Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo

4 7Terminologia | 2013 | 20 O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych StaSyS KeinyS Słowa kluczowe: termin, termin naukowy, terminologia, jednoznaczność Kiedy zasiadłem do pisania tego artykułu, z jakiegoś zakamarka pamięci wyłoniły się (od Kalnãberžė) pisarza, profesora literatury, w noberadėse – to prawie to słowa szelininkasa Czesława Miłosza: „<...> nazwać i zamknąć ptaka teniskiego samo, co mieć go na zawsze” (Milošas 1991: 124). Wydało mi się, że ta myśl mogłaby pasować do szerszej wypowiedzi o terminach. Bo w ciągu pięciu dziesięcioleci, które bezpośrednio wiążą mnie także z terminami i terminologią, niejeden raz zdarzało mi się słyszeć i czytać, że termin powinien być jeden i ten sam nie tylko dla wszystkich użytkowników, lecz niemalże na zawsze. To samo zarówno pod względem formy, jak i znaczenia, tj. jak nazwa ptaka, z jedn formą i jednym znaczeniem. Oto jeden z wielu możliwych tego świadectw. Pierwszy. Dokładnie przed stu laty na walnym zgromadzeniu Litewskiego Towarzystwa Naukowego (ówczesnej naszej Akademii Nauk) lekarz ludzi, mówiąc potocznie – doktor, Kazys Grinius, wyjaśniając „Czego można wymagać od terminologii naukowej?”, w pierwszej kolejności wymienił: „Aby dla każdego pojęcia była jedna nazwa, jedno słowo, ponieważ termin naukowy jest prawdziwym nomen proprium i musi być tylko jeden”1 (Grinius 1914: 432–433). Drugie świadectwo jest następujące: „Termin jest jakby małym cytatem. Zgodnie z zasadami cytowania termin powinien zachować jedno i to samo znaczenie we wszystkich dziełach naukowych danej dziedziny wiedzy” – w ten sposób przed około trzydziestoma laty, we wstępie do filologii ogólnej, wydanym wówczas, studentów nauczał profesor filologii Moskiewskiego Uniwersytetu im. Michaiła Łomonosowa Jurij Rożdiestwienski (Рождественский 1979: 141). Można powiedzieć, że od dawna dąży się do wspomnianej tu jednoznaczności i jednorodności terminów, a gdy zaczęto standaryzować nie tylko wyroby, lecz także ich własne 1 Języka cytatów w artykule nie poprawiano, jedynie gdzieniegdzie dodano akcent. 4 8 Stasys Keinys | O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych oraz nazw ich części, dążenie to uczyniono jednym z najważniejszych wymogów terminologii. Nie dziwi, że w swoich pracach terminologicznych szczególnie podkreślali to inżynierowie, którzy aktywnie działali w dziedzinie standaryzacji od czwartej dekady ubiegłego wieku: Rosjanin Dmitrij Lotė (1898–1950), Austriak Eugen Wüster (1898–1977) oraz Łotysz Ernestas Drezenas (1892–1937), który w tym samym czasie pracował przy standaryzacji w Rosji. Teoria terminu dwóch pierwszych, przede wszystkim oparta na logice, żyje do dziś, chociaż po drugiej wojnie światowej językoznawcy, którzy zaczęli szerzej badać od wewnątrz język specjalistyczny i terminologię, przynajmniej niektórzy z nich, znacznie złagodzili kategoryczność tych wymagań. Język bowiem ma ukształtowany przez setki, a wraz z językami praojczystymi przez tysiące lat, przenikający świadomość jego użytkowników ogólny system znaczeń i sposobów ich wyrażania, wspólny zarówno dla języka ogólnego, jak i specjalistycznego, a narzucanie mu przemocy, zmienianie go wymaganiami narzucanymi z zewnątrz nie jest pracą korzystną dla społeczeństwa, użytkowników tego języka. Doskonale uświadomił to sobie i niemal w tym samym czasie, a nawet nieco wcześniej, współczesny wspomnianych inżynierów, nasz filozof i terminolog, profesor Stasys Šalkauskis (1886–1941), i wyraził to w słowach. W swoim studium teorii terminologii, opublikowanym wówczas w przedwojennym czasopiśmie Logos, a obecnie przedrukowanym w Pismach, pisał: „<...> i trafiając do terminologii naukowej, słowa nie zastygają pod względem semantycznym, lecz są poddane dalszej ewolucji, która nigdy się nie kończy, dopóki język żyje w duchu narodu“ (Šalkauskis 1991: 43). Rozpatrując zarówno kwestię jednoznaczności słowa, jak i terminu, nie należałoby tracić z oczu tego, że same słowa vienarekšmis, vienarekšmiškas i vienareikšmiškùmas nie są jednoznaczne. W Słowniku współczesnego języka litewskiego od drugiego wydania rozróżnia się dwa znaczenia tych słów, zależnie od tego, czy dana rzecz ma, po pierwsze, tylko jedno znaczenie, a po drugie – to samo znaczenie (DŽ 1972: 934). Wydaje się, że oba te znaczenia ma się na myśli, gdy mówi się lub pisze także o semantyce terminów. I chociaż przy wyliczaniu cech terminów zwykle, a przynajmniej najczęściej, wymienia się posiadanie tylko jednego znaczenia, we wcześniej przytoczonym cytacie z książki J. Rożdiestwienskiego podkreślono właśnie trzymanie się t e g o s a m e g o znaczenia (dla ścisłości cytat ten powtarza się tutaj w języku oryginału): «Термин является как бы минимальной цитатой. По правилам цитирования термин должен сохраняться в одном и том же значении во всех научных сочинениях, принадлежащих к определенной области знания.» Prawdę mówiąc, taką kategoryczność tego autora niełatwo zrozumieć, ponieważ pisze on nie o wyizolowanym terminie samym w sobie, jako jednostce, członie określonego systemu, nie o tworzeniu czy utrwaleniu terminu, lecz o jego użyciu. 4 9Terminologia | 2013 | 20 Te dwa przypadki istnienia terminów (utrwalenie oraz normalizacja i użycie) w pracy terminologicznej i badaniach naukowych nieustannie warto mieć przed oczami. W pracach dotyczących normalizacji i utrwalania, tj. w słownikach terminologicznych, encyklopediach, normach itp., termin zostaje niejako zamrożony, skostniały, podawana jest istota jego znaczenia. Tutaj łatwo przedstawić go tak, jak się chce – i jako jednoznaczny, i bez synonimów, i tak dalej. Jednak życie terminowi nadaje użytkownik, i to on, przede wszystkim twórca tekstu naukowego (nie należy przy tym zapominać o odbiorcy – słuchaczu, czytelniku), decyduje, czy termin jest używany (i rozumiany) dokładnie tak, jak ustalił to normalizator lub normalizatorzy, czy też jego znaczenie pod jakimś względem zostaje zawężone, rozszerzone, przeniesione lub doprecyzowane. W końcu przecież nie sądzimy, że normalizatorzy terminologii, w odróżnieniu od wszystkich ludzi, są nieomylni i wszechwiedzący, lepiej niż wszyscy inni potrafiący pojmować i nazywać terminami oznaczane rzeczy. Zauważył to St. Šalkauskis i trafnie wyraził w następujący sposób: „Semantyczna ewolucja terminologii znajduje swoją podstawę w fakcie, że każde słowo nabiera swoistego zabarwienia od kontekstu, w którym jest używane” (Šalkauskis 1991: 43). A nieco dalej kontynuował: „Trzeba nawet jasno zdawać sobie sprawę, że sama natura języka wcale nie wymaga tak ścisłego ustalania sensu i znaczenia słów, aby nie pozostała swoboda swoistego używania tych słów w zależności od tego, czego mogą wymagać właściwości nowych kontekstów. „Skrzepnięcie sensów i znaczeń słów w żelaznych ramach słownika ustalonego raz na zawsze tak ograniczyłoby swobodny tok ludzkiej myśli, że jego inicjatywa intelektualna bardzo by na tym ucierpiała” (Šalkauskis 1991: 44). Można by pomyśleć, że świadczy to o wspomnianym konflikcie poglądów i rozumienia między inżynierami oraz ogólnie rzecz biorąc badaczami tak zwanych nauk ścisłych a filozofem i ogólnie rzecz biorąc badaczami nauk humanistycznych, wynikającym z odmiennego przedmiotu, charakteru i potrzeb tych nauk. Jednak filozofia jest przecież nie tylko odrębną nauką, lecz także ogólną metodologią nauki, a rozwój jest właściwy wszystkim dziedzinom nauki, podobnie jak całemu bytowi. Język i jego terminologia również nie stanowią wyjątku. Zresztą w naszych słownikach terminologicznych terminy zazwyczaj podaje się bez przykładów użycia, nierzadko także autorzy prac naukowych pozostawiają niewyjaśnione odchylenia lub odmiany ich używanych znaczeń, toteż czytelnicy lub słuchacze muszą sami zorientować się, co chciano przekazać za pomocą danego terminu. Trzeba powiedzieć, że ogólne twierdzenie, iż terminy powinny być jednoznaczne, a ich niejednoznaczność jest wadą terminologii, niejeden specjalista z różnych dziedzin rozumie dosłownie, jak dogmat, i zaczyna je 5 0 Stasys Keinys | O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych stosować do cłej terminologii języka. Jednak nie sposób poprzeć dążenia do takiej całkowitej, absolutnej jednoznaczności, ponieważ przy jej wprowadzaniu trzeba by dokonać ogromnego przewrotu w terminologii i, jak wspomniano wcześniej, burzyć system nominacyjny utrwalony przez zbyt długi czas i zakorzeniony w świadomości użytkowników języka. Czy rzeczywiście znaleźliby się chętni, aby, powiedzmy, termin šaknis był używany wyłącznie w botanice, jeszcze w produkcji roślinnej, i ganiący językoznawców, anatomów oraz specjalistów z innych dziedzin za to, że ci, przenosząc znaczenie tego terminu z nauki o roślinach, zastosowali go w swoich dziedzinach nauki. Ciekawe, czy łatwiej byłoby się wzajemnie rozumieć, gdyby słowo taškas miało tylko zwykłe, potoczne znaczenie „okrągły znak, plamka” (LKŽ XV 982), a dla językoznawstwa, matematyki, fizyki, techniki, sportu i innych dziedzin wymyślono by lub zapożyczono najrozmaitsze inne określenia. Prawdą jest, że język ma do dyspozycji sposoby i środki, aby dokonywać takiej rewolucji w słownictwie, jednak także przenoszenie i przystosowywanie znaczeń słów lub terminów jest jednym z najbardziej charakterystycznych sposobów zaspokajania potrzeb nazewniczych. Ponadto sposób ten pomaga chronić język przed napływem neologizmów i lub zapożyczeń z innych języków, jest więc ekonomiczny dla języka i bardzo wygodny dla użytkownika, ponieważ używanie znanego słowa lub terminu, choćby ze znaczeniem zmienionym i przystosowanym do innej dziedziny, jest znacznie prostsze niż zrozumienie i zapamiętanie nowego, zupełnie niesłyszanego, niemotywowanego w języku zapożyczenia albo, jak często się zdarza, neologizmu utworzonego w sposób nietypowy. Bliższy rzeczywistości wydaje się wymóg, by termin był jedoznaczny, albo — moim zdaniem — trafniej powiedzieć: życzenie jedoznaczności w tej dziedzinie czy systemie, którego terminologii jest członem. Zwykle wymienia się razem także dziedziny blisko ze sobą związane, ale przypadki, w których terminy używane w różnych dziedzinach powinny mieć dokładnie to samo znaczenie, wydają się rzadkie, a nawet bardzo rzadkie. Tylko w ostateczności można by tu wymienić na przykład nazwy narządów mowy przejęte z nomenklatury anatomicznej albo może w niejednym przypadku bezpośrednio z żywego języka potocznego do językoznawstwa (przede wszystkim fonetyki, czyli nauki o głoskach) (chyba nikt nie pochwaliłby językoznawcy, który w tym celu zacząłby tworzyć neologizmy lub używać zapożyczeń z jakiegoś innego języka. Jednak zaraz potem niejeden fonetyk, jakby zapomniawszy o rodzimych nazwach narządów, w nazwach głosek tworzonych za pomocą tych narządów używa spolonizowanych zapożyczonych przymiotników dentalinis „zębowy”, labialinis „wargowy”, nazalinis „nosowy”, uvuliarinis „języczkowy” itd. oraz zapożyczonych nazw odpowiednich zjawisk labializacija, nazalizacija itd. Prawdą mówiąc, jest to inna kwestia — jednoznaczności terminów — a więc nie niniejszego artykułu, lecz wcale od niego nieodłączna, ponieważ przecież forma i znaczenie stanowią jedność w dwoistości, dwie konieczne strony tego samego znaku, bez których nie mógłby on istnieć). 5 1Terminologia | 2013 | 20 Przeniesienie terminu do innej dziedziny najczęściej wiąże się z dostosowaniem, doprecyzowaniem lub zmianą jego znaczenia. I zapewne w niejednym przypadku może pojawić się chęć połączenia takich częściowych (właściwych poszczególnym dziedzinom) terminów w jeden swoisty anttermin o najbardziej ogólnym znaczeniu. Przecież wydaje się oczywiste, że przeniesiony z biologii do językoznawstwa i niektórych innych nauk człon terminów morfologia stał się takim antterminem, oznaczającym „naukę o formach”, natomiast w tych dziedzinach i ich gałęziach używa się terminów o znaczeniach zawężonych ze względu na badany obiekt, na przykład morfologia roślin, morfologia zwierząt, morfologia języka (słów), morfologia krwi, jednowyrazowe cytomorfologia „morfologia komórki”, geomorfologia „morfologia Ziemi” itd. Nawiasem mówiąc, przynajmniej w naszych słownikach objaśniających, a także w encyklopediach zwyczajowo podaje się tylko te poszczególne znaczenia, wyodrębnione według dziedzin nauki. Może wynika to z tego, że, jak się zdaje, nadal nie istnieje nauka o morfologii ogólnej. Nie powinno to jednak przeszkadzać w rozróżnianiu znaczeń kitų platesnių sričių terminų (galėtume ir tokius bendruosius, paprastai słów. Próbując zrozumieć omawiane kwestie, wkraczamy w obszar terminów nauk ogólnych i mających najszersze znaczenie, nazywanych istniejącymi, rzeczywistymi, anterminowymi), a także w obszar relacji znaczeniowych terminów interdyscyplinarnych do znaczenia lub znaczeń terminów poszczególnych dziedzin nauki i ich gałęzi, czyli, innymi słowy, w związki terminów o szerszym i węższym zakresie z jednoznacznością oraz niejednoznacznością. Na przykład słowo forma jest ogólnym terminem nauki, techniki i sztuki, który w najszerszym znaczeniu jest używany w filozofii – „element rzeczywistości i procesu poznania, nadający poznawanym obiektom odrębność i tożsamość” (VLE VI 187). W poszczególnych dziedzinach i gałęziach działalności ludzkiej termin ten jest używany samodzielnie lub jako składnik terminów złożonych, w odpowiednio dostosowanym i określonym znaczeniu, na przykład w językoznawstwie forma jest najczęściej używana w dwóch znaczeniach – szerszym „wyrażania, ekspresji” i węższym, bardziej konkretnym „rodzaju” – (por. EWJP 1978: 89; DL 1980: 222–223; KTŽ 1990: 65, 75, 88, 166, 241; Булыгина, Крылов 1990: 557–558). Patrząc zarówno z punktu widzenia szerszej, jak i węższej semantyki terminu danej dziedziny lub gałęzi, to, ile i jak szerokich znaczeń przypisuje się poszczególnemu terminowi lub ich grupie, zależy również od tego, jak pojmuje się i wyodrębnia znaczenie terminologiczne, jakie są jego relacje z nazywanym pojęciem, jego zakresem oraz samym nazwaniem i w jakim stopniu przy nazywaniu uwzględnia się systemowe tendencje słownictwa języka. Załóżmy, że we współczesnym języku ogólnym jest zwyczajem, iż wyrazy i terminy utworzone od nazw osób według rodzaju zajęcia za pomocą przyrostka -ystė nazywają daną dziedzinę lub gałąź 5 2 Stasys Keinys | O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych teoria i praktyka (nauka i biznes), np.: pszczelarstwo, ogrodnictwo, hodowla zwierząt, marynistyka, lotnictwo, hodowla ptaków, rolnictwo itd. Jednakże z powodu terminologijoje pasitaiko išimčių – šalia miškininkystės gal dėl per stipriai odczuwanej niejednoznaczności terminu, być może z powodu godności naukowców albo obu tych rzeczy naraz, a może jeszcze z jakiegoś innego powodu, utworzono nazwę dziedziny nauki miškotyra, a od niej także wyraz oznaczający badacza – miškotyrininkas. Jakiś czas temu również proponowano odebrać bibliotekoznawstwu znaczenie dziedziny nauki i nazywać tę naukę bibliotekotyra albo nawet bibliotekologija. Prawdę mówiąc, bardzo wątpliwe, czy warto w ten sposób nowotworami językowymi podważać ustalony system nazewniczy języka. Nie należy tracić z oczu tego, że w pracach poświęconych rejestracji terminów mogą nie być podane wszystkie znaczenia proponowanych terminów. Na przykład przed trzema dziesięcioleciami, przeglądając wraz z Kazimierasem Gaivenisem, w związku z pracami nad słownikiem terminów językoznawczych, stosik dostępnych słowników terminów językoznawczych kilku języków, byłem zaskoczony, że nazwa każdej części mowy jest w nich wyjaśniana wyłącznie jako gramatyczna klasa wyrazów, lecz nie wspomina się o równie starym, tylko o wiele częściej występującym w pracach z zakresu językoznawstwa i praktyki językowej znaczeniu pojedynczego wyrazu należącego do tej klasy. Uzgodniliśmy, że terminy z tej grupy zostaną podane w słowniku w dwóch znaczeniach (swoją drogą, po ukazaniu się słownika niejednokrotnie byliśmy za to chwaleni przez naszych językoznawców). Zarówno słowniki terminów, jak i zwłaszcza użycie w języku danej dziedziny pokazują, że pewna część terminów ma więcej niż jedno znaczenie. Jest to szczególnie typowe dla terminów ogólnonaukowych i terminów poszczególnych nauk. Wśród terminów używanych w pracach językoznawczych bardzo wyraźnym świadectwem wieloznaczności jest podstawowy termin kalba, którym po litewsku najczęściej wyraża się nie tylko słynną trójcę Ferdinanda de Saussure’a langue, parole, langage, lecz także niemało innych znaczeń. Rosyjski filozof i filolog, profesor Aleksiej Łosiew, analizował wieloznaczność terminów ogólnych w opublikowanym w 1978 roku (przedrukowanym w 1982 roku) artykule „Wieloznaczność terminów teorii znaku i symbolu”, w którym pisał: „Takie terminy, jak znak, znaczenie, struktura, model, symbol, w użyciu różnych autorów mają dziesiątki różnych znaczeń.” Nie należy sądzić, że w tej dziedzinie musi obowiązywać jakaś jedna, jedyna terminologia, za pomocą której odrzucano by inne zasady terminologiczne. Jedyne, czego można wymagać od autorów, to aby, posługując się takim czy innym systemem terminów, konsekwentnie trzymali się swojej terminologii i za każdym razem nie przeskakiwali od przyjętego przez siebie systemu do jakiegoś innego systemu terminów” (Лосев 1982: 220). 5 3Terminologia | 2013 | 20 Ponadto istnieją (niezależnie od tego, czy zostały zaakceptowane przez terminologów, czy nie) nie tylko ogólne, lecz także szczegółowe znaczenia, używane przez kierunki, nurty, szkoły naukowe i inne dziedziny, a wreszcie przez poszczególnych autorów, a nawet znaczenia właściwe tylko określonym tekstom lub ich grupom, które prawdopodobnie najczęściej w ogóle ani nie są zalecane, ani nie są odradzane. Po prostu istnieją i są używane dość często. O takich indywidualnych znaczeniach terminów, którymi sam się posługiwał, profesor Algirdas Julius Greimas mówił w 1971 roku podczas wykładu „Problemy semiotyki ogólnej” na Uniwersytecie Wileńskim: „Jeżeli przede wszystkim oddzielam systemy wartości, jako aksjologie, od organizacji funkcjonowania wartości, które nazywam ideologiami, to jest to moja osobista terminologia i proszę nie traktować jej jak świętego słowa. Chcę tylko powiedzieć, że wygodnie jest tutaj odróżnić jedną rzecz, mianowicie system wartości jako system statyczny (nazywam go aksjologią) od systemu wartości danego ludziom jako model działania, który nazywam ideologią. Niekoniecznie odpowiada to rozróżnieniom dokonywanym przez socjologię” (Greimas 1991: 48). Ta uwaga terminologiczna tego najsłynniejszego i najbardziej znanego w świecie nauki litewskiego uczonego doskonale współbrzmi z zamysłem (pomysłem) i główną myślą niniejszego artykułu, że terminów naukowych nie należy wtłaczać w wąskie, obowiązujące wszystkich ramy powszechnej jednoznaczności, ponieważ zasady terminologii nie są jak jakieś regulaminy wojskowe, a naukowcy – ich ślepi wykonawcy. W przeciwnym razie nauka nie byłaby twórczością, podobnie jak twórczość językowa. Język naukowy ma wiele terminów jednoznacznych, a także wiele terminów rozumianych i objaśnianych w różny sposób. Przyczyny tego są różne, różne są również sposoby przejawiania się tego zjawiska. Nie miałem zamiaru ani nadziei, by w niniejszym artykule wyczerpać problematykę jednoznaczności i wieloznaczności terminów, wartą być może niejednej książki. Chodziło jedynie o rozważenie problematyczności tego zagadnienia na gruncie jednej dziedziny (nauki) oraz przypomnienie użytkownikom, twórcom i porządkującym terminy naukowe, że zarówno w badawczej, jak i praktycznej pracy terminologicznej nie zawsze właściwe jest używanie słów o kategorycznym znaczeniu: wymaganie, zakaz, obowiązkowe, nie można, a także że prawdopodobnie nie zawsze sami wiemy, czy dany termin rzeczywiście jest jednoznaczny, a tym bardziej, czy po pewnym czasie będzie miał to samo i tylko jedno znaczenie. Przecież język naukowy, a więc i jego terminy, zmienia się wraz z rozwojem nauki, zmienia się teraz tak jak zawsze, ponieważ przecież, słowami Romualdasa Granauskasa z eseju „Dwanaście czarnych kruków biegających wokół Daukantasa”, „<...> nauka również jest wolnością, a niewiedza – to żelazne łańcuchy na szyi i dębowe kłody na nogach” (Granauskas 1995: 272). 5 4 Stasys Keinys | O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych LitEratūra DL 1980: Dictionnaire de linguistique par J. Dubois, M. Giacomo, L. Guespin, Chr. Marcellesi, J.B. Marcellesi, J.P. Mével, Paris: Librairie Larousse. DŽ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. II papildytas leidimas. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. EWJP 1978: Encyklopedia wiedzy o języku polskim. Pod redakcją St. Urbańczyka, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo. Granauskas R. 1995: Vakaras, paskui rytas: Apsakymai ir apysakos, Vilnius: Leidybos centras. Greimas A. J. 1991: Iš arti ir iš toli: Literatūra, kultūra, grožis, Vilnius: Vaga. Grinius K. 1914: Apie botanikos organografijos lietuviškąją terminologiją. – Lietuvių tauta. Kn. 2, d. 3 (1912–1913). Yra ir atskiras K. Griniaus darbo atspaudas. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. LKŽ XV – Lietuvių kalbos žodynas 15. Vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mokslas, 1991. Milošas Č. 1991: Isos slėnis. Vertė A. Kalėda, Vilnius: Vaga. Šalkauskis St. 1991: Terminologijos teorija ir bendroji filosofijos terminija. – Raštai 2. Filosofijos ir pedagogikos terminija, Vilnius: Mintis. VLE VI – Visuotinė lietuvių enciklopedija 6. Vyr. red. A. Račis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004. Булыгина Т. В., Крылов С. А. 1990: Форма в языкознании. – Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В. Н. Ярцева, Москва: Советская энциклопедия. Лосев А. Ф. 1982: Знак. Символ. Миф: Труды по языкознанию, Москва: Издательство Московского университета. Рождественский Ю. В. 1979: Введение в общую филологию, Москва: Высшая школа. aBoUt UndErstandinG tHE UnamBiGUitY oF tHE tErms oF sCiEnCE Unambiguity is usually treated as one of the important features of a term and quite often it is viewed as one of the main requirements of terms. Therefore polysemy of a term is treated as a fault. However, polysemous terms are quite frequent in term recording works (special dictionaries, encyclopaedias, etc.) as well as in scientific texts of various domains. This article deals with the problem of unambiguity of terms of science in respect of science development and naming system of the language. First of all it is noted that the words and terms vienareikšmis (unambiguous) and vienareikšmiškumas (unambiguity) are not unambiguous themselves, because on the one hand they mean ‘having only one meaning’ and on the other hand – ‘having the same meaning’. When speaking about the unambiguity of terms often both these meanings are kept in mind, but more frequently the oneness of term meaning is emphasized. The Lithuanian philosopher Stasys Šalkauskis (1886–1941) who published his works on terminology theory and practice from 1927 onwards gave a reasoned argument against strict restraint of the meaning of terms. In his work Terminologijos teorija (Terminology Theory) Šalkauskis wrote: “<...> ir patekę į mokslinę terminiją, žodžiai nesustingsta semantiniu atžvilgiu, o yra palenkti tolimesnei evoliucijai, kuri niekados nesibaigia, kol kalba yra gyva tautos dvasioje” (translation: “<...> and when words make their way into scientific terminology they do not freeze in semantic respect, but are inclined towards further evolution which never stops while the language is alive in the spirit of a nation”). These words are very important for the cognition of the essence of science and its language creation. The article rejects an absolutization of unambiguity of scientific terms and argues that the main manifestation of the existence of terms is not their fixation in 5 5Terminologija | 2013 | 20 dictionaries or encyclopaedias, but scientific texts where terms are used not only in general, but also in partial meanings specific to particular domains and scientific schools as well as in some individual meanings characteristic to particular scientists or to some of their works. This is viewed as a natural thing for the language and terminology of science, because only terminology theory and practice which do not restrict the freedom of scientific creative work can facilitate the development of scientific cognition and ensure the progress of science. К ВОПРОСУ О ПОНИМАНИИ ОДНОЗНАЧНОСТИ ТЕРМИНОВ НАУКИ Однозначность обычно считается важной чертой терминов, нередко даже одним из основных к ним предъявляемых требований, а многозначность – недостатком терминологии. Но как в работах по фиксации научных терминов (в специальных словарях, энциклопедиях и т.п.), так и особенно в научных текстах неоднозначные термины не являются редким исключением. В настоящей статье обсуждается проблема однозначности научных терминов в контексте развития науки и номинативной системы языка. С начала обращается внимание на факт неоднозначности самих слов и терминов vienarekšmis «однозначный» и vienareikšmiškùmas «однозначность» – 1) имеющий только одно значение, 2) имеющий тождественное (неизменённое) значение. К терминологии относят оба этих значения, но чаще подчёркивается единственность значения термина. В литовском терминоведении против строгого ограничения значения терминов аргументированно выступил философ и терминолог профессор Стасис Шалкаускис (Stasys Šalkauskis, 1886–1941), с 1927 года включившийся в разработку теории терминологии и создавший словарь философских терминов. В труде по теории терминологии он писал, что после попадания в терминологию науки слова не прекращают семантического развития, которое никогда не оканчивается пока язык остаётся живым в духе народа. Далее в статье показана несостоятельность абсолютизации однозначности научной терминологии, доказывается, что основной сферой существования терминов является не фиксация в словарях или энциклопедиях, а тексты науки, в которых термины используются не только в общих, но и в частных, в том числе свойственных для отдельных научных направлений, школ, значениях. Кроме того, термины употребляются и с индивидуальными значениями, характерными как для отдельных учёных, так и отдельным их трудам. Это считается естественным, так как только ненарушающая свободы научного творчества терминология способствует успешному развитию научного познания и самой науки. Otrzymano 20131112 Stasys Keinys Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT10308 Wilno E. mail terminolo[email protected]