Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje
Full text
172 Asta Mitkevičienė | Rôle de la Commission de Terminologie (19211926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje Commission de Terminologie (19211926) rôle des littératures lituaniennes dans la terminologie de la science ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ESMINIAI VOODŽIAI: Terminologijos komisija, literatūros mokslo termininai, eilėdaros termininai, stiliaus priemonių pavadinimai, terminų sinonimija 1921 m. mois de mars en Lituanie auprès du Ministère de l'Éducation a été instituée Terminologijos komisija officiellement commencé organisuotas terminologijos darbas (plačiau žr. Keinys: 3841; Auksoriūtė 1967 2011). L'articlenyje revient sur les activités de cette commission dans le domaine de la terminologie scientifique de la littérature, partie considérstytų termes est comparée avec XIX a. terminis et avec Kazio Bizausko théorie de la littérature manualėlio (1922 m.) terminis. La Commission de Terminologie, comme visible de ses protocoles, déjà premiers années de travail 1921 m. octobre mois prozininkui, historique de littérature et critique Juozui Tumui-Vaižgantui inculqua de constituer littératures termines komisijėlę (pakomisę). Elle y a été proposée d'inviter les écrivains Liudą Girą et Vincą Krėvę-Mickevičių (TKP No. 13). Komisijėlė déjà dans la prochaine séance a présenté à la commission du premier manuel de théorie de la littérature Lituviško l'auteur K. Bizausko constituée liste des termes de science de la littérature, qui a référa J. Tumas-Vaižgantas. Ces termes ont été considérés à sept séances de ces mêmes années octobre et lapkrit. Il faut noter que dans toutes ces séances, a participé Jonas Jablonskis, et dans cinq Kazimieras Būga. À six séances, le président était Antanas Smetona, le secrétaire Antanas Vireliūnas. Les séances ont également participé les membres permanents de la Commission de Terminologie Pranas Mašiotas (6 séances), Aleksandras Dambrauskas-Adomas Jakštas (5), J. Tumas-Vaižgantas (3), Pranas Dovitis (3), Adomas Varnas (2) et v. Krėvė-Mickevičius (3) qui kviestinis bendis. Le terme lui-même fournisseur K. Bizauskas était seulement d'une séance participant. Deja, termines de littérature science, autrement que droit, chemins, géographie et kt. termines, ntarissements Terminologijos komisija atskiru sąrašu nepaskelbė. Sur la considération des termes de littérature Commission de Terminologie poursime-
173Terminologija | 2013 | 20 na termes liste de préparateur K. Bizauskas Literatūras teorijas 1922 m. publication Prakalboje, écritoie des mêmes années birželį. L'auteur prétend qu'il avait donné des terminologie de littérologie à la Commission de Terminologie, qui par vijis permet prisilaikydamas Remarques de są eilę posėdžių juos svarstė, bet dar galutinai jų nenustatė“, tad vadovėlį la Commission de Terminologie BizL 3. D'autre part, il pense que la Commission Terminologie pourra maintenant évider comment ses considérations de termes s'appliquent pratiquement et comment ils pourront prigger (entendre). Pour les conseils il remercia particulièrement K. Būgai et J. Jablonskiui. De la dernière édition de cet guideèle, qui sortit en 1923 ans, pratarmée K. Bizauskas osserve qu'y laissés les mêmes termes, car Terminologijas komisija jusqu šiol sur eux définitivement neapsisditė. Toutefois, dans les protocoles de la Commission de Terminologie avant chaque liste de termes à considérer, il est marqué: paterminiui a été décidé, svarstyti i stabilire questi termini letteratura, nutarta vartoti, nutariama vartoti, sutiko, qu'il est possible de utiliser ces termes et pasakymai ou sarta [est] que peuvent être utilisés en un certain endroit ces termes (TKP No 1421). Il faut dire que les protocoles de la Commission de Terminologie зафиксированный литературного научного терминов eiliškumas beaucoupmaž correspond à 1922 m. K. Bizausko Literatūras теории тематическое раскирстление и руководство материала расположение. Les séances ont examiné des termes communs de la littérature scientifique, par exemple: idée, œuvre, littérature, plan, thème, contenu, ūpas, etc., noms de styles moyens, par exemple: elipsée, figure, métaphore, épithète permanent, questionnement, parallélisme, sinekdocha, tropas, etc., termes de poëdaros, par exemple: aleksandrines, choriais, daktilis, pasakėutė, métrique, octava, pėda, ritmas, tercinas, etc., noms de genres de littérature et de classification d'autres poèmes, par exemple: apysaka, ballad, histoires, épis, roman, roman, romances, romances, rdingue, pastoral, imaginaire, unité, et nom de poèmes, etc.: sonambume, réglementingume, précisume, typingume et kt., des actes, vyksmų et būsenų dénominations, exemple.: description, conférstymas, minčių reiškimas, protavimas samprotavimas, représentdavimas et kt. terminai. Les protocoles зафиксирована не только литературы науки, но и общих научных терминов, например.: définition et définition (!), critères, méthodes, научного научного велика, процесс, система, решение, тези и т.д., риторических терминов, например.: gestas, мосты, oratoriх магазины (bylos), tikybinė įsaka religinė iškalba и т.д., 1 Ici et далее встражные brūkšniai.
174 Asta Mitkevičienė | Rôle de la Commission de Terminologie (19211926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje 1 fig. Protocole de la Commission de Terminologie No 16
175Terminologija | 2013 | 20 sépares domaines de l'art termes de, comme.: architectura, lipdyba et kt. A noter que K. Bizauskas et plus tardni travaux de théorie de la littérature intergukario auteurs de gardèrent larges concepts de littérature (literatures science objet est non seulement grožiniai, mais et sujetnikie textai, publics langues), donc respectivement platesnées et mêmes terminologie de littérature science. La plupart ici énumérés des termes et aujourd'hui ne sont pas durs d'identifiés, la plus grande partie d'entre eux est utilisée et maintenant. Du tout dans les protocoles de la Commission de Terminologie (protocol exemple voir fig. 1.) il y a environ 450 termes non seulement daiktavardžių et daiktavardinių combininių, mais aussi būdvardžių, quelques actionsmažodžiai, avec lesquels peuvent être constitués composés termes de littérature scientifique, exemple.: dramatinis, -ė, draminis, -ė; fileillé; excudus, excudingus emotionalus; poėtinis, poėtiškas, poėtingas; images, représentatif; systématique, systémique, systéming; personninti, personnėti, suasmeninti, suasmenėti et kt. Peut être que anuomet ils aussi considérer terminis. Un autre mot pris séparément serait maintenant même attribué à la terminie, exemple: mixras, -a; intujneux, éventrine; sincères et pan. À certains termes des protocoles donnée la russes langues correspondmenes, aussi bien uneur autreur esmettent sur termes vartoseną ou signification, exemple: Literatura doit reikšti la même notion, ce que ce mot signiškiama et dans les langues étrangères. Sacomasse et écromasse veikalas, sakytis et écritis veikalas, destis dont genders exigent règles de langue. Proporcingumas, ou lygderumas. L'action est proportionnel, ligder, dont toutes les parties étendues avec saiku, uniformément, ni trop, ni trop peu (TKP No. 14, pabraukta protokole). Stabtillons auprès de quelques significatifs groupes de termes, tout d'abord auprès ordèdares termes. Lituvias eilėdaros terminijos (gana sistemiškos) sija pagrindai padėti dar XIX a. gale. V. Kudirka 1898 m. Varpe išspausdino Tiesas eilėms rašyti. Tai pirmoji lietuviška poetika. Terminologijos komisvarstė assez peuug eilėdaros terminų. La Commission a зафиксировало международные термины rimas (V. Kudirka vartojo atsiliepimą Vrp 1898 1 14), cezūra (V. Kudirkos perkirtimas Vrp 1898 1 14, caesura Vrp 1898 2 28), et greta V. Kudirkos et autres 19 a. autorių vartotoų baltarusiškos kilmės posmo protocoles encore inscrite sruoga. Ce dernier, LKŽe selon, est J. Jablonskio proposé, mais ainsi et nepaplitęs (K. Bizausko Literatūros teorijoje (1922) posmas 91 et strofa 91). V. Kudirka vartojo terminus metriškos // toniškos // siliabiškos eilės Vrp 1898 1 14, avec presque tels patins espèces de vêtements
176 Asta Mitkevičienė | rôle de la Commission de Terminologie (19211926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje d'origine mixria constituer et Terminologijos komisijos terminai metriškas // toniškas // silabiškas eiliavimas. Minéeame K. Bizausko dirigeèlye est metriška eilėdara BizL 82, syabiška eilėdara BizL 81 et synonymimai toniška eilėdara BizL 82 et garsinė eilėdara BizL 82. La Commission de Terminologie a зафиксировало три однослоджия термина это же eilėdaros понятия възвать eilėdėtis, eilėdara и верфикация, bien qu'à partir ankstérieurs exemples voir, que сложные термина имеют dėmenį eiliaвание. K. Bizauskas principalement utilisait eilėdarą BizL 78, bien pavartote et versifikacija BizL 78 (dans l'édition antérieure eiliavimas BizR 54 et versifikacija BizR 52). Eilėdėtis neprigijo. Les protocoles de la commission de terminologie enregistrent les synonymes logikos // loginis kirtis, baltosios // berimės eilės (plg. V. Kudirkos baltos baltosios eilės Vrp 1898 3 40), K. Bizausko vadovėlyje tik logikos kirtis BizL 79, baltosios eilės BizL 91. Ainsi K. Bizauskas ne tout ėmė de la Commission Terminologie d'nterventions, bien, faut noter, qu'il participait comme juste en t'asseydy, dans lequel était envisagés eilėdaras termes. utile comparer et stiliaus noms des moyens avec correspondants Kazimiero Maciaus de l'article sur liaudies dains, 1900 m. publié Žinyčioje, terminais. Dans cet article la majorité stiliaus des noms des moyens Lituiniens langue a été pavartoti bene première fois. Il faut dire qu'y et dans les protocoles de la Commission de Terminologie partie des termes coincent, comme: ironija, metonymija, tropas, autres sont fonetiniai ou morfologiniai variantes, comme, K. Macius vartojo antiteza Žnč 1900 1 80, figura Žnč 1900 1 72, giperbola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, et dans les protocoles de la Commission de Terminologie randame antitezė, figūra, hiperbola, sinekdocha et kt. K. Macius elipsée appelait émissionimu Žnč 1900 1 82, Terminologijos komisija teikė sinonimus elipsė et émission, K. Macius vartojo užtylėjimas Žnč 1 82 nutylėjimo significme, et 1900 komisija neprigijus nutrūkimas. K. Maciaus article trouvons terminą atkartojimas Žnč 1900 1 79, dans les protocoles de commission зафиксирована повтоимание, atkartojimas. K. Macius aussi utilisait terminus appelement Žnč 1900 1 72, graduation Žnč 1900 1 82, apostrofa apostropa, ou atsigręžimas Žnč 1900 1 43. Terminologie commission rhétoriniam suchukimui intituliti записала шūkis, sušukimas, gradniavimui carimas? (gradacija) (plg. lot. gradatio graduniškas kilimas), et apostrofai kreipimasis, apostrofa. K. Bizauskas vėlgi aklai nesekė Terminologijos komisija: vartojo variantą hiperbola ir prie jo prisirašė lietuvišką terminą perdėjimas BizL 68, pasirinko terminus nutilėjimas BizL 76, o
177Terminologija | 2013 | 20 synonymes gradation (gradacija) BizL 74 (plg. ne nutrūkimas, pakartojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, taip pat vartojo suttification ou gradation (gradacija) BizR 49), kreipimasis, ou apostrofa BizL 70. Des abartes termines voir, que Terminology komisija nevengée termisudėtinių terminų gausa. Par exemple, dailės // dailinis romanas gožinis nų sinonimijos. Greta terminologijoje pateisinamos lietuviškų ir tarptautinių terminų sinonimijos, dėmesį patraukia nemotyvuota sinoniminių romanas?; dailus // dailusis // dailingas narration; didactinis // didaktiškas romanas (y a aussi pamokomasis romanas); // grandisse // premier seniorniste personnage héros; jungiamasis //juntinis periodas; // mitų mythinis épas; conte sur animaux et conte de animaux; // prozos // proziškas prozingas veikalas; // romantique poem; familles // familiis roman et kt. Les protocoles en consignent aussi d'origine litaviška unevoodžių synonyminių terminų, pvz.: apsakimas et apsakas; diary et dienraštis (maintenant séparé); inspirap et inspirépation; leçonnement et pomokis; avouer, avouer et avisouter; [periode] serūgiment et tombime et kt. Cela signifie-t-il que les consommateurs de termes scientifiques littéraires sont donnés la possibilité de choisir? Où peut être la commission elle même ne s'est pas complètement accordée sur certains considsterait termes? Bref ceux termininai, comme écré K. Bizauskas mentionnéie pratarmée, sont du svarstymų tarpsnio. Tikslinga pavoir, qui du listés synonymes est entré dans K. Bizausko manualėlį. Uneis occasions du premier manuel de théorie de la littérature l'auteur choisit quelque un synonyme (dažniausiai terminologiškesnį et (or) actuel point de vue règlesingesnį), exemple: dailės romanas BizL 163, dailus pasakojimas BizL 101, pamokomasis romanas BizL 163, gyvulių pasaka BizL 141, mitinis epas BizL 139, romantinė poema BizL 145, [periodo] slūgimas BizL 34 et kt. Dans d'autres cas et dans son texte sont synonymes, mais pas nécessairement coïncidants avec tous les termes de la Commission de Terminologie, comme: prozos veikalas BizL 32, proziškas veikalas BizL 95 et encore 48, prozinis veikalas BizL 163 familianas BizL, šeiminis romanas BizL et encore šeiminis romanas BizL 163 et kt., ou personnalisés concepts dans les termes d'autres, comme herojus BizL 181, BizL 196, le plus vieux veikian BizL; sujamasis perijungi 147 et 35 kt.: K. Bizausko choisir des termes apprécissement BizL 164, dienorachtis BizL 102, entr'inspirimas BizL 134, épriseint BizL 106, prédicimas BizL 157 sont utilisés et maintenant.
178 Asta Mitkevičienė | rôle de la Commission de Terminologie (19211926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje IŠVADOS 1. 1921 m. La Commission de Terminologie en sept séances envissté sur 450 K. Bizausko présentées littérature de la science et elle proche des domaines, ainsi que généraux de la science termines (principalement daiktavardžius et daiktavardinius compounds, ainsi que būdvardžius, quelques veiksmažodžius). Dans tous les considérations a participé J. Jablonskis. 2. En comparant les termes de la Commission de Terminologie avec V. Kudirkos (1898) et K. Maciaus (1900) usés termines, voir tant terminų kaita (rimas vietoj atsiliepimas, šūkis et sušukimas vietoj šaukimas), que tradition de consommation (posmas, émission elipsė). Les protocoles de la commission de terminologie sont et plus tard neprigijusių termes, par exemple, eilėdėtis eilėdara. 3. Dans les protocoles abondamment fournie des termes synonymiques. K. Bizauskas uneis occasions choisit quel que soit un synonyme, dans d'autres occasions son dirigeėly aussi bien est des synonymes (des mêmes ou d'autreokies) ou concepvoka introduit autrement. 4. Bien que la liste des termes de science de la littérature examinée par la commission de terminologie et n'ait pas été séparément publiée dans la presse, néanmoins on peut affirmer que l'examen des termes de science de la littérature par la commission de terminologie n'enduisait en vain. D'une grande partie de ces termes est tout de suite entré dans vartoseną par K. Bizausko 1922 m. guide théorie de la littératureėlį, duquel a été appritasi et lequel, probablement, utilisait plus tardni auteurs d'œuvres de littérature. Tad Le rôle de la commission de Terminologie dans l'histoire de la science littéraire est indirect. LITERATŪRA ET CHALTINIAI Il est vrai que Auksoriūtė A. 2011: Commission de Terminologie (19211926) un aperçu des activités. Terminologie 18, 8091. Bizauskas K. 1923: Literatures théorie. Vadovėlis augštesniosiom mokyklom, 4ème éd., Kaunas. BizL Bizauskas K. Literatūras théorie. Vadovėlis hautštesniosiom skolom, 3-iasis éd., Kaunas, 1922. BizR Bizauskas K. Raštijos et théorie de la littérature. Première partie, Kaunas, 1918. Keinys St. 1967: Lituanien terminologijos créationimo sžvalga (jusque 1940 m.). Lituviens terminologijos raida, Vilnius: Lituviens institute de langues éditeur, 2012, 2956. LKŽe Dictionnaire du Lituanien (IXX, 19412002), variante électronique, Vilnius: Lituanien kalbos institutas, 2005. www.lkz.lt. TKP Protocoles de la Commission de Terminologie (Nr. 1321), 1921. Saugomi Lituviens langue institute. TŽe 2002: Interleksis. Compuiterinis dictionnaire des mots internationaux. Ats. red. A. Kinderys, Vilnius (e. autorisation). Vrp – V. K. [V. Kudirka]. Tiesos eilėms rašyti. – Varpas, 1898, Nr. 1, 14–15; Nr. 2, 28–30; Nr. 3, 40–42. Žnč Samogita [K. Macius]. Prasmė et gražumas des chansons Lituaniennes. Žinyčia, 1900, No. 1, 3384. THE ROLE OF THE TERMINOLOGY COMMISSION (19211926) IN THE HISTORY (Le rôle de la commission de la terminologie (1921-1926) dans l'histoire) a été décrit comme étant celui d'une commission de terminologie. OF LITHUANIAN LITERARY TERMINOLOGY In 1921 in Lithuania the Terminologijos komisija (Terminology Commission) was established under the Ministry of Education. The sub-commission of literary terms was constituted in October 1921. At the very next meeting of the Terminology
179Terminologie | 2013 | 20 Commission the sub-commission presented the set of literary terms (and terms of related domains and basic science terms as well) compiled by Kazys Bizauskas, author of the first Lithuanian textbook on literary theory. Those terms were discussed in seven subsequent meetings with the participation of the greatest Lithuanian linguists Jonas Jablonskis and Kazimieras Būga. The Terminology Commission discussed about 450 terms: basic literary terms (turinys content), names of stylistic devices (elipsė ellipsis), terms of versification (pėda foot), names of genres (historinis romanas historical novel), names of features related to literature (rimo imaginingumas imagery of rhyme), names of actions related to literature and literary work (aprašymas description) etc. In comparison with the chosen 19th century sources of literary terms certain terms were changed and for other terms traditional usage was maintained. Some of the terms discussed were not established, for example sruoga strophe (now posmas, strofa). In the records of the Terminology Commission there are quite many synonyms of terms. It seems likely that terms were recorded at the discussion stage. Bien que the list of terms discussed was not published in the press, the work of the Terminology Commission in the field of literary terms was helpful. The majority of terms came into usage through Kazys Bizauskas textbook Literatūros teorija (Literary Theory) (1922), although he didnt follow all recommendations of the Terminology Commission. Reçu 2013-10-22 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paché [email protected]