Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo

O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych STASYS KEINYS SŁOWA KLUCZOWE: termin, termin naukowy, terminologia, jednoznaczność Gdy zasiadłem do pisania tego artykułu, z jakiegoś zakamarka pamięci wyłoniły się słowa pochodzącego z Szeteniai (koło Kalnaberžė) pisarza, profesora literatury, noblisty Czesława Miłosza: „<...> nazwać ptaka i zamknąć go w literach – to niemal to samo, co mieć go na zawsze” (Milošas 1991: 124). Ucieszyłem się, że ta myśl może pasować do szerszej wypowiedzi o terminach. Otóż przez pięć dziesięcioleci, które bezpośrednio wiązały mnie z terminami i terminologią, nie raz zdarzało mi się słyszeć i czytać, że termin powinien być jeden i ten sam nie tylko dla wszystkich użytkowników, lecz niemal na zawsze. Taki sam zarówno pod względem formy, jak i znaczenia, tj. jak nazwa ptaka – o jednej formie i jednym znaczeniu. Oto kilka spośród wielu możliwych świadectw. Po pierwsze. Dokładnie sto lat temu na walnym zebraniu Litewskiego Towarzystwa Naukowego (ówczesnej naszej akademii nauk) lekarz, mówiąc potocznie – doktor, Kazys Grinius, wyjaśniając „Czego można wymagać od terminologii naukowej?”, wymienił najpierw: „Aby każdemu pojęciu odpowiadała jedna nazwa, jedno słowo, ponieważ termin naukowy jest prawdziwym nomen proprium i powinien być tylko jeden1 (Grinius 1914: 432–433). Drugie świadectwo brzmi: „Termin to tak maleńki cytat. Zgodnie z zasadami cytowania termin musi zachować to samo znaczenie we wszystkich pracach naukowych z danej dziedziny wiedzy” – tak przed około trzydziestu laty w wydanym Wstępie do filologii ogólnej uczył studentów profesor filologii Uniwersytetu Moskiewskiego im. Michaiła Łomonosowa Jurij Rożdiestwienski (Рождественский 1979: 141). Można powiedzieć, że od dawna dąży się do wspomnianej tu jednoznaczności terminu i jednoznaczności, a gdy zaczęto standaryzować nie tylko wyroby, lecz także ich własne 1 Język cytatów w artykule pozostawiono bez zmian, jedynie gdzieniegdzie dodano akcent. Terminologija | 2013 | 20 47 oraz nazwy ich części, dążenie to uczyniono jednym z najważniejszych wymogów terminologii. Nie dziwi, że w swoich pracach terminologicznych szczególnie podkreślali to inżynierowie aktywnie działający od lat trzydziestych ubiegłego wieku w dziedzinie standaryzacji: Rosjanin Dmitrij Lotė (1898–1950), Austriak Eugen as Viusteris (1898–1977) i Łotysz Ernestas Drezenas (1892–1937), który w tym samym czasie pracował nad standaryzacją w Rosji. Oparta przede wszystkim na logice teoria terminu dwóch pierwszych żyje do dziś, chociaż po II wojnie światowej językoznawcy, przynajmniej niektórzy z nich, zaczęli od wewnątrz badać język specjalistyczny i terminologię oraz znacznie złagodzili kategoryczność tych wymogów. Język ma bowiem system znaczeń i sposobów ich wyrażania, który ukształtował się przez setki, a wraz z językami prajęzykowymi przez tysiące lat, przeniknął świadomość jego użytkowników i jest wspólny zarówno językowi ogólnemu, jak i specjalistycznemu; narzucanie mu przemocy i zmienianie go za pomocą wymogów narzucanych z zewnątrz nie jest pracą pożyteczną dla społeczeństwa, użytkowników tego języka. Doskonale rozumiał to i niemal w tym samym czasie, nawet nieco wcześniej, wyraził współczesny wspomnianym inżynierom nasz filozof i terminolog, profesor Stasys Šalkauskis (1886–1941). W swoim studium teorii terminologii, opublikowanym wówczas w przedwojennym czasopiśmie Logos, a obecnie przedrukowanym w Raštuose, pisał: „<...> i trafiając do terminologii naukowej, wyrazy nie zastygają pod względem semantycznym, lecz podlegają dalszej ewolucji, która nigdy się nie kończy, dopóki język żyje w duchu narodu” (Šalkauskis 1991: 43). Rozważając kwestię jednoznaczności zarówno wyrazu, jak i terminu, nie należy tracić z oczu tego, że same wyrazy vienareikšmis, vienareikšmiškas ir vienareikšmiškumas nie są jednoznaczne. W Dabartinės lietuvių kalbos žodyne od drugiego wydania rozróżnia się dwa znaczenia tych wyrazów, zależnie od tego, czy dana rzecz ma, po pierwsze, tylko jedno znaczenie, a po drugie — to samo znaczenie (DŽ 1972: 934). Wydaje się, że oba te znaczenia ma się na myśli, gdy mówi się lub pisze również o semantyce terminów. I chociaż przy wyliczaniu cech terminów zwykle, a przynajmniej najczęściej, wymienia się tylko posiadanie jednego znaczenia, w przytoczonym wcześniej cytacie z książki J. Rożdiestwienskiego podkreślono właśnie zachowanie t e g o s a m e g o znaczenia (dla ścisłości cytat powtórzono tu w języku oryginału): «Термин является как бы минимальной цитатой. По правилам цитирования термин должен сохраняться в одном и том же значении во всех научных сочинениях, принадлежащих к определенной области знания.» Prawdę mówiąc, trudno zrozumieć taką kategoryczność tego autora, ponieważ pisze on nie o terminie wyizolowanym, rozpatrywanym samym w sobie jako jednostka, element określonego systemu, ani o zalecaniu czy ustalaniu terminu, lecz o jego użyciu. 48 Stasys Keinys | Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo W pracy terminologicznej i badaniach naukowych warto stale mieć na uwadze te dwa przypadki istnienia terminów (ustalanie i zalecanie oraz użycie). W pracach nad zalecaniem i ustalaniem, tj. w słownikach terminologicznych, encyklopediach, normach itp., termin jest jakby zamrażany, utrwalany, a podaje się istotę jego znaczenia. Łatwo przedstawić go tu tak, jak się chce — jako jednoznaczny, pozbawiony synonimów itd. Życie terminowi nadaje jednak użytkownik i to on, przede wszystkim autor tekstu naukowego (nie należy przy tym zapominać o odbiorcy — słuchaczu, czytelniku), decyduje, czy termin jest używany (i rozumiany) dokładnie tak, jak ustalił to zalecający lub zalecający je instytucje, czy też jego znaczenie zostaje pod jakimś względem zawężone, rozszerzone, przeniesione lub doprecyzowane. W końcu przecież nie sądzimy, że osoby zalecające terminy, w przeciwieństwie do wszystkich innych ludzi, są nieomylnymi wszystkowiedzącymi, lepiej od wszystkich innych zdolnymi rozumieć i nazywać terminami oznaczane rzeczy. St. Šalkauskis zauważył tę kwestię i trafnie ujął ją tak: „Ewolucja semantyczna terminologii ma podstawę w fakcie, że każdy wyraz nabiera swoistego zabarwienia w kontekście, w którym jest używany” (Šalkauskis 1991: 43). Nieco dalej kontynuował: „Trzeba sobie jasno uświadomić, że sama natura języka wcale nie wymaga tak ścisłego ustalania sensu i znaczenia wyrazów, by nie pozostawić swobody ich swoistego używania zgodnie z tym, czego mogą wymagać właściwości nowych kontekstów. Zastygnięcie sensów i znaczeń wyrazów w żelaznych ramach słownika ustalonego raz na zawsze tak ograniczyłoby swobodny tok ludzkiej myśli, że jego inicjatywa intelektualna bardzo by na tym ucierpiała” (Šalkauskis 1991: 44). Można by sądzić, że wskazuje to na wspomniany konflikt poglądów i rozumienia między inżynierami, a szerzej — badaczami tak zwanych nauk ścisłych, oraz filozofem, a szerzej — badaczami nauk humanistycznych, wynikający z odmienności przedmiotu, charakteru i potrzeb tych nauk. Filozofia jest jednak nie tylko odrębną nauką, lecz także ogólną metodologią nauki, a rozwój jest właściwy wszystkim dziedzinom nauki, podobnie jak całemu bytowi. Język i jego terminologia nie stanowią wyjątku. Nawiasem mówiąc, w naszych słownikach terminologicznych terminy zazwyczaj podaje się bez przykładów użycia, a autorzy prac naukowych nierzadko pozostawiają bez objaśnienia stosowane przez siebie odchylenia znaczeniowe lub warianty terminów, toteż sami czytelnicy lub słuchacze muszą się domyślać, co chciano przekazać za pomocą danego terminu. Trzeba powiedzieć, że ogólne twierdzenie, iż terminy powinny być jednoznaczne, a ich wieloznaczność stanowi wadę terminologii, niejeden specjalista z różnych dziedzin rozumie dosłownie, jak dogmat, i zaczyna je Terminologija | 2013 | 20 49 stosować do całej terminologii języka. Nie można jednak poprzeć dążenia do całkowitej, absolutnej jednoznaczności, ponieważ jej wprowadzanie oznaczałoby konieczność dokonania ogromnego przewrotu w terminologii i, jak wspomniano wcześniej, zburzenia systemu nazewniczego, który ukształtował się przez długi czas i wrósł w świadomość użytkowników języka. Czy rzeczywiście znaleźliby się chętni, by terminu šaknis używać wyłącznie w botanice i ogrodnictwie, a językoznawców, anatomów i specjalistów z innych dziedzin ganić za to, że przenieśli znaczenie tego terminu z nauki o roślinach i zastosowali go w swoich dziedzinach? Czy łatwiej byłoby się wzajemnie rozumieć, gdyby wyraz taškas miał tylko zwykłe znaczenie „okrągły znaczek, plamka” (LKŽ XV 982), a na potrzeby językoznawstwa, matematyki, fizyki, techniki, sportu i innych dziedzin wymyślano lub zapożyczano różne inne nazwy? Oczywiście język ma środki i możliwości, by przeprowadzić taką rewolucję słownikową według własnego uznania, jednak przenoszenie znaczeń wyrazów lub terminów i ich adaptowanie jest również jednym z najbardziej typowych sposobów zaspokajania potrzeb nazewniczych. Ponadto sposób ten chroni język przed napływem neologizmów i/lub zapożyczeń z innych języków, jest więc dla niego ekonomiczny i bardzo wygodny dla użytkownika, ponieważ używanie znanego wyrazu lub terminu, choćby nieco zmienionego i dostosowanego znaczeniowo do innej dziedziny, jest znacznie łatwiejsze niż zrozumienie i zapamiętanie nowego, całkiem nieznanego, niemotywowanego w języku zapożyczenia albo, jak często się zdarza, neologizmu utworzonego w nietypowy sposób. Bardziej zgodny z rzeczywistością wydaje się wymóg jednoznaczności terminu — a, jak sądzę, trafniej byłoby powiedzieć: postulat — w obrębie dziedziny lub systemu, którego terminologii jest on elementem. Zwykle wspomina się przy tym również o dziedzinach blisko powiązanych, lecz przypadki, w których terminy używane w różnych dziedzinach miałyby dokładnie to samo znaczenie, są, jak się wydaje, rzadkie, a nawet bardzo rzadkie. W ostateczności można by tu wymienić na przykład nazwy narządów mowy zaczerpnięte z nomenklatury anatomicznej albo, być może, w niejednym przypadku bezpośrednio z żywego języka ogólnego do językoznawstwa (przede wszystkim fonetyki, czyli nauki o głoskach) (chyba nikt nie pochwaliłby językoznawcy, który na tę potrzebę zacząłby tworzyć neologizmy lub używać zapożyczeń z jakiegoś innego języka). Jednak zaraz potem niejeden fonetyk, jakby zapomniawszy rodzimych nazw narządów mowy, używa na określenie głosek tworzonych za ich pomocą zlituanizowanych zapożyczonych przymiotników dentalinis „zębowy”, labialinis „wargowy”, nazalinis „nosowy”, uvuliarinis „języczkowy” itd., a także zapożyczonych nazw odpowiadających im zjawisk labializacija, nazalizacija itd. Oczywiście jest to inna kwestia — jednoznaczności terminów, a więc nie temat tego artykułu, choć kwestia z nim nierozerwalnie związana, bo przecież forma i znaczenie stanowią jedność dwojga, dwie niezbędne strony tego samego znaku, bez których nie mógłby on istnieć). 50 Stasys Keinys | Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo Przenoszenie terminu do innej dziedziny najczęściej wiąże się z dostosowaniem, doprecyzowaniem lub zmianą jego znaczenia. I zapewne niejednokrotnie może pojawić się chęć połączenia takich częściowych (właściwych poszczególnym dziedzinom) terminów w jeden swoisty antytermin o najbardziej ogólnym znaczeniu. Wydaje się przecież oczywiste, że człon terminologiczny morfologija, który z biologii trafił do językoznawstwa i niektórych innych nauk, stał się takim antyterminem oznaczającym „naukę o formach”, natomiast w tych dziedzinach i ich gałęziach używa się terminów o znaczeniu zawężonym ze względu na badany obiekt, na przykład morfologia roślin, morfologia zwierząt, morfologia języka (wyrazów), morfologia krwi, jednowyrazowe citomorfologija „morfologia komórki”, geomorfologija „morfologia ziemi” itd. Zresztą przynajmniej w słownikach objaśniających naszego języka, a także w encyklopediach, zwykle podaje się jedynie te odrębne znaczenia, wydzielone według dziedzin nauki. Być może wynika to z tego, że, jak się zdaje, wciąż nie istnieje nauka o morfologii ogólnej. Nie powinno to jednak przeszkadzać w rozróżnianiu znaczeń wyrazów. Próbując zrozumieć omawiane zagadnienia, wkraczamy w obszar relacji znaczeniowych między terminami ogólnonaukowymi i terminami z innych szerszych dziedzin (takie ogólne terminy, zwykle o najszerszym znaczeniu, moglibyśmy nazwać istniejącymi, właściwymi, antyterminami), a także terminami interdyscyplinarnymi, a znaczeniami terminów z poszczególnych dziedzin nauki i ich gałęzi; innymi słowy, w obszar powiązań terminów o szerszym i węższym zakresie z jednoznacznością i wieloznacznością. Na przykład wyraz forma jest ogólnym terminem nauki, techniki i sztuki, który w najszerszym znaczeniu stosuje się w filozofii — „element rzeczywistości i procesu poznania, nadający poznawanym obiektom odrębność i tożsamość” (VLE VI 187). W poszczególnych dziedzinach i gałęziach działalności człowieka termin ten występuje samodzielnie lub jako człon terminów złożonych, w znaczeniu odpowiednio dostosowanym i określonym; na przykład w językoznawstwie forma jest najczęściej używana w dwóch znaczeniach — szerszym „wyrażanie, ekspresja” i węższym, bardziej konkretnym „rodzaj” (por. EWJP 1978: 89; DL 1980: 222–223; KTŽ 1990: 65, 75, 88, 166, 241; Булыгина, Крылов 1990: 557–558). Zarówno z perspektywy szerszej, jak i węższej semantyki terminu właściwego dla danej dziedziny lub gałęzi chodzi o to, ile i jak szerokich znaczeń przypisuje się danemu terminowi lub grupie terminów. Zależy to również od tego, jak pojmuje się i wyodrębnia znaczenie terminologiczne, jaki jest jego stosunek do nazywanego pojęcia, jego zakresu i samej nazwy oraz w jakim stopniu przy nazywaniu uwzględnia się systemowe tendencje słownictwa danego języka. Przyjmijmy, że we współczesnym języku ogólnym zwyczajowo wyrazy i terminy utworzone od nazw osób wykonujących dany zawód za pomocą przyrostka -ystė nazywają teorię i praktykę (naukę i działalność) danej dziedziny lub gałęzi Terminologija | 2013 | 20 51 teorię i praktykę (naukę i działalność), np.: pszczelarstwo, ogrodnictwo, hodowla zwierząt, żeglarstwo, lotnictwo, drobiarstwo, rolnictwo itd. W terminologii zdarzają się jednak wyjątki — obok leśnictwa, być może z powodu zbyt silnie odczuwanej wieloznaczności terminu, być może z powodu godności naukowców lub obu tych względów naraz, a może jeszcze z jakiejś innej przyczyny, utworzono nazwę nauki miškotyra, a od niej także wyraz oznaczający badacza: miškotyrininkas. Jakiś czas temu proponowano również odebrać znaczenie naukowe bibliotekininkystės i nazywać tę naukę bibliotekotyra albo nawet bibliotekologija. Prawdę mówiąc, bardzo wątpliwe, czy warto w ten sposób nowotworami naruszać ustalony porządek nazewniczy języka. Nie należy zapominać, że w pracach dokumentujących terminy nie zawsze podaje się wszystkie znaczenia terminów. Na przykład jakieś trzy dekady temu, przy okazji pracy nad słownikiem terminów językoznawczych pisanym wspólnie z Kazimierasem Gaivenisem, przejrzawszy stosik dostępnych słowników terminów językoznawczych w kilku językach, ze zdumieniem stwierdziłem, że nazwę każdej części mowy objaśniano w nich wyłącznie jako klasę gramatyczną wyrazów, pomijając równie stare, lecz znacznie częstsze w pracach z zakresu językoznawstwa i w jego praktyce znaczenie pojedynczego wyrazu należącego do danej klasy. Uzgodniliśmy, że hasła z tej grupy podamy w słowniku w dwóch znaczeniach (zresztą po wydaniu słownika niejednemu z naszych językoznawców spodobała się ta decyzja). Zarówno słowniki terminologiczne, jak przede wszystkim użycie w języku danej dziedziny pokazują, że pewna część terminów ma więcej niż jedno znaczenie. Jest to szczególnie typowe dla terminów ogólnonaukowych i terminów z poszczególnych nauk. Bardzo wyraźnym świadectwem wieloznaczności wśród terminów używanych w pracach językoznawczych jest termin podstawowy kalba, którym po litewsku najczęściej oddaje się nie tylko słynną triadę Ferdinanda de Saussure’a langue, parole, langage, lecz także wiele innych znaczeń. Rosyjski filozof i filolog, profesor Aleksiej Losew, omawiał wieloznaczność terminów wspólnotowych w artykule „Wieloznaczność terminów teorii znaku i symbolu”, opublikowanym w 1978 roku (przedrukowanym w 1982 roku), w którym pisał: „Takie terminy jak znak, znaczenie, struktura, model, symbol mają w użyciu różnych autorów dziesiątki rozmaitych znaczeń. Nie należy sądzić, że w tej dziedzinie musi obowiązywać jakaś jedna, jedyna terminologia, odrzucająca inne zasady terminologiczne. Jedyną rzeczą, której można wymagać od autorów, jest to, by posługując się tym czy innym systemem terminologicznym, konsekwentnie się go trzymali i nie przeskakiwali za każdym razem od przyjętego przez siebie systemu do jakiegoś innego” (Лосев 1982: 220). 52 Stasys Keinys | Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo Istnieją ponadto (niezależnie od tego, czy aprobują je terminolodzy zalecający określone formy, czy nie) nie tylko znaczenia ogólne, ale i częściowe: używane przez kierunki, nurty i szkoły naukowe oraz inne dziedziny, a nawet przez poszczególnych autorów; wreszcie znaczenia właściwe tylko określonym tekstom lub ich grupom, których zapewne najczęściej ani się oficjalnie nie zaleca, ani nie odrzuca. Po prostu istnieją i całkiem często są używane. O takich indywidualnych znaczeniach terminów, którymi sam się posługiwał, mówił w 1971 roku podczas wykładu „Problemy semiotyki ogólnej” na Uniwersytecie Wileńskim profesor Algirdas Julius Greimas: „Jeśli rozróżniam przede wszystkim systemy wartości, czyli aksjologie, oraz organizacje funkcjonowania wartości, które nazywam ideologiami, to jest to moja osobista terminologia i proszę nie traktować jej jak świętego słowa. Chcę jedynie powiedzieć, że wygodnie jest tu odróżnić jedną rzecz, mianowicie system wartości jako system statyczny (nazywam go aksjologią) od systemu wartości danego ludziom jako model działania, który nazywam ideologią. Niekoniecznie odpowiada to rozróżnieniom przyjmowanym w socjologii” (Greimas 1991: 48). Uwaga terminologiczna najwybitniejszego i najbardziej znanego w świecie nauki litewskiego uczonego doskonale współbrzmi z założeniami i główną myślą niniejszego artykułu: terminów naukowych nie należy wtłaczać w ciasne, powszechnie obowiązujące ramy jednoznaczności, ponieważ zasady terminologii nie są jak regulaminy wojskowe, a naukowcy — ślepo je wykonującymi żołnierzami. W przeciwnym razie nauka nie byłaby twórczością, a także współtwórczynią języka. Język nauki obejmuje wiele terminów jednoznacznych, ale też wiele rozmaicie rozumianych i objaśnianych. Przyczyny tego są różne, podobnie jak sposoby, w jakie się to przejawia. Nie miałem zamiaru ani nadziei, by w tym artykule ująć problematykę jednoznaczności i wieloznaczności terminów, która mogłaby być tematem niejednej książki. Chciałem jedynie rozważyć problematyczność tego zagadnienia na gruncie jednej dziedziny (nauki) i przypomnieć użytkownikom, twórcom oraz porządkującym terminologię naukową, że zarówno w pracy badawczej, jak i praktycznej nie zawsze właściwe jest używanie słów o nakazowym wydźwięku, takich jak wymóg, zakaz, obowiązkowe, niedozwolone; i że zapewne nie zawsze sami wiemy, czy dany termin rzeczywiście jest jednoznaczny, a tym bardziej, czy po pewnym czasie będzie miał to samo i tylko jedno znaczenie. Język nauki, a więc i jego terminy, zmieniają się przecież wraz z rozwojem nauki — zmieniają się teraz, tak jak zawsze — bo, jak pisał Romualdas Granauskas w tekście „Dwanaście gawronów krążących wokół Daukantasa”, „<...> nauka również jest wolnością, a niewiedza — żelaznymi łańcuchami na szyi i dębowymi kłodami u nóg” (Granauskas 1995: 272). Terminologija | 2013 | 20 5 3 LITERATŪRA DL 1980: Dictionnaire de linguistique par J. Dubois, M. Giacomo, L. Guespin, Chr. Marcellesi, J.-B. Marcellesi, J.-P. Mével, Paris: Librairie Larousse. DŽ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. II papildytas leidimas. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. EWJP 1978: Encyklopedia wiedzy o języku polskim. Pod redakcją St. Urbańczyka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo. Granauskas R. 1995: Vakaras, paskui rytas: Apsakymai ir apysakos, Vilnius: Leidybos centras. Greimas A. J. 1991: Iš arti ir iš toli: Literatūra, kultūra, grožis, Vilnius: Vaga. Grinius K. 1914: Apie botanikos organografijos lietuviškąją terminologiją. – Lietuvių tauta. Kn. 2, d. 3 (1912–1913). Yra ir atskiras K. Griniaus darbo atspaudas. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. LKŽ XV – Lietuvių kalbos žodynas 15. Vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mokslas, 1991. Milošas Č. 1991: Isos slėnis. Vertė A. Kalėda, Vilnius: Vaga. Šalkauskis St. 1991: Terminologijos teorija ir bendroji filosofijos terminija. – Raštai 2. Filosofijos ir pedagogikos terminija, Vilnius: Mintis. VLE VI – Visuotinė lietuvių enciklopedija 6. Vyr. red. A. Račis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004. Булыгина Т. В., Крылов С. А. 1990: Форма в языкознании. – Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В. Н. Ярцева, Москва: Советская энциклопедия. Лосев А. Ф. 1982: Знак. Символ. Миф: Труды по языкознанию, Москва: Издательство Московского университета. Рождественский Ю. В. 1979: Введение в общую филологию, Москва: Высшая школа. ABOUT UNDERSTANDING THE UNAMBIGUITY OF THE TERMS OF SCIENCE Unambiguity is usually treated as one of the important features of a term and quite often it is viewed as one of the main requirements of terms. Therefore polysemy of a term is treated as a fault. However, polysemous terms are quite frequent in term recording works (special dictionaries, encyclopaedias, etc.) as well as in scientific texts of various domains. This article deals with the problem of unambiguity of terms of science in respect of science development and naming system of the language. First of all it is noted that the words and terms vienareikšmis (unambiguous) and vienareikšmiškumas (unambiguity) are not unambiguous themselves, because on the one hand they mean ‘having only one meaning’ and on the other hand – ‘having the same meaning’. When speaking about the unambiguity of terms often both these meanings are kept in mind, but more frequently the oneness of term meaning is emphasized. The Lithuanian philosopher Stasys Šalkauskis (1886–1941) who published his works on terminology theory and practice from 1927 onwards gave a reasoned argument against strict restraint of the meaning of terms. In his work Terminologijos teorija (Terminology Theory) Šalkauskis wrote: “<...> ir patekę į mokslinę terminiją, žodžiai nesustingsta semantiniu atžvilgiu, o yra palenkti tolimesnei evoliucijai, kuri niekados nesibaigia, kol kalba yra gyva tautos dvasioje” (translation: “<...> and when words make their way into scientific terminology they do not freeze in semantic respect, but are inclined towards further evolution which never stops while the language is alive in the spirit of a nation”). These words are very important for the cognition of the essence of science and its language creation. The article rejects an absolutization of unambiguity of scientific terms and argues that the main manifestation of the existence of terms is not their fixation in 54 Stasys Keinys | Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo dictionaries or encyclopaedias, but scientific texts where terms are used not only in general, but also in partial meanings specific to particular domains and scientific schools as well as in some individual meanings characteristic to particular scientists or to some of their works. This is viewed as a natural thing for the language and terminology of science, because only terminology theory and practice which do not restrict the freedom of scientific creative work can facilitate the development of scientific cognition and ensure the progress of science. К ВОПРОСУ О ПОНИМАНИИ ОДНОЗНАЧНОСТИ ТЕРМИНОВ НАУКИ Однозначность обычно считается важной чертой терминов, нередко даже одним из основных к ним предъявляемых требований, а многозначность – недостатком терминологии. Но как в работах по фиксации научных терминов (в специальных словарях, энциклопедиях и т.п.), так и особенно в научных текстах неоднозначные термины не являются редким исключением. В настоящей статье обсуждается проблема однозначности научных терминов в контексте развития науки и номинативной системы языка. С начала обращается внимание на факт неоднозначности самих слов и терминов vienareikšmis «однозначный» и vienareikšmiškumas «однозначность» – 1) имеющий только одно значение, 2) имеющий тождественное (неизменённое) значение. К терминологии относят оба этих значения, но чаще подчёркивается единственность значения термина. В литовском терминоведении против строгого ограничения значения терминов аргументированно выступил философ и терминолог профессор Стасис Шалкаускіѕ (Stasys Šalkauskis, 1886–1941), с 1927 года включившийся в разработку теории терминологии и создавший словарь философских терминов. В труде по теории терминологии он писал, что после попадания в терминологию науки слова не прекращают семантического развития, которое никогда не оканчивается пока язык остаётся живым в духе народа. Далее в статье показана несостоятельность абсолютизации однозначности научной терминологии, доказывается, что основной сферой существования терминов является не фиксация в словарях или энциклопедиях, а тексты науки, в которых термины используются не только в общих, но и в частных, в том числе свойственных для отдельных научных направлений, школ, значениях. Кроме того, термины употребляются и с индивидуальными значениями, характерными как для отдельных учёных, так и отдельным их трудам. Это считается естественным, так как только ненарушающая свободы научного творчества терминология способствует успешному развитию научного познания и самой науки. Gauta 2013-11-12 Stasys Keinys Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2013 | 20 55