους προτύπων. Σύμφωνα με τον Οδηγό ISO/IEC 2:2001, τυποποίηση είναι δραστηριότητα για τη θέσπιση, σε σχέση με υπαρκτά ή δυνητικά προβλήματα, διατάξεων για κοινή και επαναλαμβανόμενη χρήση, με στόχο την επίτευξη του βέλτιστου βαθμού τάξης σε συγκεκριμένο πλαίσιο. Ειδικότερα, η δραστηριότητα συνίσταται στις διαδικασίες διαμόρφωσης, έκδοσης και εφαρμογής προτύπων. Στα σημαντικά οφέλη της τυποποίησης περιλαμβάνονται η βελτίωση της καταλληλότητας προϊόντων, διαδικασιών και υπηρεσιών για τους προβλεπόμενους σκοπούς τους, η πρόληψη των εμποδίων στο εμπόριο και η διευκόλυνση της τεχνολογικής συνεργασίας. Η προετοιμασία των προτύπων βασίζεται στην συναίνεση, η οποία είναι μια γενική συμφωνία, που χαρακτηρίζεται από την απουσία διαρκούς αντίθεσης σε ουσιώδη ζητήματα εκ μέρους οποιουδήποτε σημαντικού τμήματος των ενδιαφερόμενων μερών και από μια διαδικασία που επιδιώκει να λαμβάνει υπόψη τις απόψεις όλων των ενδιαφερόμενων μερών (δηλαδή της βιομηχανίας, της έρευνας, της δημόσιας διοίκησης και των καταναλωτών) και να συμφιλιώνει τυχόν αντικρουόμενα επιχειρήματα. Οι προσπάθειες τυποποίησης διέπονται από άκρως συστημικές προσεγγίσεις. Ειδικότερα, τα πρότυπα μεθοδολογίας αποσκοπούν σε γενικές λύσεις, κατάλληλες και για διαφορετικές εφαρμογές. Αυτό ισχύει επίσης για τα πρότυπα μεθοδολογίας που αφορούν το δομημένο περιεχόμενο, όπως τα πρότυπα για τη μεταγραφή και τη μεταγραμματοποίηση, τα μοντέλα δεδομένων, τους μορφότυπους ανταλλαγής, τα αναγνωριστικά πηγών (ISO 12615:2004), για να μην αναφέρουμε τη διαχείριση έργων. Ισχύει επίσης για ορισμένα είδη τυποποιημένου δομημένου περιεχομένου καθαυτού, όπως οι κωδικοί γλωσσών (σειρά ISO 639), οι κωδικοί γραφών (ISO 15924:2004) και οι κωδικοί χωρών (σειρά ISO 3166). Τα τελευταία χρόνια, οι πτυχές της διαλειτουργικότητας του δομημένου περιεχομένου έχουν καταστεί μείζον ζήτημα σε πολλούς τομείς. Επομένως, τα πρότυπα που αφορούν την ποιότητα και τη διαχείριση δεδομένων, τη διαχείριση περιεχομένου και τις ροές εργασίας καθίστανται ολοένα και πιο επιτακτικά. Υπάρχουν αρκετές τεχνικές επιτροπές που ασχολούνται με διάφορες —περισσότερο ή λιγότερο γενικές— πτυχές της διαλειτουργικότητας περιεχομένου, για παράδειγμα: - ISO/TC 37 Ορολογία και άλλοι γλωσσικοί πόροι και πόροι περιεχομένου - ISO/IEC-JTC 1/SC 32 Διαχείριση και ανταλλαγή δεδομένων (ιδίως η WG 2 Μεταδεδομένα); - ISO/IEC-JTC 1/SC 36 Τεχνολογία πληροφοριών για τη μάθηση, την εκπαίδευση και την κατάρτιση; 12 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning - ISO/TC 184 Συστήματα αυτοματισμού και ολοκλήρωσης (ιδίως η SC 4 Βιομηχανικά δεδομένα); - ISO/TC 46 Πληροφορία και τεκμηρίωση. Τα πρότυπα που έχουν αναπτυχθεί από αυτές τις επιτροπές δεν λαμβάνουν ακόμη υπόψη τις ειδικές απαιτήσεις της ηλεκτρονικής μάθησης όσον αφορά τη διαλειτουργικότητα περιεχομένου των οντοτήτων δομημένου περιεχομένου στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας. Η ISO/TC 37 ήταν η πρώτη επιτροπή που έλαβε πλήρως υπόψη την πολυγλωσσία (στην πραγματικότητα ως μία από τις βασικές αρχές όλων των προσπαθειών τυποποίησής της, οι οποίες είναι εννοιοκεντρικές, δηλαδή γλωσσικά ανεξάρτητες και = πολυγλωσσικές εξαρχής) – άλλες τεχνικές επιτροπές ακολούθησαν το παράδειγμά της, αλλά συχνά δεν σέβονται επαρκώς αυτή την αρχή στην πράξη. Σήμερα ακόμη και η λεξικογραφία στρέφεται προς τον εννοιοκεντρικό προσανατολισμό (=πολυγλωσσία), όπως προκύπτει από τα προϊόντα αρκετών εκδοτών λεξικών και από τα μεγάλης κλίμακας διαδικτυακά λεξικά που είναι προσβάσιμα στο Διαδίκτυο. Αυτό θα πρέπει να ισχύει και για τα μαθησιακά αντικείμενα (LO) στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας. Δεδομένου ότι η διαλειτουργικότητα περιεχομένου μπορεί να επιτευχθεί μόνο βάσει κοινώς αποδεκτών κανόνων, δηλαδή διεθνών προτύπων, απαιτείται συνεργασία και συντονισμός των σημαντικότερων δραστηριοτήτων τυποποίησης όσον αφορά τη διαλειτουργικότητα περιεχομένου. Νέες δραστηριότητες τυποποίησης για διάφορες πτυχές της διαλειτουργικότητας περιεχομένου - καθοδηγούνται από τεχνολογικές εξελίξεις προς τη δημιουργία περιεχομένου μέσω διαδικτύου με συνεργατικό/συμμετοχικό τρόπο μέσω των ΤΠΕ (με τη μορφή κοινωνικών δικτύων, πλατφορμών συνεργασίας, κινητών επικοινωνιών κ.λπ.), αφενός· - θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους διάφορους τύπους διαχείρισης περιεχομένου και γνώσης (ιδίως σε ηλεκτρονικές εφαρμογές, όπως η ηλεκτρονική μάθηση, η ηλεκτρονική προσβασιμότητα και η ηλεκτρονική ένταξη, η ηλεκτρονική υγεία, η πολυγλωσσική διαχείριση δεδομένων προϊόντων στο ηλεκτρονικό επιχειρείν κ.λπ.), αφετέρου. Μέχρι σήμερα, οι προσπάθειες τυποποίησης στην ISO/TC 37 Ορολογία και άλλοι γλωσσικοί πόροι και πόροι περιεχομένου όσον αφορά το δομημένο περιεχόμενο επικεντρώθηκαν σε πρότυπα μεθοδολογίας σχετικά με - Κατηγορίες δεδομένων (που δεν ταυτίζονται πλήρως με τα μεταδεδομένα), οι οποίες χρησιμοποιούνται στον εννοιολογικό σχεδιασμό των εγγραφών δομημένου περιεχομένου· - Μοντέλα δεδομένων και μέθοδοι μοντελοποίησης δεδομένων; Terminologija | 2012 | 19 13 – Μεταμοντέλα για να καταστούν διαλειτουργικά ανταγωνιστικά μοντέλα δεδομένων· – Εφαρμογές των παραπάνω· και, σε κάποιο βαθμό, τυποποίηση αυτών των ειδών περιεχομένου που είναι σχετικά με την TC. Εάν συμπεριληφθούν οντολογίες με την έννοια της αναπαράστασης γνώσης, τα προαναφερθέντα μεταμοντέλα πρέπει να επεκταθούν προς μετα-οντολογίες και ακόμη προς μια γλώσσα μετα-οντολογιών (ISO/CD 17347:2012), ώστε να παρέχεται η δυνατότητα διαλειτουργικότητας των οντολογιών. Στο πλαίσιο αυτό, μια οντολογία νοείται ως «τυπική, ρητή προδιαγραφή μιας κοινής εννοιολόγησης» (Gruber, June 1993), η οποία αναπαριστά ένα κοινό λεξιλόγιο και μια ταξινομία που μοντελοποιεί έναν τομέα – δηλαδή, τον ορισμό εννοιών και άλλων πληροφοριακών αντικειμένων, καθώς και των ιδιοτήτων και των σχέσεών τους. Μια γλώσσα οντολογιών – διαφορετική από την απλή αναπαράσταση γνώσης – παρέχει ένα μεταμοντέλο για τέτοιες τυπικές, ρητές προδιαγραφές μιας κοινής εννοιολόγησης. Σχεδόν όλες οι TC στο ISO και την IEC τυποποιούν τους σημαντικότερους όρους και ορισμούς του αντίστοιχου τομέα ή αντικειμένου τους. Ορισμένες τυποποιούν επίσης άλλα είδη γλωσσικών πόρων και πόρων περιεχομένου. 3. ΟΓΚΟΙ ΔΟΜΗΜΕΝΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ: ΟΡΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΓΛΩΣΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΠΟΡΟΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ Σύμφωνα με την ELRA (Ευρωπαϊκή Ένωση Γλωσσικών Πόρων), γλωσσικοί πόροι είναι: – σώματα κειμένων, – σώματα προφορικού λόγου, – (λεξικογραφικά δεδομένα και) ορολογίες. In a recent article (Galinski, Reineke 2011), an attempt was made to quantify the volumes of lexicographical and terminological entries in an ever increasing number of domains or subjects. The lexis of LGP in the highly developed languages may comprise up to 500,000 lexemes (including a considerable share of terminology). However, the total number of scientific-technical concepts across all domains or subjects may well comprise ~100–150 million. The number of identifiable chemical substances alone has passed the 60 million mark in 2011. In the light of these figures – Η διαλειτουργικότητα του περιεχομένου αποτελεί προϋπόθεση για την αποφυγή τεράστιας επανάληψης προσπαθειών· – Η προσέγγιση της ISO/TC 37 καθίσταται όλο και πιο ουσιώδης· 14 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning - Πρέπει να αναπτυχθούν νέες προσεγγίσεις και μέθοδοι και να προσαρμοστούν οι υπάρχουσες· - Τα περισσότερα από τα σημερινά εργαλεία διαχείρισης ορολογιών είναι ανεπαρκή· - Η ανάγκη για τυποποίηση —ιδίως όσον αφορά την ποιότητα που βασίζεται σε πρότυπα— θα αυξηθεί. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό δεδομένου ότι πολλές ή οι περισσότερες ορολογικές εγγραφές (ή άλλα στοιχεία δομημένου περιεχομένου) αποτελούν δυνητικά μαθησιακά αντικείμενα στην ηλεκτρονική μάθηση. Στα παραπάνω σχήματα δεν περιλαμβάνονται τα κύρια ονόματα και άλλα είδη ονομασιών, παρόλο που στην ηλεκτρονική μάθηση αποτελούν απαραίτητα δεδομένα (που αντιπροσωπεύουν μεμονωμένες έννοιες). Ανάλογα με τη γλώσσα (ή τη γραφή) και τον τομέα εφαρμογής, ενδέχεται - Να έχουν διαφορετικές (παρόμοιες ή μη) γλωσσικές εκδοχές· - Να προφέρονται διαφορετικά σε διαφορετικές γλώσσες· - Να πρέπει να μεταγραφούν σε διαφορετικά συστήματα γραφής· - Να πρέπει να «μεταφραστούν» σε ορισμένες γλώσσες· - Να υπόκεινται σε ειδικούς νομικούς όρους (όπως τα εμπορικά σήματα). Ο αριθμός των υπαρχόντων κυρίων ονομάτων και άλλων ειδών ονομασιών είναι αμέτρητος — μπορεί να ανέρχεται σε αρκετές εκατοντάδες εκατομμύρια. Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν μη λεκτικές αναπαραστάσεις, όπως γραφικά λογότυπα κ.λπ. 4. ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΚΑ ΑΠΟΘΕΤΗΡΙΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΔΟΜΗΜΕΝΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Αν συνυπολογίσουμε όλα τα στοιχεία δομημένου περιεχομένου σε επίπεδο λεξικής σημασιολογίας, όπως περιγράφηκε παραπάνω, τα οποία θα μπορούσαν τουλάχιστον δυνητικά να αποτελέσουν LO, είναι πολύ πιθανό να καταλήξουμε σε έναν αριθμό αρκετών εκατοντάδων εκατομμυρίων στοιχείων. Η Kelly Washbourne του Kent State University δήλωσε κάποτε με λύπη: «Δυστυχώς, δεν υπάρχει θεραπεία για την ορολογία· μπορεί κανείς μόνο να ελπίζει ότι θα τη διαχειριστεί». Η δήλωση αυτή ισχύει επίσης για τα περισσότερα είδη δομημένου περιεχομένου — όχι μόνο για τα γλωσσικά — και ιδίως για τα LO σε επίπεδο λεξικής σημασιολογίας. Επομένως, πρέπει να επεκτείνουμε τις παραδοσιακές μεθόδους και τα εργαλεία προς νέες προσεγγίσεις, οι οποίες διευκολύνουν την αποτελεσματική διαχείριση της ποσότητας και της ποιότητας του δομημένου περιεχομένου. Η διαχείριση περιλαμβάνει μεθόδους, εργαλεία, διαδικασίες και συνεργασία και συντονισμό, καθώς και μηχανισμούς και εργαλεία ελέγχου. Μόνο εάν όλα αυτά βασίζονται σε πρότυπα υπάρχει πιθανότητα να βελτιωθεί η διαλειτουργικότητα του δομημένου περιεχομένου που αναπτύσσεται και συντηρείται σε αποθετήρια περιεχομένου. Terminologija | 2012 | 19 15 Όχι μόνο για να δημιουργηθούν περισσότερα (ομοσπονδιακά) αποθετήρια δομημένου περιεχομένου που αναπτύσσονται και συντηρούνται σύμφωνα με απαιτήσεις ποιότητας, η κατάσταση που περιγράφηκε παραπάνω επιβάλλει περισσότερα – πρότυπα μεθοδολογίας, – πρότυπα διαχείρισης περιεχομένου, – πρότυπα ροής εργασιών (ιδίως όσον αφορά τη συνεργατική / συμμετοχική ανάπτυξη δομημένου περιεχομένου μέσω διαδικτύου), – πρότυπα διασφάλισης ποιότητας (π.χ. ISO/TS 8000-1:2011), – πρότυπα τεχνολογίας βάσεων δεδομένων, – σχήματα / εργαλεία επαλήθευσης, επικύρωσης και πιστοποίησης που βασίζονται σε πρότυπα. Η ομοσπονδιοποίηση αποθετηρίων δομημένου περιεχομένου μπορεί να έχει διάφορες διαστάσεις. Με πιο στατικό και παθητικό τρόπο, ένα αποθετήριο μπορεί να «ενημερώνει» αυτόματα άλλα αποθετήρια για τυχόν τροποποιήσεις, οι οποίες στη συνέχεια ενεργοποιούν διαδικασίες διαχείρισής τους. Με πιο δυναμικό τρόπο, η τροποποίηση ενός δεδομένου αποθετηρίου είτε εφαρμόζεται απευθείας στα ομοσπονδιακά αποθετήρια — φυσικά, αφού επικυρωθεί καταλλήλως — είτε το σχετικό στοιχείο σε άλλο αποθετήριο αξιοποιεί τις τροποποιήσεις στο αποθετήριο από το οποίο προήλθαν. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: ένα πεδίο εμφάνισης σε αποθετήριο δεδομένων προϊόντων με την ένδειξη «LENGTH 5.4 cm» αποτελείται από τα τρία στοιχεία: – τα μεταδεδομένα LENGTH για προϊόντα, όπως ένα καρφί ή μια βίδα, των οποίων το μήκος μετριέται σε cm· αυτά τα μεταδεδομένα LENGTH έχουν αναγνωριστικό ID και περιγραφή σε αποθετήριο μεταδεδομένων (το οποίο λειτουργεί ως αρχείο αυθεντίας) — δεν μπορούν να συγχέονται με τα LENGTH για μικροπροϊόντα που μετρώνται σε νανόμετρα ή για μεγάλα προϊόντα που μετρώνται σε μέτρα· – την τιμή μεταβλητής 5.4 (η οποία, αν εκφραζόταν σε ίντσες, θα ήταν 2.13)· – τη μονάδα «cm», η οποία προέρχεται από άλλο αποθετήριο μεταδεδομένων (που λειτουργεί ως αρχείο αυθεντίας) και διαθέτει δικό της ID και περιγραφή, η οποία μπορεί επίσης να περιλαμβάνει διαδικασίες μετατροπής στην αντίστοιχη μονάδα του αυτοκρατορικού συστήματος, δηλαδή την «inch». Το μεγαλύτερο μέρος του τυποποιημένου δομημένου περιεχομένου στον ISO και στην IEC θα μπορούσε θεωρητικά να αποτελέσει LO υψηλής ποιότητας. Ορισμένα είδη δομημένου περιεχομένου, όπως η βασική ορολογία, τα συστήματα κωδικοποίησης (π.χ. για ονομασίες χωρών, νομισμάτων, γλωσσών ή συμβόλων ασφαλείας), γραφικά σύμβολα κ.λπ. είναι τόσο 16 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning είναι σημαντικό τα ίδια τα στοιχεία περιεχομένου να είναι διεθνώς τυποποιημένα. Στο ISO/CDB (ISO Concept DataBase) περιλαμβάνονται τα ακόλουθα τυποποιημένα στοιχεία περιεχομένου: - Ορολογία, - Κωδικοί, - Γραφικά σύμβολα. Είχε προβλεφθεί να συμπεριληφθούν επίσης: - Μεγέθη και μονάδες, - Κατηγορίες δεδομένων (μεταδεδομένα), - Δεδομένα ταξινόμησης προϊόντων, - Δεδομένα ιδιοτήτων προϊόντων, - Χημικές πληροφορίες, - Εργαλεία επικοινωνίας για ορισμένα άτομα με αναπηρία (PwD), όπως τα Blissymbols, στοιχεία περιεχομένου νοηματικής γλώσσας (συμπεριλαμβανομένης της σημειογραφίας της νοηματικής γλώσσας) κ.λπ. Το Διεθνές Πρότυπο ISO 10241–1:2011 Terminological entries in standards – Part 1: General requirements and examples of presentation εκπονήθηκε από την ISO/TC 37 με σκοπό να συμπεριληφθούν και άλλοι τύποι τυποποιημένου δομημένου περιεχομένου στο ISO/CDB. Βασίζεται στα Διεθνή Πρότυπα ISO 704:2009, ISO 860:2007 και ISO 15188:2001. Για την τυποποίηση ορολογίας στον ISO και την IEC, το Διεθνές Πρότυπο ISO 10241–1 είναι υποχρεωτικό. Δεν παραπέμπεται μόνο στις Οδηγίες ISO/IEC, αλλά εφαρμόζεται επίσης από πολλούς οργανισμούς τυποποίησης ή εναρμόνισης ορολογίας σε όλο τον κόσμο. Με γνώμονα τις μελλοντικές ανάγκες για την υιοθέτηση επιμέρους τυποποιημένων ορολογικών εγγραφών, εκπονήθηκε το Διεθνές Πρότυπο ISO 10241–2:2012 Terminological entries in standards – Part 2: Adoption of standardized terminological entries. Το πρότυπο αυτό θα αποτελέσει ορόσημο στην προσπάθεια να καταστεί το τυποποιημένο δομημένο περιεχόμενο περισσότερο διαλειτουργικό, και σε συνεργατικά/συμμετοχικά περιβάλλοντα. 5. ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΠΟΥ ΠΡΟΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΔΟΜΗΜΕΝΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Σύμφωνα με το ISO/IEC 2382–36:2008 (36.05.01), ένας μαθησιακός πόρος είναι «οντότητα που μπορεί να παραπεμφθεί και να χρησιμοποιηθεί για μάθηση, εκπαίδευση και κατάρτιση». Στην παρούσα συμβολή, ένα μαθησιακό αντικείμενο (LO) στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας είναι ο μικρότερος δυνατός μαθησιακός πόρος (LR). Σύμφωνα Terminologija | 2012 | 19 17 με το πρότυπο μεταδεδομένων μαθησιακών αντικειμένων (LOM) (IEEE 1484-12.1:2002, 3.6), ως «μαθησιακό αντικείμενο [Για το παρόν Πρότυπο] ορίζεται κάθε οντότητα, ψηφιακή ή μη ψηφιακή, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μάθηση, εκπαίδευση ή κατάρτιση». Η παρούσα συμβολή εστιάζει σε ψηφιακές οντότητες δομημένου περιεχομένου στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας, οι οποίες θεωρούνται μαθησιακά αντικείμενα. Τα μεταδεδομένα (στοιχεία δεδομένων) του προτύπου LOM ομαδοποιούνται σε 9 κατηγορίες: a) Η κατηγορία Γενικά ομαδοποιεί τις γενικές πληροφορίες που περιγράφουν το μαθησιακό αντικείμενο ως σύνολο. b) Η κατηγορία Κύκλος ζωής ομαδοποιεί τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το ιστορικό και την τρέχουσα κατάσταση του μαθησιακού αντικειμένου, καθώς και με όσους έχουν επηρεάσει αυτό το αντικείμενο κατά την εξέλιξή του. c) Η κατηγορία Μετα-μεταδεδομένα ομαδοποιεί πληροφορίες σχετικά με την ίδια την εγγραφή μεταδεδομένων (και όχι με το μαθησιακό αντικείμενο που περιγράφει η εγγραφή μεταδεδομένων). d) Η κατηγορία Τεχνικά ομαδοποιεί τις τεχνικές απαιτήσεις και τα τεχνικά χαρακτηριστικά του μαθησιακού αντικειμένου. e) Η κατηγορία Εκπαιδευτικά ομαδοποιεί τα εκπαιδευτικά και παιδαγωγικά χαρακτηριστικά του μαθησιακού αντικειμένου. f) Η κατηγορία Δικαιώματα ομαδοποιεί τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τους όρους χρήσης του μαθησιακού αντικειμένου. g) Η κατηγορία Σχέση ομαδοποιεί χαρακτηριστικά που ορίζουν τη σχέση μεταξύ του μαθησιακού αντικειμένου και άλλων συναφών μαθησιακών αντικειμένων. h) Η κατηγορία Σχολιασμός περιλαμβάνει σχόλια σχετικά με την εκπαιδευτική χρήση του μαθησιακού αντικειμένου και πληροφορίες για το πότε και από ποιον δημιουργήθηκαν τα σχόλια. i) Η κατηγορία Ταξινόμηση περιγράφει το μαθησιακό αντικείμενο σε σχέση με ένα συγκεκριμένο σύστημα ταξινόμησης. Συλλογικά, αυτές οι κατηγορίες αποτελούν το βασικό σχήμα LOM v1.0. Η κατηγορία Ταξινόμηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παροχή ορισμένων τύπων επεκτάσεων στο βασικό σχήμα LOM v1.0, καθώς μπορεί να γίνει παραπομπή σε οποιοδήποτε σύστημα ταξινόμησης. Το IEEE 1484-12.1:2002 δεν ορίζει τον τρόπο με τον οποίο ένα σύστημα μαθησιακής τεχνολογίας αναπαριστά ή χρησιμοποιεί μια εγγραφή μεταδεδομένων για ένα μαθησιακό αντικείμενο. Οι ακόλουθοι προβληματισμοί προέκυψαν από μια μικρή ομάδα μελέτης για τις κάρτες εκμάθησης ιαπωνικού λεξιλογίου (με έμφαση στους σινοϊαπωνικούς χαρακτήρες kanji, αλλά καλύπτοντας επίσης παραδείγματα συνδυασμών kanji και φράσεων). Το ερώτημα ήταν: πώς θα μπορούσαν να γίνουν πολύγλωσσες και να χρησιμοποιηθούν από σύγχρονες συσκευές — συμπεριλαμβανομένων, αν είναι δυνατόν, κινητών συσκευών. 18 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning Διαπιστώθηκε ότι - Οι κάρτες εκμάθησης Κάντζι είναι μαθησιακά αντικείμενα υψηλής πολυπλοκότητας (HC-LO), δηλαδή συνδυασμός πληροφοριών που μπορούν να αντληθούν από αρκετά άλλα μαθησιακά αντικείμενα χαμηλής πολυπλοκότητας (LC-LO); - Χρειάζονται σύνδεσμοι μεταξύ των LO σε επίπεδο πεδίου — ακόμη και από τμήματα ενός δεδομένου πεδίου, εφόσον είναι απαραίτητο· - Το αναδυόμενο μοντέλο δεδομένων πρέπει να είναι πολυγλωσσικό εξαρχής, ώστε να καθίσταται δυνατή η συνεργατική / συμμετοχική ανάπτυξη και συντήρηση τέτοιων LO· - Η σύνδεση με σώματα κειμένων θα ενίσχυε τη δυνατότητα συστηματικής εξαγωγής παραδειγμάτων λεξιλογίου, παραδειγμάτων χρήσης κ.λπ.· - Οι πληροφορίες κάθε LO οργανώνονται γύρω από ένα κεντρικό στοιχείο, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την περιήγηση σε κείμενα ή βάσεις δεδομένων, με σκοπό τον εντοπισμό και την εξαγωγή πρόσθετων πληροφοριών. Γενικά, θεωρήθηκε ότι ένα σύστημα για την ανάπτυξη και συντήρηση LO αυτού του είδους θα μπορούσε να βασιστεί στα Διεθνή Πρότυπα του ISO/TC 37. Ωστόσο, η μεθοδολογία του ISO/TC 37 θα χρειαζόταν ορισμένες επεκτάσεις, εάν εφαρμοζόταν σε LO που προέρχονται από δομημένο περιεχόμενο. Σε κάθε περίπτωση, μια κάρτα εκμάθησης κάντζι όπως αυτή που παρουσιάζεται παρακάτω είναι ένα HC-LO, το οποίο μπορεί να κατασκευαστεί από δύο ή περισσότερα LC-LO, ανάλογα με τις ανάγκες. Είτε πρόκειται για HC-LO είτε για LC-LO, τα κεντρικά τους στοιχεία μπορούν να χρησιμεύσουν ως σύνδεσμος προς σώματα κειμένων, επιτρέποντας την περαιτέρω προσθήκη πληροφοριών χρήσης, όπως συμπλοκές λέξεων, συμφραζόμενα / συγκείμενα και μεταφορές, αφενός, και τη συστηματική ανάπτυξη ασκήσεων, ερωτήσεων δοκιμασίας κ.λπ. με βάση αυτά τα συμφραζόμενα / συγκείμενα, αφετέρου. Στο ακόλουθο σχήμα, μια κάρτα εκμάθησης σινοϊαπωνικών χαρακτήρων kanji μπορεί να αναλυθεί σε διάφορα HC-LO ή LC-LO. Οι κάρτες εκμάθησης κάντζι έχουν αποδειχθεί ότι αυξάνουν σημαντικά τόσο την ταχύτητα εκμάθησης των κάντζι όσο και την αποτελεσματικότητα της απομνημόνευσής τους. Ένα LO κάντζι είναι από τη φύση του πάντοτε HC-LO, καθώς μπορεί - Έχουν μία ή περισσότερες «κινεζικές αναγνώσεις» onyomi, ανάλογα με την ιστορική περίοδο κατά την οποία εισήχθη το συγκεκριμένο κάντζι, την περιοχή της Κίνας από την οποία προήλθε και τη σημασία με την οποία εισήχθη (χωρίς να αναφέρουμε ότι οι Ιάπωνες μπορεί να έχουν προσθέσει διαφορετικές σημασίες με την πάροδο του χρόνου)· - Έχουν μία ή περισσότερες «ιαπωνικές αναγνώσεις» kunyomi, λαμβάνοντας ως βάση την ανάγνωση κουνγιομί του ίδιου του κινεζικού χαρακτήρα ή ως θέμα και προσθέτοντας (ένα ή Terminologija | 2012 | 19 19 περισσότερες) καταλήξεις (κυρίως στοιχεία κλίσης ή μόρια που μετατρέπουν τη ρίζα σε επίθετο ή επίρρημα κ.λπ.), το αποτέλεσμα των οποίων μπορεί μερικές φορές να θεωρηθεί κανονικό παράγωγο, ωστόσο συχνά είναι επίσης ιδιωματικό· - Συνδυάζονται με άλλα kanji για να σχηματίσουν διγράμματα, τριγράμματα κ.λπ. Κάθε onyomi ή kunyomi LO (ορισμένα από τα οποία αλληλεπικαλύπτονται σημασιολογικά) για ένα kanji LO μπορεί και πάλι να θεωρηθεί HC-LO, εφόσον έχουν διαφορετικές σημασίες (η καθεμία σε επίπεδο μικρότερης πολυπλοκότητας). (from Hodges and Okazaki s.a.) 20 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning Στο παραπάνω σχήμα, η ανάγνωση onyomi kyû (ως L1 για το K1 休) μπορεί να αποδίδει οποιαδήποτε σημασία των αναγνώσεων kunyomi, αλλά το kyû μπορεί να χρησιμοποιηθεί για το kanji μόνο όταν αυτό απαντά σε συνδυασμούς kanji (ή —κατ’ εξαίρεση— όταν το kanji στέκει μόνο του ως συντομογραφία). Το Kyû ως LO θα είχε νόημα μόνο αν ένας μαθητευόμενος ήθελε, για κάποιον λόγο, να μάθει όλα τα kanji που έχουν την ανάγνωση onyomi kyû. Υπάρχουν πολλά kanji στα οποία η ανάγνωση onyomi αντιπροσωπεύει μία ή περισσότερες έννοιες και, επομένως, κάθε συνδυασμός kanji+onyomi μπορεί να θεωρηθεί LO. Τα L2 休む yasumu, L3 休まる yasumaru, L4 休める yasumeru, L5 休み yasumi αντιπροσωπεύουν διαφορετικές —αν και σημασιολογικά συγγενείς— ιαπωνικές αναγνώσεις kunyomi του εν λόγω kanji, οι οποίες, πέρα από τον παράγωγο χαρακτήρα τους, έχουν ιδιωματική σημασία που καθιστά καθεμία ξεχωριστό LC-LO. Ωστόσο, αν ένα LO αυτού του είδους έχει περισσότερες από μία σημασίες, καθεμία από αυτές αντιστοιχεί κατ’ αρχήν σε LC-LO. Το 休 στις αναγνώσεις kunyomi δηλώνει μόνο τη ρίζα yasu. Υπάρχουν, ωστόσο, και άλλες ρίζες που προφέρονται yasu με διαφορετική σημασία και γράφονται με διαφορετικά kanji, όπως το 安 στο yasui 安い, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει τον μαθητευόμενο σε άλλα kanji LO με την ιαπωνική ανάγνωση yasu. Τα L6 定休日 teikyûbi, L7 一休みする hitoyasumi suru και L8 休目 kyûjitsu αποδίδουν τη σημασία συνθέτων kanji (διγραμμάτων, τριγραμμάτων κ.λπ., με ή χωρίς καταλήξεις) που έχουν ανάγνωση onyomi, kunyomi ή μικτή. Επομένως, το βασικό στοιχείο του HC-LO K1 (休 kyû) αυτής της καρτέλας kanji μπορεί - να συνδυαστεί με δύο ή περισσότερα άλλα kanji για να σχηματίσει λεξικογραφικά LO, όπως τα L6 teikyûbi, L7 hitoyasumi suru και L8 kyûjitsu. Αν οποιοδήποτε από αυτά έχει περισσότερες από μία σημασίες, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι αντιστοιχεί σε δύο ή περισσότερα LO· - να παραπέμπει σε άλλα kanji HC-O, όπως τα K2 一, K3 定, K4 日· - να συνδέεται με kanji παρόμοιας όψης, όπως τα K5 体 και K6 伏, ή με άλλα kanji ιστορικής ή άλλης σημασίας. Κάθε LO των τύπων που αναφέρθηκαν παραπάνω θα πρέπει να προβλέπει πεδίο θέσης για: - προφορά (ή προφορές, καθώς μπορεί να υπάρχουν δύο ή περισσότερες· αν υπάρχουν ομόηχα, οι παραπομπές θα πρέπει να οδηγούν στο αντίστοιχο LO)· - νοηματική γλώσσα και άλλα είδη AAC (εναλλακτικά και επαυξητικά μέσα επικοινωνίας). Η εξαιρετικά περίπλοκη ιαπωνική γλώσσα και γραφή επιλέχθηκε για να καταδειχθεί η μέθοδος σύνθεσης και ανάλυσης LO στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας. Επιλέγοντας τα ιαπωνικά, μια περίπλοκη γλώσσα με συν- Terminologija | 2012 | 19 21 Η χρήση ενός πολύπλοκου συστήματος γραφής ως βάσης για τον σχεδιασμό των μοντέλων δεδομένων των μαθησιακών αντικειμένων (LO) για ένα αποθετήριο LO στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας έχει πλεονεκτήματα. Ενδέχεται να διευκολύνει την αντιμετώπιση φαινομένων στον κόσμο των μη γλωσσικών συμβόλων, όπως στο παρακάτω σχήμα. Σε ορισμένες χώρες υπάρχουν ακόμη και παραλλαγές της ίδιας πινακίδας κυκλοφορίας, ανάλογα με το πού χρησιμοποιείται, ως προς τη θέση της στον δρόμο ή ως παραδοσιακή πινακίδα κυκλοφορίας ή σε πινακίδα μεταβλητών μηνυμάτων (VMS) (Galinski 2011). Τα περισσότερα ιαπωνικά kanji απαντούν — συχνά με ακανόνιστες αναγνώσεις — σε ονομασίες, δηλαδή σε κύρια ονόματα ανθρώπων, τόπων, οργανισμών, κτιρίων και άλλων αντικειμένων. Ιδίως σε γλώσσες με μη λατινικά συστήματα γραφής, η σωστή γραφή και ανάγνωση των κύριων ονομάτων συχνά δημιουργεί μεγάλες δυσκολίες στον εκπαιδευόμενο. Χώρια η σωστή ταξινόμηση των ονομάτων σε τέτοια συστήματα γραφής. Πετώντας πάνω από τη Σιβηρία προς την Κίνα, μπορεί κανείς να διαβάσει στην οθόνη της πτήσης το κινεζικό όνομα για το Νοβοσιμπίρσκ, που αρχίζει με 新xin, το οποίο σημαίνει «νέος» και αποδίδει στα κινεζικά το στοιχείο novo του ονόματος. Το υπόλοιπο του ονόματος sibirsk=Siberia αποδίδεται με κινεζικούς χαρακτήρες. Επομένως, τα κύρια ονόματα μπορεί να χρειάζεται να μεταγραφούν ή να «μεταφραστούν» (εν μέρει ή εξ ολοκλήρου). Σε κάθε περίπτωση, τα κύρια ονόματα — όπως και οι οντότητες της ορολογίας και της λεξικογραφίας — μπορούν να αποτελούν σημαντικά LO και να αντιμετωπίζονται με την ίδια προσέγγιση που περιγράφηκε παραπάνω. Η προσέγγιση του ISO/TC 37 μπορεί να χρησιμεύσει ως πρότυπο για κάθε είδους δομημένο περιεχόμενο. Ωστόσο, όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω, το Μητρώο κατηγοριών δεδομένων για γλωσσικούς πόρους (DCR) (ISO 12620:2009) του ISO/TC 37 θα πρέπει, και πράγματι μπορεί, να επεκταθεί και σε άλλα είδη δομημένου περιεχομένου πέρα από τα λεξικογραφικά και ορολογικά δεδομένα, καθώς και προς νέες ανάγκες ηλεκτρονικών εφαρμογών, όπως για σκοπούς ηλεκτρονικής μάθησης και ηλεκτρονικής προσβασιμότητας / ηλεκτρονικής ένταξης. Για όσους φοβούνται την πολυπλοκότητα, υπάρχει ίσως μια διέξοδος — όχι τόσο καινοτόμα, αλλά στην πραγματικότητα σπάνια εφαρμόζεται: η ομοσπονδιοποίηση πόρων 22 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning δομημένου περιεχομένου. Εφαρμόζοντας τη φιλοσοφία του Dublin Core, θα πρέπει να τυποποιηθεί και να υλοποιηθεί σε κάθε πόρο ένα συγκεκριμένο στρώμα κατηγοριών δεδομένων (κοινό για διαφορετικά είδη δομημένου περιεχομένου), διασφαλίζοντας έτσι τη διαλειτουργικότητα του περιεχομένου. Ολόκληρος ο βαθμός πολυπλοκότητας δεν υλοποιείται σε έναν υπερ-πόρο, αλλά κατανέμεται σε πολλούς πόρους διαφορετικών ειδών δομημένου περιεχομένου. Αυτή η μέθοδος διασφάλισης της διαλειτουργικότητας του περιεχομένου, με γνώμονα την επαναχρησιμοποίηση οντοτήτων δομημένου περιεχομένου για νέους σκοπούς, χρειάζεται ακόμη περαιτέρω διερεύνηση. 6. Μ Ε Λ Λ Ο Ν Τ Ι Κ Ε Σ Α Ν Α Γ Κ Ε Σ Τ Υ Π Ο Π Ο Ι Η Σ Η Σ Υπό το πρίσμα των παραπάνω, το ISO/DCR ενδέχεται να χρειάζεται πρόσθετες κατηγορίες δεδομένων. Το ISO/DCR περιλαμβάνει σήμερα τις βασικές και πολλές εκτεταμένες κατηγορίες δεδομένων για ορολογικά και λεξικογραφικά δεδομένα. Το μοντέλο ορολογικών δεδομένων καθώς και το λεξικογραφικό μοντέλο δεδομένων βασίζονται σε αυτές. Η χρήση κατηγοριών δεδομένων (που δεν ταυτίζονται πλήρως με τα μεταδεδομένα ή τα στοιχεία δεδομένων) φαίνεται ιδιαίτερα κατάλληλη για το δομημένο περιεχόμενο εν γένει και ειδικότερα για τα LO στο επίπεδο της λεξικής σημασιολογίας. Επιπλέον, οι κατηγορίες δεδομένων μπορούν να διακριθούν σε πρωτεύουσες κατηγορίες δεδομένων και δευτερεύουσες κατηγορίες δεδομένων (ISO 10241-1:2011) (ή ακόμη και τριτογενείς κατηγορίες δεδομένων). Οι πρωτεύουσες κατηγορίες δεδομένων αφορούν βασικά δεδομένα, όπως τον όρο, τον ορισμό κ.λπ. Οι δευτερεύουσες κατηγορίες δεδομένων αφορούν, μεταξύ άλλων, ιδιότητες όπως «προτιμώμενος», «αποδεκτός» ή «παρωχημένος» (όρος). Οι τριτογενείς κατηγορίες δεδομένων αφορούν πρόσθετες πληροφορίες (εφόσον δεν θεωρούνται δευτερεύουσες κατηγορίες δεδομένων), όπως εκείνες που σχετίζονται με τα στοιχεία της παραπομπής πηγής των ορολογικών δεδομένων (εφαρμόσιμες και σε άλλα είδη δομημένου περιεχομένου), όπως περιγράφεται στο ISO 12615:2004 Βιβλιογραφικές αναφορές και αναγνωριστικά πηγών για ορολογική εργασία. Οι πρωτεύουσες κατηγορίες δεδομένων σύμφωνα με το ISO 10241-1, προσαρμοσμένες στα LO, είναι οι εξής (σε σύγκριση με τον Πίνακα 1 του Παραρτήματος 1): - αριθμός καταχώρισης – μοναδικός για την καταχώριση στη βάση δεδομένων LO· - (κατηγορία μεταδεδομένων:) προσδιοριστική αναπαράσταση δομημένου περιεχομένου → δηλαδή όροι, συμπεριλαμβανομένων συνωνύμων, ομωνύμων κ.λπ., η οποία πρέπει να επεκταθεί ώστε να καλύπτει κάθε είδος προσδιοριστικής αναπαράστασης δομημένου περιεχομένου, καθεμία από τις οποίες θα πρέπει να έχει το δικό της αναγνωριστικό οντότητας (ID), επεκτείνοντας έτσι την αυτονομία των όρων στην αυτονομία της αναπαράστασης· - (κατηγορία μεταδεδομένων:) περιγραφική αναπαράσταση δομημένου περιεχομένου → δηλαδή ορισμοί, επεξηγήσεις, συμφραζόμενα κ.λπ., η οποία πρέπει να επεκταθεί Terminologija | 2012 | 19 23 προς κάθε είδους περιγραφική αναπαράσταση δομημένου περιεχομένου, συμπεριλαμβανομένων μη λεκτικών περιγραφικών αναπαραστάσεων· – (κατηγορία μεταδεδομένων:) παράδειγμα → εάν χρειάζεται, να διασπαστεί σε διαφορετικούς τύπους παραδειγμάτων· – (κατηγορία μεταδεδομένων:) σημείωση → εάν χρειάζεται, να διασπαστεί σε διαφορετικούς τύπους σημειώσεων· – (κατηγορία μεταδεδομένων:) πηγή → εάν χρειάζεται, να διασπαστεί σε διαφορετικούς τύπους πηγών και στις αντίστοιχες προϋποθέσεις χρήσης τους. Εάν η οντότητα της προσδιοριστικής αναπαράστασης του δομημένου περιεχομένου είναι λεκτική, ισχύει η επαναληψιμότητα ανά γλώσσα, καθώς και η επαναληψιμότητα εντός της ίδιας γλώσσας στην περίπτωση συνωνύμων (καθένα από τα οποία θα πρέπει επίσης να λαμβάνει τη δική του οντότητα ID). Εάν η οντότητα της προσδιοριστικής αναπαράστασης του δομημένου περιεχομένου είναι μη λεκτική, ισχύει η επαναληψιμότητα ανά πεδίο χρήσης / εφαρμογής. Μπορεί επίσης να υπάρχει ένα είδος επαναληψιμότητας εντός του πεδίου χρήσης / εφαρμογής (όπως τα σήματα ορίου ταχύτητας, ανάλογα με τη θέση τους κατά μήκος του δρόμου ή στη μέση ενός αυτοκινητοδρόμου σε ορισμένες χώρες, ή τα οδικά σήματα με την ίδια σημασία που διαφέρουν σε διάφορες πολιτείες των ΗΠΑ). Υπάρχουν παραλλαγές της νοηματικής γλώσσας εντός της ίδιας νοηματικής γλώσσας, καθώς και των Blissymbols. Τα παραπάνω δείχνουν ότι η επαναληψιμότητα θα πρέπει να βασίζεται στην «κοινότητα χρήσης» (δηλαδή, locale στην τοπικοποίηση) και όχι στη γλώσσα. Βεβαίως, η κοινότητα χρήσης μπορεί επίσης να είναι μια γλωσσική κοινότητα, αλλά η επαναληψιμότητα ανά και εντός τοπικών ρυθμίσεων παρέχει μεγαλύτερη ευελιξία για την κάλυψη όλων των φαινομένων που συναντώνται στο δομημένο περιεχόμενο. 7. Σ Υ Μ Π Ε Ρ Α Σ Μ Α Τ Α Κατά τα τελευταία 10 χρόνια, οι περιορισμοί της σημασιολογικής διαλειτουργικότητας από την οπτική της επιστήμης των υπολογιστών έχουν γίνει προφανείς. Πέρα από την τεχνική (δηλαδή, τη σχετική με το υλικό και το λογισμικό) και την οργανωτική διαλειτουργικότητα, η σημασιολογική διαλειτουργικότητα θα πρέπει να περιλαμβάνει συντακτική, εννοιολογική και πραγματολογική διαλειτουργικότητα. Η διαλειτουργικότητα περιεχομένου προσφέρει μια ακόμη ευρύτερη και γενική προσέγγιση όσον αφορά τις επικοινωνιακές αναπαραστάσεις της πληροφορίας και της γνώσης – λαμβάνει επίσης πλήρως υπόψη την επαναχρησιμοποίηση και την επαναξιοποίηση οντοτήτων διαφορετικών ειδών δομημένου περιεχομένου (Galinski, Van Isacker 2010). Η επαναξιοποίηση μπορεί, για παράδειγμα, να περιλαμβάνει την προσαρμογή υφιστάμενων ορολογικών εγγραφών 24 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning - ως μαθησιακά αντικείμενα (LO) στην ηλεκτρονική μάθηση ή - για χρήση από άτομα με αναπηρία (PwD) για γενική επικοινωνία και, βεβαίως, και για μαθησιακούς σκοπούς. Τα διεθνή πρότυπα για τη διαλειτουργικότητα περιεχομένου αποτελούν προϋπόθεση για: - την αποφυγή τεράστιας επανάληψης προσπαθειών, - την ανάπτυξη μεθόδων (συμπεριλαμβανομένης της πιστοποίησης) και συσκευών για τη διασφάλιση της ποιότητας του περιεχομένου, - την εισαγωγή της διαλειτουργικότητας περιεχομένου σε εκπαιδευτικά προγράμματα και προγράμματα κατάρτισης, - τη δυνατότητα εκτεταμένης επαναχρησιμοποίησης και επαναξιοποίησης υφιστάμενου δομημένου περιεχομένου από πολλές ηλεκτρονικές εφαρμογές. Όλο και περισσότερο, κάθε είδους δομημένο περιεχόμενο θα πρέπει να μπορεί να επαναχρησιμοποιείται και να επαναξιοποιείται σε διαφορετικές πλατφόρμες συστημάτων. Επιπλέον, θα πρέπει να εφαρμόζονται όλο και περισσότερες διαδικτυακές συνεργατικές και κατανεμημένες μέθοδοι ανάπτυξης περιεχομένου, σε συνεργασία με συναφή πεδία και στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης. Στο πλαίσιο αυτό, η εντατικοποιημένη χρήση των κινητών τεχνολογιών θα έχει τεράστιο αντίκτυπο: το ηλεκτρονικό περιεχόμενο (eContent) μετατρέπεται σε κινητό περιεχόμενο (mContent). Κατά τη διάρκεια αυτών των εξελίξεων, θα άξιζε να αναπτυχθούν ισχυρότερες μεθοδολογικές σχέσεις και σχέσεις σχεδιασμού συστημάτων μεταξύ της διαχείρισης πόρων περιεχομένου και της γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων, ώστε να αξιοποιηθούν καλύτερα - τα υπάρχοντα και μελλοντικά σώματα κειμένων με βελτιωμένες δυνατότητες, π.χ. για τη συστηματική εξαγωγή επιμέρους στοιχείων δομημένου περιεχομένου (λαμβάνοντας επίσης υπόψη τις συχνότητες εμφάνισης ανάλογα με τον τομέα, το επίπεδο/ύφος και την εφαρμογή, ώστε να βελτιωθεί η εξαγωγή μαθησιακών αντικειμένων εντός συμφραζομένων), - στοιχεία δομημένου περιεχομένου σε υφιστάμενα και μελλοντικά αποθετήρια, με σκοπό τη βελτίωση της επεξεργασίας σωμάτων κειμένων για πρόσθετους νέους σκοπούς, όπως η διδακτική, - υφιστάμενες και αναδυόμενες μεθόδους, καθώς και εργαλεία σε πεδία που μέχρι σήμερα παρουσιάζουν χαμηλό βαθμό μεθοδολογικής αλληλεπίδρασης και ολοκλήρωσης, προς αμοιβαίο όφελος, - μαθησιακά αντικείμενα που δημιουργούνται και συντηρούνται συστηματικά (και με συμμετοχικές προσπάθειες), ιδίως για την ολοκληρωμένη εκμάθηση περιεχομένου και γλώσσας (CLIL). Terminologija | 2012 | 19 25 Οι προσπάθειες τυποποίησης (και συνεργασίας στην τυποποίηση) πρέπει να ενταθούν. Η κατάλληλη ενσωμάτωση των απαιτήσεων της ΕΕΕ στην μοντελοποίηση δεδομένων δομημένου περιεχομένου θα ωφελούσε όχι μόνο όσους στην κοινωνία το χρειάζονται πιο επειγόντως, αλλά τελικά όλους. Αυτό απαιτεί μεγαλύτερη έμφαση στις σχετικές υποστηρικτικές τεχνολογίες στην εκπαίδευση και κατάρτιση που σχετίζονται με τις ΤΠΕ, όσο το δυνατόν νωρίτερα. Οι συμμετέχοντες στο Συνέδριο ICCHP 20103 επιβεβαίωσαν ότι η υφιστάμενη κατάρτιση και οι επίσημες σπουδές δεν επαρκούν – ακόμη και όταν πιστοποιούνται στο πλαίσιο δεδομένων συστημάτων πιστοποίησης / βεβαίωσης – όσον αφορά τις δεξιότητες και τα προσόντα που απαιτούνται για την εξοικείωση με τα ζητήματα που εμπλέκονται στη διαλειτουργικότητα περιεχομένου σε παγκόσμιο επίπεδο και ειδικότερα στην ηλεκτρονική προσβασιμότητα και την ηλεκτρονική ένταξη. Η «Σύσταση για τις αρχές ανάπτυξης λογισμικού και περιεχομένου 2010» (βλ. Παράρτημα 2) διατυπώθηκε σε ειδικό εργαστήριο στο ICCHP 2010 και στη συνέχεια εγκρίθηκε από διάφορες τεχνικές επιτροπές στον τομέα της τυποποίησης, και το 2012 από την Ομάδα Διαχείρισης (MoU/MG) του Μνημονίου Συνεννόησης ITU-ISO-IEC-UN/ECE σχετικά με την τυποποίηση του ηλεκτρονικού επιχειρείν. REFERENCES Galinski Ch. 2011: A sign equals thousand words. Consistency of traffic / road signs and verbal messages. – Infrastructure and safety in a collaborative world. Road traffic safety. Evangelos Bekiaris, Marion Wiethoff, Evangelia Gaitanidou eds., Heidelberg, Dordrecht, London, New York: Springer, 263–284. Galinski Ch., Reineke D. 2011: Vor uns die Terminologieflut. – eDITion 2/2011, 8–12. Galinski Ch., Van Isacker K. 2010: Standards-based Content Resources: A Prerequisite for Content Integration and Content Interoperability. – Computers helping people with special needs. 12th International Conference, ICCHP 2010, Vienna, Austria, July 2010. Proceedings, Part I., K. Miesenberger e.a. (eds.), Berlin, Heidelberg, New York: Springer, 573–579. Gonnissen L., Mornie G. 1983: Bestimmen und erkennen leicht gemacht. Vögel. Die wichtigsten heimischen Arten [Birds of Europe], translated from French by Sieglinde Summerer and Gerda Kurz, Zürich/Köln: Benziger Verlag. Gruber T. R., June 1993: A translation approach to portable ontology specifications (PDF). Knowledge Acquisition 5 (2), 199–220. – http://tomgruber.org/writing/ontolingua-kaj-1993.pdf. Hodges M., Okazaki T. Japanese kanji flashcards. Series 2, volume 1, Tokyo: White Rabbit Press, s.a. Kitazawa T., Windhab R., Galinski Ch. 2007: Untersuchung von Flashcardsystemen (elektronische Lernkarteien) für CALL (computergestützten Spracherwerb) und CASPLL (computergestützten Fachsprachenerwerb) auf Anfängerniveau. Mit dem Schwerpunkt auf Japanisch-Lernen zum Erwerb einer hohen lexikalischen Sprachkompetenz – ohne das langfristige Ziel einer mehrsprachigen Flashcard-Lernplattform zu vernachlässigen. McEnery T., Xiao R., Tono Y. 2006: Corpus-based Language Studies: An Advanced Resource Book, London/New York: Routledge. Schmitz K.-D. 2006: Data modeling: From terminology to other multilingual structured content. – TSTT 2006. International Conference on Terminology, Standardization and Technology Transfer. Proceedings. Beijing, China, 2006-08-25/26. Yuli Wang, Yu Wang, Ye Tian (eds.), Beijing: Encyclopedia of China Publishing House. 3 12th International conference on computers helping people with special needs (ICCHP 2010), Vienna, Austria, July 2010 26 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning REFERENCED STANDARDS ISO/IEC Guide 2:2004 Standardization and related activities – General vocabulary. ISO 639 (series) Codes for the representation of names of languages. ISO/IEC 2382-36:2008 Information technology – Vocabulary – Part 36: Learning, education and training. ISO 3166 (series) Codes for the representation of names of countries and their subdivisions. ISO/TS 8000-1:2011 Data quality – Part 1: Overview. ISO 10241-1:2011 Terminological entries in standards – Part 1: General requirements and examples of presentation. ISO 10241-2:2012 Terminological entries in standards – Part 2: Adoption of standardized terminological entries. ISO 12615:2004 Bibliographic references and source identifiers for terminology work. ISO 12620:2009 Terminology and other language and content resources – Specification of data categories and management of a Data Category Registry for language resources. ISO 15924:2004 Information and documentation – Codes for the representation of names of scripts. ISO/CD 17347:2012 Ontology Integration and Interoperability (OntoIOp) – Part 1: The Distributed Ontology Language (DOL). ISO/DIS 22274:2011 Systems to manage terminology, knowledge and content – Concept-related aspects for developing and internationalizing classification systems. IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc.). LOM standard 1484.12.1-2002 Draft Standard for Learning Object Metadata. TURINIO SĄVEIKUMO BŪTINYBĖ NAUDOJANT STRUKTŪRIZUOTO TURINIO VIENETUS KAIP ELEKTRONINIO MOKYMOSI OBJEKTUS PAKARTOTINAI AR PAGAL KITOKIĄ PASKIRTĮ Daugėja internetinių turinio platformų, siūlančių vartotojams vieną ar daugelį išteklių, bet vis dar trūksta teorinio ir metodologinio tokios veiklos pagrindimo, mažai atsižvelgiama į geriausias turinio sąveikumo užtikrinimo patirtis. Tokių platformų skaičius augs ir toliau, nes vis daugiau išteklių kuriama ir naudojama taikant nepakankamai veiksmingus metodus. Kad būtų užtikrinta turinio kokybė, o pirmiausiai patikimumas, reikalingas įvairių priemonių derinimas (standartai, informacinės ir komunikacinės technologijos, sertifikavimas ir kt.). Elektroniniam mokymuisi svarbus skirtumas tarp bendrosios kalbos (angl. LGP) ir specialiosios kalbos (angl. LSP). Tam, kad būtų galima sukurti daugiakalbius, daugiamodalinius, daugelio paskirčių mokymosi objektų duomenų modelius, leksinės semantikos lygmeniu būtina tobulinti ribotas dabartinių duomenų bazių galimybes. Reikėtų daugiau dėmesio skirti: a) duomenų bazėse pateikiamų bendrosios kalbos ir specialiosios kalbos įrašų panašumui; b) duomenų bazių įrašų žodinių elementų tarimo nuorodoms; c) pateikimui nežodinių žymenų ir atvaizdų, kurie, atsižvelgiant į taikymo sritį, gali būti tokie pat svarbūs kaip žodiniai žymenys ir net labiau už juos pageidautini; d) leksinių vienetų dėmenims, pavyzdžiui, morfologiniams elementams; e) didesniems leksiniams vienetams, pavyzdžiui, bendrosios kalbos kolokacijoms ar specialiosios kalbos frazemoms; f) neįgaliųjų komunikacinėms reikmėms. Straipsnyje pateikiami argumentai dėl žemiau išvardytų dalykų būtinumo: – standartų, kuriuose būtų pateikti pasaulinio turinio sąveikumo užtikrinimo reikalavimai ir gairės, įskaitant elektroniniam mokymuisi keliamus reikalavimus; Terminologija | 2012 | 19 27 – koordinuotos strategijos, skatinančios tokių standartų taikymą (pavyzdžiui, pasitelkiant sertifikavimą); – priemonių, užtikrinančių standartų laikymąsi plėtojant sistemas. Šie standartai ir priemonės galėtų padėti suvaldyti jau dabar daugiau ar mažiau chaotišką turinio plėtrą (sukeliančią didžiulį veiklos dubliavimą) ar bent jau leistų aiškiai išskirti patikimo turinio saugyklas. Gauta 2012-03-20 Christian Galinski International Information Centre for Terminology (Infoterm) Gymnasiumstrasse 50, 1190 Vienna, Austria E-mail [email protected] Blanca Stella Giraldo Pérez International Information Centre for Terminology (Infoterm) Gymnasiumstrasse 50, 1190 Vienna, Austria E-mail [email protected] 28 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ANNEX 1 Table 1 — Overview of data categories of a standardized terminological entry in accordance with ISO 10241-1 Primary data categoriesa Secondary data categoriesb (including administrative data and usage information) Name Mandatory/optional; repeatable/non-repeatable entry number... Mandatory; non-repeatable — termc (or string of five half-high dots “...” or other slot holder sign,...) in the order preferred term(s), admitted term(s), deprecated term(s) Mandatory; repeatable grammatical information in accordance with the rules of the standardizing body: e.g. gender, number, part of speech language code or script code, or both geographical use (e.g. country code) pronunciation normative status letter symbol... Optional (unless the letter symbol is internationally standardized); repeatable language code or script code, or both geographical use (e.g. country code) normative status graphical symbol... Optional (unless the graphical symbol is internationally standardized); repeatable geographical use (e.g. country code) normative status definition... Mandatory (unless a non-verbal representation is used by convention within the respective domain or subject); non-repeatable domain or subject, if necessary Terminologija | 2012 | 19 29 Primary data categoriesa Secondary data categoriesb (including administrative data and usage information) Name Mandatory/optional; repeatable/non-repeatable non-verbal representation … Mandatory (if exists – complementing a definition or used instead of a definition by convention within the respective domain or subject); non-repeatable — example … Optional; repeatable — note to entry (including note to term, letter symbol, graphical symbol, definition, context, non-verbal representation, example, a given language section of a multilingual terminological entry or the entire terminological entry) … Optional; repeatable — source of entire terminological entry (including source of term, letter symbol, graphical symbol, definition, context, non-verbal representation, example) or any language section of a multilingual terminological entry Optional (unless the terminological entry or a language section of a multilingual terminological entry is taken from an external authoritative source); repeatable additional information relating to the source, such as page number or clause number a All primary data categories except the data category “entry number” are repeatable by language and, therefore, apply to multilingual standards. Additional rules for terminological entries in a multilingual terminology standard are given in Clause 7. b All secondary data categories are optional except where they are crucial for disambiguation (…) and in cases where multilingual information is included in one terminological entry, in which case the primary data categories shall be complemented by a code for names of language in accordance with ISO 639, if necessary in combination with codes for names of countries in accordance with ISO 3166 or codes for names of scripts in accordance with ISO 15924. c For simplicity, only “term” is specified in Table 1 although other verbal designations, such as any existing synonymous terms, variants, full forms, abbreviated forms, homographs, antonyms, as well as equivalent terms in other languages are included under this data category name. 30 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning ANNEX 2 RECOMMENDATION ON SOFTWARE AND CONTENT DEVELOPMENT PRINCIPLES 2010 Formulated at the ICCHP 2010 and endorsed by ISO/TC 37 and other technical committees PURPOSE This recommendation addresses decision makers in public as well as private frameworks, software developers, the content industry and developers of pertinent standards. Its purpose is to make aware that multilinguality, multimodality, eInclusion and eAccessibility need to be considered from the outset in software and content development, in order to avoid the need for additional or remedial engineering or redesign at the time of adaptation, which tend to be very costly and often prove to be impossible. BACKGROUND In software development, globalization1, localization2 and internationalization3 have a particular meaning and application. In software localization they have been recognized as interdependent and of high importance from a strategic level down to the level of data modelling and content interoperability. In 2005 the Management Group of the ITU-ISO-IEC-UN/ECE Memorandum of Understanding on eBusiness standardization adopted a statement (MoU/MG N0221), which defines as basic requirements for the development of fundamental methodology standards concerning semantic interoperability the fitness for – multilinguality (covering also cultural diversity), – multimodality and multimedia, 1 Globalization refers to all of the business decisions and activities required to make an organization truly international in scope and outlook. G11N is the transformation of business, processes and products to support customers around the world, in whatever language, country, or culture they require. 2 Localization is the process of modifying products or services to account for differences in distinct markets. Therefore, L10N is an integral part of G11N, and without it, other globalization efforts are likely to be ineffective. The interdependence of G11N and L10N has also been coined glocalization. 3 Internationalization is the process of enabling a product at a technical level for localization. An internationalized product does not require remedial engineering or redesign at the time of localization. Instead, it has been designed and built from the outset to be easily adapted for a specific application after the engineering phase. Terminologija | 2012 | 19 31 – eInclusion and eAccessibility, – multi-channel presentations, which have to be considered at the earliest stage of – the software design process, and – data modelling (including the definition of metadata), and hereafter throughout all the iterative development cycles. The above requirements are a prerequisite for global content integration and aggregation as well as content interoperability. Content interoperability is the capability of content to be combined with or embedded in other (types of) content items and to be extensively re-used as well as re-purposed for other kinds of eApplications. In order to achieve this capability, software must support these requirements from the outset. The same applies to the methods and tools of content management – including web content management. R E C O M M E N D A T I O N Software should be developed and data models for content prepared in compliance with the above-mentioned requirements to facilitate the adaptation to different languages and cultures (localization) or new applications (re-purposing), the personalization for different individual preferences or needs, including those of persons with disabilities. These requirements should also be referenced in all pertinent standards. 32 Christian Galinski, Blanca Stella Giraldo Pérez Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning