Kazimieras Gaivenis – žmogus ir mokslininkas

Kazimieras Gaivenis – człowiek i naukowiec (18.01.1934 Stučiai, gmina Tauragnai – 11.07.2003 Wilno, Lazdynai) JONAS KLIMAVIČIUS Człowiek – Litwin (wielki patriota), wschodni Aukštait, mieszkaniec Uteny (bez wyraźnej otwartości, bez silniejszego patriotyzmu regionalnego i dialektalnego). Naukowiec – językoznawca, terminolog (w szerokim zakresie), a także leksykolog (do obu określeń dodajmy –graf), gorliwy działacz na rzecz kultury języka, krzewiciel i wychowawca językowy. Mes atėjome iš vaikystės kaip šalies. XX a. humanisto prancūzo Antoine’o de Saint Exupéry visuotinai žinomą tiesą maga lietuviškai pakreipti ir praplėsti – iš savo tautos, jos istorijos, savo krašto, gimtinės, iš tėvų gūžtos, iš motinos skreito ir ta vaikystė, ir visi mes. Jaunuolis Jonas Basanavičius, tada sumenkusios, suvargusios, bet atsparios tautos vaikas, nuo gimtinės Kūšliakalnio plataus „regračio <...> su regykla <...> net <...> už <...> Vilkaviškio“, žvelgdamas, kur „dūmai iš mašinos ant geležinkelio, <...>, neišpasakytinų jausmų mano širdyje sujudindami“ ir randasi troškimas platesnį pasaulį pamatyti (Basanavičius 1997: 36–37). Pamatęs Lietuvą, Prūsiją, Rusiją, Bulgariją, apskritai Europą, Ameriką, jau plačiai rėpė, plačiai ir giliai – į senovę! – įžvelgė savo gimtinę: „Mano gimtinė guli Ožkabalių kaime, <...>. Šito kaimo laukai tęsiasi ant. t.v. Valdaiškai-pajūrio kalnyno šiaurės krašto,<...> į vakarus <...> Prūsų link eina. <...> šiaurės linkui <...> iki Nemuno krantų, <...>. Pietų šonan <...> net iki Možūrijos, <...>“ (Basanavičius 1997: 7). Ir taip 11 psl. iki savo kūdikystės! Tai ar šitas patriotizmo žadintojas ir įkvėpėjas, atgimstančios tautos patriarchas nėra ir didis universalistas – pasaulio visuotinės žmogus? Jo mažytė gimtinė – plačiame universume! Kazimiero Gaivenio Tauragnai su Stučiu gatve į jo – Stučiu kaimą, buvę romiųjų sėlių ir paskui juos sulietuvinusių veržliųjų lietuvių paribyje, su per krikštą jiems priskirtais Molė- 218 Jonas Klimavičius | Kazimieras Gaivenis – žmogus ir mokslininkas z Molėtai i Labanóru, co najmniej od VIII wieku – od epoki turów – pośród lesistego, pagórkowatego pojezierza wschodniej Aukštaitiji, z Taurapilis, kościołem i dworem, w 1944 roku niemal wszystko spłonęło, ocalała tylko plebania, którą niebawem oddano szkole. Poczucie Kazimierasa, ukształtowane w rodzinnym domu pośród przyrody, rodziny i sąsiadów, żywo przejawiające się we wspomnieniach i opowieściach podczas wycieczek dla dzieci, bardzo sugestywnie i obrazowo przekazała jego córka (Gaivenytė-Butler 2004: 15–25). Taki pozostał także w mieście – w Utenie. O jednej z „młodzieńczych głupot” kolegów szkolnych, która skończyła się obniżeniem oceny ze sprawowania, milczący Gaiveniokas powiedział ze współczuciem, że „dobrą nowinę zawieziemy rodzicom” (Šimkūnas 2004: 46). Kochany przez rodziców – kocha rodziców. Czyż nam, językoznawcom, czegoś to nie przypomina? Dwunastoletni Jonukas Jablonskisów, tonąc, najbardziej przestraszył się „tego, jak matka będzie po nim rozpaczać i płakać” (Balčikonis 1932: XIII). Ranny J. Basanavičius tego samego wieczoru „być może po raz ostatni” pisze „Najdroższa Mamusiu!” (Basanavičius 1970: 744), bo ona, swego pierworodnego i jeszcze jedynego syna, któremu „przyszło asphyxia”, przywróconego do życia dopiero po godzinie, „bardzo zwykła rozpieszczać i kochać” (Basanavičius 1997: 17, 12). Osiemnastoletni młodzieniec, po pogrzebie sześcioletniej siostrzyczki Marutė, „nieopisanie pięknej”, „niezmiernie kochanej”, był tak „straszliwie zrozpaczony”, że omal nie upadł (Basanavičius 1997: 12). Jonas Aistis, płaczliwy liryk i wielki neoromantyk, niezłomny Litwin, pozostając we Francji bez drogiej Ojczyzny i bez miejsca dla siebie, zasnął ze zmęczenia na podłodze na dworcu w Lyonie, a obudził się z „ciężkim snem: wyschnięty staw albo jezioro, pełne na wpół poduszonych, breughelowskich ryb i innych groteskowo obrzydliwych stworzeń; za tym mułem i wodą, na drugim zboczu, ojciec desperacko wzywa mnie, żebym wrócił do domu. I tak przez kilka lat, z nocy na noc...” (Aistis 1991: 354). Tacy – byli!.. – nasi, humanistów, ludzie; taki pozostawili nam spadek. I – dzięki Bogu! – nie jesteśmy sami. Oto jeden znamienny przykład – wielki wódz demokracji tebańskiej Epaminondas, w opinii Michela de Montaigne’a jeden z „trzech najsławniejszych ludzi”, „trzeci i, <...>, najsławniejszy”, którego „żaden człowiek nie wiedział więcej i nie mówił mniej niż on” [tak mało jak on], lecz „tego, co mówił, nikt nie potrafił powiedzieć lepiej” (Montenis 1983: 130); przed bitwami zawsze proponował pokojowe porozumienie, po nich zaś zawsze uwalniał jeńców – ale największą radością jego życia nie było największe, rozstrzygające zwycięstwo w bitwie pod Leuktrami (sam zmarł od ran), lecz radość rodziców z tego zwycięstwa (Монтень 1979: 672). Wszędzie na świecie zawsze są ludzie o wielkim sercu. Ale prawie zawsze jest ich za mało... Terminologija | 2014 | 21 219 Toks ir K. Gaivenis. „Gabus artistas“ (Iv onis 2004: 59), „poetiškos dvasios žmogus“ (Keinys 2004: 38), Universitete – gal ir ne be gerbiamo profesoriaus Juozo Balčikonio įtaigos – palinksta į kalbą – į gimtąją tarmę (Gaivenis 2004: 71), nors pasidomi ir Konstantino Sirvydo, rytiečio anykštėno, morfologinėmis tarmybėmis (Gaivenis 2004: 67). Gyvenimas „vienodas, bet nenuobodus“ (Gaivenis 2004: 67). Pirmakursio pareiškimas laiške mokyklos draugui – „tampu pesimistu ir materialistu <...> skeptiku“ (Gaivenis 2004: 65) – veikiau tik platesnė gyvenimo, taigi ir jo tamsiosios pusės, tarp kita ko, ir įsistiprėjančios silpnosios lyties pajauta. Tolydžio ji įvairiapusiškesnė – yra ir „slapčiomis pasiųsti žvilgsniai“ (Gaivenis 2004: 69), ir – po pusantrų metų, baigiant studijas: „praeities nesugrąžinti, o dabartis šioje srityje nieko gero nežada“ – lieki „Dobilėlio penkialapio“ draugijoje (Gaivenis 2004: 72). Po ukończeniu studiów w 1959 roku i rozpoczęciu pracy naukowej w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, po bardzo krótkim epizodzie jako onomasta – co również pozostawiło swój ślad – szybko został terminologiem, którym pozostał już na zawsze – swoistym „inkluzem”. Dar užgriebęs darbovės dalyką – afiksų terminizaciją (1964), jau nuo 1963-iųjų pradeda skelbti straipsnius apie sudėtinius terminus, o 1969 m. apgina labai savarankiškai parašytą šios temos disertaciją (išsamiausi disertacijos straipsniai – 1968 m. ir po gynimo – 1975 m. ir net 1998 m.). Greitai susirgęs, ilgai sveiko. Po powrocie do pracy naukowej pracował jeszcze więcej i w różnych kierunkach. Egzamin językowy w ramach minimum kandydackiego zdał bardzo dobrze, a jego wynik zaliczono do najlepszych. Dzięki rozprawie doktorskiej rozwinął teorię i praktykę własnych badań naukowych; uczestnicząc w niezliczonych posiedzeniach komisji terminologicznych i konsultacjach, zakosztował wszelkich goryczy związanych z tworzeniem i poprawianiem terminologii. Z czasopisma Logos, przyniesionego przez Jonasa Kruopasa, poznał teorię terminologii Stasysa Šalkauskisa (1983), a także wiele prac rosyjskich i łotewskich oraz kilka zachodnich; sam przygotowywał się do stworzenia litewskiej teorii terminologii. Lecz nie poświęcał się konsekwentnie wyłącznie temu jednemu głównemu zadaniu: zajmował się nim równolegle – nie przed nim ani po nim – a nawet przeplatał je bardzo obfitą, niemal codzienną praktyczną pracą nad tworzeniem, normalizacją i rozwijaniem terminologii, jej teoretycznym uzasadnianiem i oceną, a w latach niepodległości także zagadnieniami terminografii, standaryzacji terminów i banku terminów. Wielki cel zawsze pozostawał w polu widzenia, ale K. Gaivenis zmierzał ku niemu okrężną drogą i szeroko – interesowały go różne teoretyczne zagadnienia całego języka nauki: niespecyficzne wyrażanie modalności (1986), próba wyboru jednego z dwóch profesjonalizmów 220 Jonas Klimavičius | Kazimieras Gaivenis – žmogus ir mokslininkas sampratą ir nušviesti jų santykį su terminija ir žargonizmais (1985), taip pat terminų vaizdingumas (1991) ir antropomorfiniai terminai (1989), terminų antonimija (1989) ir jų pragmatika (2000). Eita ir ne be atodairos į liaudinę specialiąją leksiką (1983) ir sąsajas su ja – terminizaciją ir determinizaciją (1997). Tai buvo ilgi ir įvairiapusiai, bet daugeliu atžvilgių nuodugnūs, grįsti paskui jau ir tarptautine patirtimi tyrinėjimai. Taip prieita prie principų – tai str. „Bendrieji lietuvių terminijos kūrimo ir norminimo principai“ (1979) – pirmieji mėginimai juos kurti, šiuolaikiniai tarptautiniai ir šiuolaikiniai lietuvių. Dviem straipsniais rėpia kalbinius ir loginius terminų reikalavimus – taisyklingumą, tikslumą, darbinį patogumą (1994) ir du terminų norminimo principus – grynumą ir pastovumą (1996) ir priduria ekstralingvistinius – grynumo, autoriteto, efektyvumo, arba paveikumo, sistemiškumo ir paplitimo (statistinį) (1996, su Angele Kaulakiene). Horyzonty teorii terminologii poszerzała jej historia. Nieco wcześniej niż omówienie teorii S. Šalkauskisa, o którym już wspomniano, opublikowano artykuł „Działalność J. Jablonskisa w komisjach terminologicznych” (1982). Bardzo bogata i udana działalność J. Jablonskisa w zakresie tworzenia nowych terminów pozostała niezauważona, niebadana (badano zaś działalność innych) i niedoceniona przez K. Gaivenisa. Wynoszenie S. Šalkauskisa ponad J. Jablonskisa jest, moim zdaniem, czysto formalistyczne — J. Jablonskis nie napisał teorii. Miał ją jednak, sam się nią kierował i przekazał ją innym. Teoria S. Šalkauskisa tkwiła w Logosie, dziś zaś — w tomach jego pism; zapewne pozostanie w historii. Formalne oceny są bezpodstawne i nie da się ich uzasadnić. Sam K. Gaivenis bardzo trafnie zauważa: „praktyczna działalność S. Šalkauskisa w zakresie porządkowania terminów w niejednym przypadku jest sprzeczna z głoszonymi przez niego teoretycznymi zasadami terminologii” (Gaivenis 1983: 136), a po przejrzeniu jego słowników — filozoficznego (1983) i pedagogicznego (1996) — stwierdza nie tylko, że wiele jego neologizmów się nie przyjęło, lecz także że niektóre były „tworami blado utworzonymi” (Gaivenis 1996: 90). K. Gaivenis nie postępuje jak niejeden prymityw — nie przyjęło się, a zatem było złe — ale nie zastanawia się też nad tym, że czasem działo się tak tylko dlatego, że znaczenie nie było wówczas dojrzałe ani uświadomione (na przykład žiūra odżyło chyba po półwieczu i przyjęło się całkiem dobrze, i to w więcej niż jednym znaczeniu). K. Gaivenis trafnie dostrzegł również pewien formalizm u S. Šalkauskisa, choć nie nazwał go tym słowem — „nazywał sztuczne pojęcia” (Gaivenis 1996: 90). K. Gaivenis nigdy tak nie postępował — jego teoria i praktyka terminologiczna szły w parze. Oprócz S. Šalkauskisa K. Gaivenis zwrócił uwagę na poważne początki terminologii u Ramūnasa Bytautasa oraz na ludową i naukową terminografię Jurgisa Elisonasa. Terminologija | 2014 | 21 221 Įdomus ir netikėtas straipsnelis „Vydūnas ir fizikos terminija“ (1993). Surasta terminijos įvairenybių Vinco Kudirkos, Vaižganto, Zigmo Žemaičio, Tado Ivanausko veikloje (2000). Pastebėti ir įvertinti Pauliaus Slavėno, Kazio Daukšo, Leono Mulevičiaus, savo mokytojo Jono Kruopo terminologijos darbai ir darbeliai. Monografia Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania ukazała się dopiero w 2002 roku, gdy autor ukończył już wszystkie pozostałe prace. Rozdział I „Cechy terminów i stawiane im wymagania” (13–49), w porównaniu z artykułami, zawiera także nowe zagadnienia; w rozdziale „Sposoby porządkowania terminów” (63–87) pojawił się już podrozdział „Komputerowe porządkowanie terminów”, a w rozdziale „Zasady i reguły tworzenia oraz normalizacji terminologii” (89–108) zasady i reguły podzielono już na ogólne (takie jak dla całego języka ogólnego) i specjalistyczne. Treściwy rozdział „Kierunki, szkoły i wybitniejsi badacze terminologii” (110–135) jest w całości nowy. Niektóre partie monografii są przeredagowaną wersją tekstów z artykułów, czasem, moim zdaniem, bez potrzeby i bez uzasadnienia. W okresie od rozprawy doktorskiej do monografii napisał bardzo wiele różnorodnych prac z terminologii i naprawdę niemało tekstów z innych dziedzin językoznawstwa. Nie sposób wymienić wszystkiego; aby to wszystko ocenić, trzeba uważnie przeczytać Pisma wybrane. Można wskazać tylko to, co już wtedy wydawało się bardzo charakterystyczne dla K. Gaivenisa i naprawdę istotne dla litewskiej terminologii. Nie badał tworzenia terminów w formie rozprawy ani studium. A jednak właśnie on, spośród nielicznego grona terminologów, przez cały czas najwięcej interesował się neologią (nowymi wyrazami) i tworzeniem neologizmów (wyraźnie odróżniał te zagadnienia) — wyszukiwał je w słownikach, encyklopediach i innych źródłach, publikował wybrane zestawienia — w sumie kilkaset pozycji — poprawiał lub odrzucał twory nieautentyczne: „Nie każdy neologizm jest taki sam” (1974). Regularnie publikował różne aktualne teksty z pogranicza zagadnień, niemal zawsze z jakąś podbudową teoretyczną, na przykład „Zawiłości rozwijania terminologii: — Kilka ogólnych cech terminologii. — Co w terminologii można, a czego nie można. — Zalety i wady specjalizacji afiksów” (1973). Kiedy przyglądamy się terminologiom poszczególnych dziedzin, niemal wszędzie najpierw albo przede wszystkim dostrzegamy terminologa Kazimierasa Gaivenisa, lecz najobszerniej i najkonsekwentniej zajmował się naukami przyrodniczymi. Pisał o innowacjach w systematyce roślin (1985), nazwach rodzajów i gatunków (1985), uwagach o terminologii systematycznej roślin i owadów (2001), a także o nazwach owadów (1979) i ryb (1995). Niejednokrotnie i z różnych punktów widzenia badał terminologię techniczną (1972, 1975, 2 2 2 Jonas Klimavičius | Kazimieras Gaivenis – žmogus ir mokslininkas 1981, 1990, 1994). A przecież była jeszcze fizyka, chemia, wojskowość, muzyka... Tłumacząc piątą część Słownika filozoficznego (1975, 488 s.), z pewnością patrzył na tekst okiem doświadczonego terminologa. K. Gaivenis wszędzie szukał zagadnień terminologicznych i wszędzie znajdował problemy terminologiczne, na przykład nawet w pismach Kazimierasa Būgasa i Ernsta Fraenkelisa. Pisząc rozprawę doktorską, napisał też coś w rodzaju specjalistycznej recenzji terminologicznej „O podawaniu terminów złożonych i definicji w «Słowniku współczesnego języka litewskiego»” (1966). W wydaniu tego słownika z 1972 r. „terminy doprecyzował i uzupełnił, a cały tekst przeczytał K. G a i v e n i s”. W nieco wypaczonym wydaniu Słownika wyrazów międzynarodowych z 1969 r., krytykowanym i bronionym przez recenzentów, K. Gaivenis wskazał 100 brakujących słów (1981). Znalazł słowa z publicystyki Vydūnasa, przeoczone przez leksykografów (1993). Sprawdzał, jak terminy podawano nawet w słownikach dwujęzycznych. Napisał wiele recenzji nie tylko słowników terminologicznych (czasem tych, przy których konsultował), lecz także dwóch tomów Słownika języka litewskiego, słowników synonimów i porównań, bibliografii językoznawczej... Ogniem krytyki niszczył swobodną, tandetną terminografię: „MS-DOS — mało pożytku; «Słownik przedsiębiorcy» czy wysypisko słów?” W czasopismach Kalbos kultūra, Mūsų kalba, Gimtoji kalba, specjalistycznych (Moks las ir technika, Žemės ūkis, Mūsų gamta...) oraz ogólnych opublikował ponad sto uwag i propozycji dotyczących znaczeń, form, słowotwórstwa i składni terminów — litewskich i międzynarodowych — a także niemal sto konkretnych uwag i porad w rozmaitych kwestiach języka ogólnego, w tym wiele dotyczących ciekawostek językowych podanych w pogodny i żartobliwy sposób. Artykuły K. Gaivenisa cechuje jasny, lecz nie bezpośredni, tylko znacznie bardziej zniuansowany wywód, stylowość i logiczność — napisał nawet artykuł „Mówić logicznie i po litewsku” (1987). Dobra kompozycja — konsekwencja, podrozdziały, wnioski, nierzadko epigraf — jest jak klucz do samego artykułu i do szerszych horyzontów. Sam K. Gaivenis wykonał bardzo wiele różnorodnych prac terminograficznych, w tym kilka bardzo obszernych. Najważniejszy — w skali całego litewskiego językoznawstwa — jest opracowany wspólnie ze Stasysem Keinysem słownik z własnej dziedziny, Słownik terminów językoznawczych (1990, 280 s.: K. Gaivenis — 10–121, St. Keinis — 121–243), wydany przez „Šviesę”, a więc przeznaczony dla szkoły. Pierwszy słownik dla studentów ukazał się w Pensylwanii w 1971 r.; opracowali go William R. Schmalstieg i Antanas Klimas, w językach litewskim i angielskim; liczył 116 s. (dużego formatu). Wydanie szkolne było bardziej naukowe. Pozytywną recenzję napisał także W. R. Schmalstieg. Słownik zawiera około 1800 Terminologija | 2014 | 21 223 terminów. W 2007 r. wydany przez zespół siedmiu językoznawców pod kierownictwem Valentiny Skujiņos Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca (624 s.) – około 2000 terminów. K. Gaivenis poświęcił ogrom czasu i sił słownikom terminów z innych dziedzin, słowniczkom, zbiorom i informatorom, przy których pracował jako autor, konsultant, korektor, normatywista i recenzent; ale chyba tylko w trzech przypadkach, i bynajmniej nie na stronie tytułowej, zaznaczono, że konsultavo albo peržiūrėjo K. Gaivenis, a kilkadziesiąt razy – że peržiūrėjo LKLI Terminologijos komisija (później – grupė, skyrius), suderinta su Terminologijos komisija, apsvarstyta Terminologijos komisijoje (w jednym przypadku samowolnie napisano – aprobuoto: grupė Instytutu nie miała takich uprawnień). Taki panował porządek... Być może K. Gaivenis sam czasem tego nie chciał – z powodu niemożliwej do osiągnięcia jakości językowej wśród zawiłości zbiorowej pracy redaktorów i konsultantów. Nietrudno się domyślić, ile „bez udziału zespołu autorskiego, <...>, bardzo aktywnie uczestniczył <...> odpowiedzialny redaktor Komisji Terminologicznej K. Gaivenis”, gdy w Instytucie Naukowo-Badawczym Ekspertyzy Sądowej opracowywano Trumpas kriminalisto žinynas (1970, 184 s., 243 ilustracje, każda z terminami od kilku do kilkudziesięciu). W komisji opracowującej Fizikos terminų žodyną (1979, red. prof. P. Brazdžiūnas) wśród 15 członków wymieniono również K. Gaivenisa. Także w kolegiach redakcyjnych Lazerių fizikos terminų žodyno (1984, wyd. II 1990) oraz Mokslinės ir techninės informacijos terminų žodyno (1983). Dopiero w wydanym już w latach niepodległości Radioelektronikos terminų žodyno (2000, 1342 s., 19 000 terminów) wśród 12 autorów znalazł się też językoznawca Kazimieras Gaivenis, pierwszy w porządku alfabetycznym (a do tego jeszcze dwóch językoznawców – zdecydowana większość to terminolodzy!...) – ze znakiem praw autorskich. Terminologijos taisymai (1992), į kuriuos sudėtas keturių in corpore tuometinių taisytojų ilgų metų triūsas, sudėstytas daugiausia A. Kaulakienės, bet sumanytas, rodos, K. Gaivenio, jo ir palaimintas, nors be ats. redaktoriaus. Beje, kai kurių recenzentų pasirodyta nesuprantant terminologijos. Gdy leksykograf Antanas Lyberis zaprosił terminologa K. Gaivenisa, a później dołączył do nich rusycysta Vytautas Šernas, w 1985 r. ukazał się opracowany przez nich Mokyklinis lietuvių–rusų kalbų žodynas, wydany również w 1989 i 2002 r. pod tytułem Trumpas (zamiast mokyklinis). Był członkiem kolegium redakcyjnego tomów „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”„Zagadnienia językoznawstwa litewskiego” z terminologii, leksyki specjalistycznej i języka naukowego (t. 16, 22, 24), redaktorem odpowiedzialnym (t. 29), redaktorem odpowiedzialnym „Terminologii”„Terminologii” (t. 2–7), redaktorem „Kultury języka”„Kultury języka”. 224 Jonas Klimavičius | Kazimieras Gaivenis – žmogus ir mokslininkas był członkiem kolegium redakcyjnego (zesz. 36–74), wiele tam pisał; w 50 zeszytach opublikował około 110 artykułów i artykulików, a także przegląd „Zagadnienia porządkowania i normalizacji terminów w «Kalbos kultūroje»” (1986). Nie da się dokładnie określić ani w godzinach, ani liczbą terminów, jaką część jego pracy stanowiło rozpatrywanie terminów – mniej w Instytucie, więcej poza nim, także podczas wyjazdów. Trwało to ponad 40 lat. Nawiasem mówiąc, protokoły sporządzano wówczas, ale zapisywano w nich tylko przyjęte terminy. A przecież przychodzili i dzwonili zainteresowani terminologią, przysyłali listy. I nie tylko w sprawach terminologii. Pewnej bardzo metodycznej pani, która przyszła zredagować jakieś pismo, powiedział w końcu, choć uprzejmie: – Czuję, że to pismo i tak do mnie trafi (przez dyrekcję Instytutu)... Większość była zadowolona i wdzięczna; wiele osób przyszło się pożegnać, kilka osób napisało wyrazy wdzięczności (Trečiokaitė 2004: 48–49; Dudlauskienė 2004: 26–32), nawet jedna z młodych terminolożek (Zemlevičiūtė 2004: 56–58). Ale bywało różnie – pewnego razu powściągliwy i cierpliwy Kazimieras, parafrazując prawo Edwarda Murphy’ego, napisał: „Jeśli wszyscy krytykują – to terminologia”. Po dwudziestu latach dodałbym: i cały język ogólny. W Instytucie był pierwszym etatowym terminologiem zajmującym się wyłącznie terminologią (bez innych dziedzin językoznawstwa), przez długi czas jedynym, a później kierownikiem grupy i w końcu działu. Był duszą terminologii – pierwszy do pracy, nie lubił wysyłać innych; jako kierownik rzucał się do pracy, na głęboką wodę i w ogień, a jako ostatni wycofywał się przed gromami i diabełkami. Uszczknął też czasu z dni i godzin przeznaczonych na odpoczynek. Mimo to, korzystając z chwil wytchnienia, stworzył uroczą i pełną wdzięku książeczkę Margas žodžių pasaulis (1987), a dla córki zadbał jeszcze o pokaźny zbiorek dla dzieci Nuostabioji žodžio šviesa (2014). Całego K. Gaivenisa i całą jego działalność widzę jako wielką, bardzo barwną mozaikę, w której widać kilka wyraźnych, dobrze osadzonych, nieblaknących kamyków, a mimo różnorodności daje się odczuć jedność i prześwituje niezatarte oblicze człowieka zdeterminowanego, oddanego poszukiwaniu prawdy naukowej. Czy był nawet bohaterem nauki? Niech każdy osądzi sam; ja przytoczę tylko dwa kryteria sformułowane przez J. Aistisa w 1935 r.: 1. „Bohater musi umieć się poświęcić”. 2. „Bohater musi przebić się przez skorupę rutyny” (Aistis 1991: 165). Czyż nie? Ale esej J. Aistisa nie bez powodu nosi tytuł „Droga dla bohatera!” i zawiera słowa: 1. „Trudno być bohaterem, na którego nikt nie czeka”. 2. „Należałoby oczyścić drogę bohaterom”. 3. „Trzeba dostrzec bohatera za życia” (Aistis 1991: 165). Żył pośród nas, a my – przy nim. Taka była nasza, humanistów, natura; taki dorobek pozostawił K. Gaivenis, taki pozostawiamy i my. Już od 12 lat z dorobkiem K. Gaivenisa- Terminologija | 2014 | 21 225 …nimi. Łatwo już dostrzec jakieś potknięcie czy błąd, ale czyż nie najważniejsza jest osnowa, tkanina — czy nie potrzeba ich więcej? Nie mówiąc o wątku. Ile jeszcze lat do powstania nowej tkaniny teorii terminologii? Czy wystarczą rozprawy o historii terminologii, artykuły z Terminologii, pragmatyka terminografii i banku terminów? Kto z pokolenia powojennego ma dziś tak ścisły, mocny związek teorii z praktyką? Już 24 lata z Słownikiem terminów językoznawczych. We wszystkich sześciu przypadkach gramatycznych obu liczb codziennie odmienia się wyzwania, a czy to konkretne to nie wyzwanie? Kiedy nadejdzie odpowiedź? Do was kieruję pytania, neoterminolodzy! Ci, którzy uzyskali doktorat i którzy nad nim pracują! I pracownicy kultury języka, już pozbawieni Kultury języka — od trudnego, 1961 roku zależności, a więc od ponad 50 lat. To my i wy jesteśmy pierwszą linią żywego kontaktu językoznawców ze społeczeństwem, narodem. Mija dwudziesty piąty rok niepodległości, czternasty rok nowego tysiąclecia — tysiąclecia wszelkich wolności, praw i dóbr; kończy się, a więc przemija — mknąc coraz szybciej. Wergiliusz dobrze wiedział i na wieki powiedział, co się wtedy dzieje: – – – Tak wszystko los ku złemu ciągnie i każe wciąż tylko cofać się w drodze. Czy nadejdzie postterminologia i postkultura postjęzyka – dla korzeni wyschniętych, dla gałęzi usychających? Dość słów i pytań! Czas na większe dzieła! ŠALTINIAI Gaivenis K., Lyberis A., Šernas V. Mokyklinis lietuvių–rusų kalbų žodynas, Kaunas: Šviesa, 1985. Gaivenis K., Lyberis A., Šernas V. Trumpas lietuvių–rusų kalbų žodynas, Kaunas: Šviesa, 1989; 2002. Gaivenis K. Margas žodžių pasaulis, Vilnius: Mokslas, 1987. Gaivenis K., Keinys St. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa, 1990. Terminologijos taisymai. Parengė K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Vilnius: Mokslas, 1992. Gaivenis K. Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2002. Kazimieras Gaivenis. Bibliografijos rodyklė. Sudarė A. Noreikaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2003. Iš Kazimiero Gaivenio laiškų klasės draugui Jonui Ivoniui. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2004, 62–74. Gaivenis K. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2014 (naudotasi redaguojamu rankraščiu). Gaivenis K. Nuostabioji žodžio šviesa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2014. LITERATŪRA (TIK CITUOTA) Aistis J. 1991: Dievai ir smūtkeliai. Apie laiką ir žmones. Mil fordo gatvės elegijos, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjunga. Balčikonis J. 1932: Trumpas gyvenimo aprašymas. – Jablonskio raštai 1. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys, XI–XXVIII. 226 Jonas Klimavičius | Kazimieras Gaivenis – žmogus ir mokslininkas Basanavičius J. 1970: Rinktiniai raštai, Vilnius: Vaga. Basanavičius J. 1997: Mano gyvenimo kronika ir nervų ligos istorija. 1851–1922 m., Vilnius: Baltos lankos. Dudlauskienė N. 2004: Prisimenanti lietuvių terminologijos puoselėtoją m. dr. Kazimierą Gaivenį. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 26–32. Gaivenis K. 1983: S. Šalkauskio terminologijos teorija. – Lietuvių kalbotyros klausimai 22. Lietuvių specialioji leksika, 128–136. Gaivenis K. 1996: Apie du tarpukario laikų terminų žodynėlius. – Terminologija 3, 89–96. Gaivenytė-Butler J. 2004: Yra ten namas mėlynom langinėm vienišas... – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 15–25. Ivონis J. 2004: [Iš klasės draugo dienoraščio]. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 59–61. Keinys S. 2004: Žiupsnis minčių apie Kazimierą Gaivenį ir jo metą. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 33–40. Montenis M. 1983: Esė. Vert. D. Drobytė, Vilnius: Mintis. Šimkūnas R. 2004: Kazimierui našų nereikėjo. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 45–47. Trečiokaitė A. 2004: Kazimierą Gaivenį prisimenant. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 48–49. Žemlevičiūtė P. 2004: Žmogus, kurį visuomet atsiminsiu. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 56–58. Montėn M. 1979: Onmbi 1–2, Москва: Наука. KAZIMERAS GAIVENIS AS A PERSON AND A SCIENTIST As a person – patriotic Lithuanian from Rytų Aukštaitija (East Highland) region (without the openness characteristic to this ethnic group and without a clear regional and dialectal patriotism). As a scientist – a linguist as well as terminologist and terminographer, an educator on the issues of language. Such linguists establish contact with the society. His most prominent works are his doctoral thesis Sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje (Complex terms in the modern Lithuanian) (1969), a monograph Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (Lithuanian terminology: an outline of the theory and ordering) (2002) and Kalbotyros terminų žodynas (Dictionary of linguistics) (together with Stasys Keinys, 1990). A close relationship between the theory and practice of terminology and terminography is a feature of Gaivenis’ scientific activities. Being a head of the Terminology Department (previously Terminology Group) at the Institute of the Lithuanian Language he was a soul of Lithuanian terminology and its spiritus movens. In many aspects he was the first or the only. Gauta 2014-12-10 Jonas Klimavičius Erfurto g. 56-14 LT-04107 Vilnius, Lietuva Terminologija | 2014 | 21 227