Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė

Σύστημα ενιαίας θυρίδας – μέσο εναρμόνισης της ορολογίας στη λιθουανική γλώσσα, σε συνεργασία με τους θεσμούς της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, για τα σχέδια νομοθετικών πράξεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης EGIDIJUS ZAIKAUSKAS Ευρωπαϊκή Επιτροπή ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: σύστημα ενιαίας θυρίδας, ορολογική διαχείριση, εναρμόνιση ορολογίας, νομοθετικές πράξεις, θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρατικές υπηρεσίες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ Ένα από τα σημαντικότερα κριτήρια ποιότητας μιας νομοθετικής πράξης είναι οι ορθοί και κατάλληλα χρησιμοποιούμενοι όροι. Αυτή την ιδιότυπη credo ακολουθούν στην καθημερινή εργασία τους αρκετές εκατοντάδες μεταφραστών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίοι μεταφράζουν στα λιθουανικά τις προτάσεις νομοθετικών πράξεων της ΕΕ και άλλα έγγραφα της ΕΕ. Λόγω της ιδιαιτερότητας των κειμένων της ΕΕ —της νομικής και πολιτικής σημασίας των εγγράφων, του μεγάλου αριθμού τομέων πολιτικής, οικονομίας, κοινωνικής ζωής και τεχνικής που καλύπτουν, της συχνής εισαγωγής νέων εννοιών κ.λπ.— οι μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ καλούνται διαρκώς να αντιμετωπίζουν διάφορα ορολογικά ζητήματα: να δημιουργούν ή να επιλέγουν όρους που δηλώνουν νέες έννοιες, να αξιολογούν παραλλαγές και συνώνυμα όρων και να επιλέγουν τα καταλληλότερα, να εναρμονίζουν την ορολογία διαφορετικών συστημάτων κ.ο.κ. Συχνά ζητείται η συνδρομή Λιθουανών εμπειρογνωμόνων, ώστε να διευκρινίσουν μια σύνθετη έννοια ή να βοηθήσουν στην επιλογή του καταλληλότερου όρου που την αποδίδει. Τα ορολογικά ζητήματα έχουν διαφορετικούς βαθμούς δυσκολίας, ενώ ποικίλλει και η σημασία των διάφορων εννοιών και των όρων που τις δηλώνουν τόσο στις νομοθετικές πράξεις όσο και στο συνολικό νομικό σύστημα. Ορισμένοι προβληματικοί όροι αφορούν πολλούς φορείς: όχι μόνο το θεσμικό όργανο της ΕΕ που συνέταξε τη νομοθετική πράξη και τα άλλα θεσμικά όργανα της ΕΕ που συμμετέχουν στη νομοθετική διαδικασία, αλλά και τις κρατικές υπηρεσίες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας στον συγκεκριμένο τομέα, καθώς ορισμένες νομοθετικές πράξεις που εκδίδει η ΕΕ εφαρμόζονται άμεσα στα κράτη μέλη, συνεπώς και στη Λιθουανία, ενώ οι κρατικές υπηρεσίες της Λιθουανίας καλούνται να ενσωματώσουν άλλες πράξεις με νομοθετικά μέτρα. Επομένως, είναι πολύ σημαντικό η ορολογία των νομοθετικών πράξεων της ΕΕ και της Λιθουανίας να εναρμονίζεται στον μέγιστο δυνατό βαθμό. Οι εμπειρογνώμονες ελέγχουν τα περισσότερα σχέδια νομοθετικών πράξεων της ΕΕ στη λιθουανική γλώσσα μέσω του πληροφοριακού Terminologija | 2015 | 22 127 συστήματος για τη συμμετοχή της Λιθουανίας στην ΕΕ (LINESIS)1. Ωστόσο, λόγω των πολύ σύντομων προθεσμιών, συχνά πρόκειται μόνο για επιφανειακό έλεγχο και διατυπώνεται η (προσωπική) γνώμη ενός μόνο εμπειρογνώμονα2. Για την αντιμετώπιση πιο σύνθετων ζητημάτων ορολογίας στις νομοθετικές πράξεις της ΕΕ απαιτείται ένας πιο εξειδικευμένος μηχανισμός, ο οποίος θα περιλαμβάνει την πλειονότητα των φορέων που συμμετέχουν στη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ —τόσο των θεσμικών οργάνων της ΕΕ όσο και των θεσμών της Δημοκρατίας της Λιθουανίας— και θα καθιστά δυνατή τη λήψη όσο το δυνατόν πιο εναρμονισμένων αποφάσεων. Ένας τέτοιος μηχανισμός εναρμόνισης της ορολογίας των σχεδίων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ είναι το σύστημα ενιαίας θυρίδας (VLS)3. Στη συνέχεια, το άρθρο παρουσιάζει ανάλυση του συστήματος ενιαίας θυρίδας και στοιχεία σχετικά με τη δημιουργία του, εξετάζει τη λειτουργία του, αναλύει τα ερωτήματα που υποβάλλονται μέσω του VLS και συγκρίνει τις τάσεις δημιουργίας όρων στα λιθουανόφωνα τμήματα των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και στις κρατικές υπηρεσίες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ VLS Το 2009, στο Τμήμα Λιθουανικής Γλώσσας της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, διατυπώθηκε η ιδέα της δημιουργίας ενός μηχανισμού που θα συνέβαλλε στον συντονισμό της ορολογίας τόσο σε επίπεδο θεσμικών οργάνων της ΕΕ όσο και με τα θεσμικά όργανα της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, και τον οποίο θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν οι λιθουανικές μεταφραστικές μονάδες των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, ώστε να λαμβάνουν ευκολότερα την έγκυρη και συντονισμένη γνώμη Λιθουανών εμπειρογνωμόνων για τις έννοιες των πιο σύνθετων σχεδίων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ. Εκείνη την εποχή, συστήματα συντονισμού της ορολογίας των σχεδίων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ με τις εθνικές αρχές λειτουργούσαν στις μεταφραστικές μονάδες σουηδικής και φινλανδικής γλώσσας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής4. Αφού τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και της Δημοκρατίας της Λιθουανίας συμφώνησαν και καθόρισαν τις βασικές αρχές, το 2010 τέθηκε σε λειτουργία το σύστημα ενιαίας θυρίδας – «Σύστημα συντονισμού της ορολογίας των σχεδίων νομοθετικών πράξεων που μεταφράζονται από τις λιθουανικές μεταφραστικές μονάδες των θεσμικών οργάνων της ΕΕ με τα θεσμικά όργανα της Δημοκρατίας της Λιθουανίας μέσω ενός μόνο αρμόδιου θεσμικού οργάνου» (Περιγραφή του VLS 2015, σημείο 1). 1Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το LINESIS, βλ. τον ιστότοπο του Seimas της Δημοκρατίας της Λιθουανίας http://www.lrs.lt/intl/presidency.show?theme=201&lang=1&doc=630 (προσπελάστηκε στις 2015-07-20). 2Για παρατηρήσεις του LINESIS σχετικά με σχέδια νομοθετικών πράξεων της ΕΕ στη λιθουανική γλώσσα, βλ. Lukoševičiūtė 2012. 3Το άρθρο βασίζεται επίσης στις σκέψεις που διατυπώθηκαν στην κοινή ανακοίνωση του συγγραφέα και της Audra Ivanauskienė (Κρατική Επιτροπή Λιθουανικής Γλώσσας), με τίτλο «Το σύστημα ενιαίας θυρίδας – μέσο επίλυσης των πιο σύνθετων ορολογικών προβλημάτων στα λιθουανικά έγγραφα της Ευρωπαϊκής Ένωσης», η οποία παρουσιάστηκε στις 4 Ιουνίου 2015 στο συνέδριο «Επιστημονικά, διοικητικά και εκπαιδευτικά επίπεδα της ορολογίας», που διοργανώθηκε από κοινού από το Διεθνές Φόρουμ Λιθουανικής Ορολογίας (LTF) και το Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας. Οι διαφάνειες της ανακοίνωσης είναι διαθέσιμες στον ιστότοπο του LTF http://ec.europa.eu/translation/lithuanian/ltf/index_lt.htm (προσπελάστηκε στις 2015-07-20). 4Η λειτουργία του φινλανδικού συστήματος συντονισμού ορολογίας των θεσμικών οργάνων της ΕΕ (ESKO): οι μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ αποστέλλουν ερωτήματα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στην Υπηρεσία Ορολογίας της Κυβέρνησης της Φινλανδίας. Η Υπηρεσία αποφασίζει σε ποιο υπουργείο θα διαβιβάσει τα ερωτήματα. Σε κάθε υπουργείο έχουν οριστεί δύο συντονιστές του συστήματος. Αυτοί αποφασίζουν σε ποιους εμπειρογνώμονες του υπουργείου θα διαβιβάσουν τα ερωτήματα των μεταφραστών και αποστέλλουν στην Υπηρεσία Ορολογίας τις απαντήσεις που λαμβάνουν από τους εμπειρογνώμονες· η Υπηρεσία τις διαβιβάζει στους μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Προβλέπεται η δυνατότητα διαβούλευσης με το Ινστιτούτο Γλωσσών της Φινλανδίας για γλωσσικά ζητήματα κατά την υποβολή του ερωτήματος. Επιπλέον, αφού λάβουν απάντηση, οι μεταφραστές μπορούν να επικοινωνήσουν απευθείας με τους εμπειρογνώμονες που την παρείχαν. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το ESKO, βλ. Kuhmonen 2011. 128 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė — (συνέχεια της προηγούμενης παραγράφου) Στα θεσμικά όργανα της ΕΕ, η λειτουργία του VLS βασίζεται σε συμφωνία μεταξύ των λιθουανικών μεταφραστικών μονάδων. Στο σύστημα συμμετέχουν οκτώ θεσμικά όργανα της ΕΕ: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και η Επιτροπή των Περιφερειών, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο και το Μεταφραστικό Κέντρο των Οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η νομική βάση για τη λειτουργία του συστήματος στη Λιθουανία είναι το ψήφισμα αριθ. 998 της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, της 7ης Ιουλίου 2010, «Σχετικά με τον συντονισμό της ορολογίας των σχεδίων νομοθετικών πράξεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη λιθουανική γλώσσα», με το οποίο θεσπίστηκε «η διαδικασία συντονισμού, με τα υπουργεία, τις κυβερνητικές υπηρεσίες και τις υπηρεσίες που υπάγονται στα υπουργεία, καθώς και με τους κρατικούς ερευνητικούς οργανισμούς που συμμετέχουν στη διαδικασία έκδοσης και εφαρμογής των νομοθετικών πράξεων της ΕΕ, της ορολογίας στη λιθουανική γλώσσα των σχεδίων νομοθετικών πράξεων που λαμβάνονται από τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης <...>» (Ψήφισμα αριθ. 998, σημείο 1). Με το ψήφισμα αυτό, ως συντονιστικός φορέας της Λιθουανίας ορίστηκε η Κρατική Επιτροπή Λιθουανικής Γλώσσας (VLKK), η οποία χρησιμοποιεί για τον σκοπό αυτό το οργανωτικό σύστημα της Τράπεζας Ορολογίας της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, ενώ «τον συντονισμό της ορολογίας στους κρατικούς φορείς και οργανισμούς οργανώνουν οι ορολογικές επιτροπές που λειτουργούν σε αυτούς» (Ψήφισμα αριθ. 998, σημείο 2). ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ VLS Τα αιτήματα VLS συντάσσονται για προβληματικούς όρους σε μεταφράσεις σχεδίων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ στα λιθουανικά. Όταν το ορολογικό πρόβλημα δεν μπορεί να επιλυθεί με ίδια μέσα, συντάσσεται αίτημα VLS με βάση το έγγραφο που μεταφράζεται. Στην εξέταση του προβλήματος συμμετέχουν όχι μόνο μεταφραστές και ορολόγοι των λιθουανόφωνων μεταφραστικών μονάδων και των οκτώ θεσμικών οργάνων της ΕΕ που συμμετέχουν στο σύστημα (στο εξής – μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ), αλλά και η VLKK καθώς και κρατικοί και επιστημονικοί φορείς της LR που εμπίπτουν στο θεματικό πεδίο της έννοιας του αιτήματος (στο εξής – εμπειρογνώμονες της LR). Η VLKK είναι το «ενιαίο σημείο επαφής» στη Λιθουανία, το οποίο παραλαμβάνει αιτήματα VLS από τους μεταφραστές της ΕΕ, τα προωθεί στους αρμόδιους φορείς της LR, συγκεντρώνει τις προτάσεις τους, τις εξετάζει μαζί με τους εκπροσώπους τους και υποβάλλει στους μεταφραστές της ΕΕ την τελική πρόταση για την προβληματική έννοια. Όλη η επικοινωνία γίνεται μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Terminologija | 2015 | 22 1 2 9 Εάν όλες οι υπηρεσίες της ΕΕ συμφωνήσουν με τον όρο που προτείνουν οι εμπειρογνώμονες της LR5, αυτός καταχωρίζεται στο έγγραφο που μεταφράζεται, ενώ τα αναλυτικά ορολογικά στοιχεία καταχωρίζονται στη βάση όρων IATE των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Στους όρους που έχουν συμφωνηθεί μέσω του VLS αποδίδεται ο υψηλότερος – τέταρτος – βαθμός αξιοπιστίας στην IATE. Εάν ο συμφωνημένος όρος προέρχεται από νομοθετική πράξη στην έκδοση της οποίας συμμετέχουν περισσότερα από ένα θεσμικά όργανα της ΕΕ6, οι σχετικές πληροφορίες καταχωρίζονται επίσης στον ηλεκτρονικό πληροφοριακό φάκελο της μεταφραζόμενης νομοθετικής πράξης, στο σύστημα αποθήκευσης και ανταλλαγής γλωσσικών πληροφοριών των θεσμικών οργάνων της ΕΕ (ELISE). Οι μεταφραστές διαφορετικών θεσμικών οργάνων της ΕΕ που εργάζονται στο εν λόγω έγγραφο, καθώς και οι νομικοί γλωσσομαθείς της Tarybos και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, λαμβάνουν απευθείας αυτές τις πληροφορίες. Όλα τα στοιχεία του αιτήματος: το αίτημα που υποβάλλεται προς εξέταση στα θεσμικά όργανα της ΕΕ, το αίτημα που αποστέλλεται στη VLKK, η απάντηση της VLKK και η τελική απόφαση των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, δημοσιεύονται και αρχειοθετούνται στον ιστότοπο ορολογίας των θεσμικών οργάνων της ΕΕ «EurTerm»7. Δυστυχώς, οι όροι που συμφωνούνται μέσω του συστήματος ενιαίου σημείου επαφής μεταξύ των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και της LR δεν καταχωρίζονται στην Τράπεζα Όρων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Για αυτό θα πρέπει να μεριμνούν οι επιτροπές ορολογίας των κρατικών φορέων της LR – θα πρέπει να υποβάλλουν σχετική πρόταση στη VLKK. ΟΡΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΠΙΛΥΟΝΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΟΥ VLS Οι λόγοι για τους οποίους οι μεταφραστές της ΕΕ χρειάζονται αιτήματα VLS συνοψίζονται στο ακρωνύμιο SKP, τριών γραμμάτων: έλλειψη, σφάλμα, πλεονασμός. Ουσιαστικά, αυτοί οι λόγοι αποτελούν τη βάση κάθε κανονιστικής ορολογικής εργασίας: 1) έλλειψη όρων – δεν υπάρχει επίσημος λιθουανικός όρος και χρειάζεται να ονομαστεί νέα έννοια· 2) σφάλματα όρων – ο υπάρχων λιθουανικός όρος (ή οι όροι) είναι λανθασμένος (-οι)· 3) πλεονασμός όρων – σε περισσότερες επίσημες πηγές η ίδια έννοια αποδίδεται με διαφορετικούς όρους. 5 Κατά τον σχεδιασμό του συστήματος VLS δεν είχε προβλεφθεί τι έπρεπε να γίνει εάν η πρόταση δεν ήταν αποδεκτή από τους μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Μόλις το 2015 συμφώνησαν οι μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ ότι, εάν κάποιο θεσμικό όργανο της ΕΕ διαφωνεί αιτιολογημένα με την πρόταση των εμπειρογνωμόνων της LR, καταρτίζει νέο αίτημα και η διαδικασία επαναλαμβάνεται από την αρχή. 6 Συνήθως πρόκειται για κανονισμούς και οδηγίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Tarybos, οι προτάσεις των οποίων συχνά μεταφράζονται από μεταφραστές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 7 Ο κατάλογος των αιτημάτων VLS με τα βασικά στοιχεία είναι διαθέσιμος στον ιστότοπο του LTF http://ec.europa.eu/translation/lithuanian/ltf/documents/ltf_oss_statistics_lt.pdf (προσπελάστηκε στις 20-07-2015). 1 3 0 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė 1. Έλλειψη όρων Τα αιτήματα για νέες έννοιες υποβάλλονται ίσως συχνότερα από όλα. Σε πολλά κείμενα της ΕΕ υπάρχουν έννοιες που μέχρι τότε δεν είχαν αποδοθεί με λιθουανικούς όρους, ενώ σε ορισμένα κείμενα τέτοιες νέες έννοιες είναι ακόμη και δεκάδες. Τα αιτήματα υποβάλλονται μέσω του VLS μόνο αν η έννοια είναι πολύ σημαντική ή δύσκολη, για παράδειγμα αν αφορά πολύ στενό πεδίο, και απαιτούνται ειδικές εμπειρογνωμοσύνες για να εξηγηθεί και να αποδοθεί, π.χ.: γονιδιωματική αναπαραγωγική αξία (αγγλ. genomic breeding value), φιλοξενία εγγύτητας (αγγλ. proximity hosting), διασταυρούμενη χρήση περιθωρίου (αγγλ. cross-margining), ακάλυπτη πώληση δανεισμένων κινητών αξιών (αγγλ. naked short selling) κ.ά. Βεβαίως, μια νέα έννοια δεν σημαίνει πάντοτε ότι πριν από την υποβολή του αιτήματος δεν υπήρχε καθόλου λιθουανικό ισοδύναμο για την ονομασία της. Για παράδειγμα, κατά τη συλλογή στοιχείων για το αίτημα σχετικά με τον αγγλικό όρο viral video, εντοπίστηκαν στο διαδίκτυο αρκετά λιθουανικά ισοδύναμα: viral klipas, virusinis video, virusinis vaizdo klipas. Ωστόσο, μέχρι τότε η έννοια δεν είχε περιληφθεί σε καμία νομοθετική πράξη, λεξικό ή άλλη αξιόπιστη, επίσημη πηγή, ενώ στα διαδικτυακά κείμενα χρησιμοποιούνταν δάνεια ή κατά λέξη μεταφράσεις για την απόδοσή της. Στόχος του αιτήματος είναι να επιλεγεί ή να δημιουργηθεί ένας ορθός λιθουανικός όρος που να αποδίδει με ακρίβεια αυτή τη σχετικά νέα έννοια. Στην προκειμένη περίπτωση, οι εμπειρογνώμονες της LR ενέκριναν τον όρο που πρότειναν οι μεταφραστές της ΕΕ: plitusis vaizdo įrašas (αίτημα COM-2011-08). Αρκετά συχνά, οι νέες έννοιες αποδίδονται απλώς με αντιγραφή, κατά λέξη μετάφραση των όρων άλλης γλώσσας, συνήθως της αγγλικής, ή ακόμη και με δανεισμό τους. Και στις δύο περιπτώσεις, οι όροι αποδίδουν τα ίδια χαρακτηριστικά της έννοιας στις δύο γλώσσες, διασφαλίζοντας έτσι σχετικά εύκολα ότι το περιεχόμενο των εκδόσεων των νομοθετικών πράξεων της ΕΕ στην αγγλική και τη λιθουανική γλώσσα είναι ταυτόσημο. Μέσω του VLS έχουν καθιερωθεί αρκετοί τέτοιοι όροι που, εκ πρώτης όψεως, είναι πλήρως ισοδύναμοι με όρους άλλης γλώσσας, π.χ.: περιβαλλοντικό ντάμπινγκ (αγγλ. environmental demping), επαναπατρισμός κερδών (αγγλ. repatriation of profit), τροποποιημένο εμβόλιο ζώντος ιού (αγγλ. modified live-virus vaccine) κ.ά. Βεβαίως, αυτό δεν σημαίνει ότι οι όροι διαφορετικών γλωσσών που ονομάζουν την ίδια έννοια δεν μπορούν να είναι ισοδύναμοι, ακόμη κι αν αποδίδουν διαφορετικά χαρακτηριστικά, καθώς η σχέση μεταξύ όρου και έννοιας είναι ουσιαστικά συμβατική. Μερικές φορές, για να συνδεθεί ένας όρος με μια έννοια, δεν αρκεί μόνο η εσωτερική αιτιολόγηση του όρου· απαιτείται επίσης θεσμική επικύρωση, για παράδειγμα συμφωνία του VLS ή/και έγκριση της VLKK. Η θέση της VLKK είναι καθοριστική και όταν, μέσω αιτημάτων του VLS, προτείνεται η διεύρυνση της σημασίας λέξεων, για παράδειγμα κατ’ αναλογία με άλλους τομείς Terminologija | 2015 | 22 1 3 1 για την καθιέρωση νέας σημασίας μιας διεθνούς λέξης. Παρότι τέτοια αιτήματα δεν είναι συχνά, φαίνεται ότι οι μεταφραστές της ΕΕ είναι περισσότερο διατεθειμένοι από τους ορολόγους της VLKK να αποδίδουν νέα σημασία σε λέξεις που ήδη χρησιμοποιούνται στη λιθουανική γλώσσα. Για παράδειγμα, προτάθηκε η διεύρυνση της σημασίας της λέξης γενοκτονία και η καθιέρωση των όρων γενοκτονία λόγω φύλου (αγγλ. gendercide), γυναικοκτονία (αγγλ. feminicide), γενοκτονία κοριτσιών (αγγλ. femail infanticide). Η VLKK απέρριψε την πρόταση και εισηγήθηκε τη χρήση των όρων αντίστοιχα φόνος λόγω φύλου, φόνος γυναικών λόγω φύλου και φόνος κοριτσιών λόγω φύλου (αίτημα EP-2013-01-03). Δεν εγκρίθηκε από τους εμπειρογνώμονες της LR ούτε η επιθυμία των μεταφραστών της ΕΕ να διευρυνθεί η σημασία της λέξης άνθρακας μέσω του όρου οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα (αγγλ. low-carbon economy). Οι εμπειρογνώμονες της LR πρότειναν τον όρο οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, ο οποίος ουσιαστικά σήμαινε επιστροφή στο 2007, όταν, στο πλαίσιο της διαβούλευσης με εμπειρογνώμονες της LR, ο όρος (αέριες) εκπομπές άρχισε να αντικαθίσταται στα έγγραφα της ΕΕ από τον όρο (αέριες) απορρίψεις, ο οποίος τελικά καθιερώθηκε στις νομοθετικές πράξεις της ΕΕ. Ως εκ τούτου, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ αποφάσισαν να μην υιοθετήσουν την πρόταση των εμπειρογνωμόνων της LR, αλλά, λαμβάνοντας υπόψη τα επιχειρήματα κατά της διεύρυνσης της σημασίας της λέξης άνθρακας, εγκατέλειψαν και τον δικό τους προτεινόμενο όρο οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Στο κείμενο της νομοθετικής πράξης διατηρήθηκε ο ήδη χρησιμοποιούμενος όρος οικονομία τεχνολογιών χαμηλής περιεκτικότητας σε διοξείδιο του άνθρακα, κάπως δυσκίνητος και κάπως ανακριβής. Για κείμενα πιο ελεύθερου ύφους, συνιστάται στους μεταφραστές να χρησιμοποιούν τη συντομότερη και πιο ομαλή διατύπωση οικονομία χαμηλής ρύπανσης από διοξείδιο του άνθρακα, η οποία, όπως ελπίζεται, θα καθιερωθεί με τον καιρό και στη νομική γλώσσα (αίτημα COM-2014-08). Οι εμπειρογνώμονες της LR απέρριψαν επίσης την πρόταση των μεταφραστών της ΕΕ να διευρυνθεί η σημασία της λέξης περιεχόμενο: δεν ενέκριναν τον όρο δημιουργικό περιεχόμενο (αγγλ. creative content), ο οποίος αναφέρεται στο σύνολο έργων (κυρίως καλλιτεχνικών) που δημιουργούνται με τη χρήση πολυμέσων, υπολογιστών ή τεχνολογιών επικοινωνίας, ή στις πληροφορίες που περιέχονται σε τέτοια έργα μαζί με τη μορφή παρουσίασής τους. Επειδή οι εμπειρογνώμονες της LR δεν υπέβαλαν συγκεκριμένη πρόταση για την έννοια αυτή, στο σχέδιο νομοθετικής πράξης της ΕΕ καταχωρίστηκε ο όρος που πρότειναν οι μεταφραστές της ΕΕ. Με τον καιρό καθιερώθηκε και στα δημόσια κείμενα (αίτημα COM-2013-06). Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ορολόγοι της VLKK και οι εμπειρογνώμονες της LR ενέκριναν, ωστόσο, τη διεύρυνση της σημασίας που προτάθηκε μέσω του VLS. Για παράδειγμα, εγκρίθηκε νέα σημασία του όρου συνεγκατάσταση (αγγλ. co-location), ο οποίος μέχρι τότε χρησιμοποιούνταν μόνο στους τομείς των οικονομικών και της φιλολογίας: «υπηρεσία αποθήκευσης και συντήρησης του διακομιστή μιας επιχείρησης σε κέντρο δεδομένων όπου βρίσκονται και οι διακομιστές άλλων επιχειρήσεων, ιδίως χρηματιστηρίου, η οποία διασφαλίζει σύνδεση ιδιαίτερα υψηλής ταχύτητας με το χρηματιστήριο» (αίτημα EP-2014-04). 132 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė 2. Σφάλματα ορολογίας Πριν από την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004, η Λιθουανία έπρεπε να ενσωματώσει τις βασικές πράξεις της νομοθεσίας της ΕΕ. Για τον σκοπό αυτό, έπρεπε να μεταφραστούν στα λιθουανικά. Οι πράξεις της νομοθεσίας της ΕΕ που έπρεπε να μεταφραστούν ήταν πάρα πολλές και, κατά τη μετάφρασή τους, δεν επιλέγονταν πάντοτε οι καταλληλότεροι όροι. Ακατάλληλοι όροι, για παράδειγμα όροι που αποδίδουν εσφαλμένα τα χαρακτηριστικά μιας έννοιας ή δεν προσδιορίζουν σημαντικά χαρακτηριστικά, ή δεν συνάδουν με το ορολογικό σύστημα του συγκεκριμένου τομέα, εμφανίζονται και σε πράξεις της νομοθεσίας που μεταφράζονται μετά την ένταξη στην ΕΕ. Κατά την έκδοση νέας εκδοχής μιας νομοθετικής πράξης, οι ακατάλληλοι όροι μπορούν μερικές φορές να διορθωθούν και να αντικατασταθούν από καλούς, αλλά πρέπει όλες οι ενδιαφερόμενες πλευρές, συμπεριλαμβανομένων των θεσμικών οργάνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, να ενημερωθούν για τους όρους που πρόκειται να τροποποιηθούν. Ακόμη καλύτερα, οι νέοι όροι να εγκρίνονται με τη συμφωνία όλων των πλευρών. Για τον λόγο αυτό, υποβάλλονται ερωτήματα στο VLS σχετικά με σημαντικούς όρους που χρησιμοποιούνται στις πράξεις της νομοθεσίας της ΕΕ και πρόκειται να τροποποιηθούν. Στο πρώτο ερώτημα VLS (COM–2011–01), συμφωνήθηκε η αντικατάσταση του μη συστηματικού όρου pašarų operatorius (αγγλ. feed business operator) από τον καταλληλότερο όρο pašarų ūkio subjektas. Παράλληλα, συμφωνήθηκε επίσης η αντικατάσταση του όρου που δηλώνει μια συναφή έννοια, maisto tvarkymo subjektas (αγγλ. food business operator), από τον όρο maisto ūkio subjektas. Το 2013, η VLKK ανακοίνωσε ότι οι εμπειρογνώμονες απαίτησαν την επαναφορά του παλαιού όρου maisto tvarkymo subjektas. Ο κύριος λόγος ήταν ότι ο όρος χρησιμοποιούνταν στα πιστοποιητικά έγκρισης επιχειρήσεων τροφίμων, των οποίων το υπόδειγμα είχε εγκριθεί από το υπουργείο, και είχαν ήδη εκτυπωθεί χιλιάδες έντυπα πιστοποιητικών. Η αντικατάσταση του επίσημου (αν και όχι ιδανικού) όρου θα απαιτούσε την επανεκτύπωση των εντύπων, με αποτέλεσμα να προκληθεί σημαντική οικονομική ζημία στο υπουργείο. Ένα άλλο παράδειγμα ακατάλληλου όρου είναι το rutulinių guolių reaktorius (αγγλ. pebble-bed reactor). Εκ πρώτης όψεως, αυτός ο λιθουανικός όρος, μεταφρασμένος κατά λέξη, αντιστοιχεί στον αγγλικό όρο, είναι σημασιολογικά διαφανής και συστηματικός· όμως, εξαιτίας της αρχικής σημασίας της φράσης rutulinis guolis —«στήριγμα αξόνων ή περιστρεφόμενων ατράκτων, αποτελούμενο από δύο δακτυλίους και σφαιρίδια ανάμεσά τους» (AGTTŽ 2006)— είναι παραπλανητικός: πρόκειται για πυρηνικό αντιδραστήρα ψυχόμενο με αέριο, στον οποίο τα σφαιρικά θερμαντικά στοιχεία στηρίζονται σε ένα ειδικό υπόστρωμα (έδρανο, κλίνη!). Στο πλαίσιο του VLS συμφωνήθηκε να χρησιμοποιείται ο όρος rutulinių šiluminių elementų reaktorius (ερώτημα COM–2011–05). Η κατά λέξη μετάφραση είναι μία από τις συχνότερες αιτίες σημασιολογικών σφαλμάτων στην ορολογία. Στα έγγραφα της ΕΕ χρησιμοποιούνταν ο όρος urban mining, ο οποίος είχε μεταφραστεί κατά λέξη από τον αγγλικό όρο, ως miestų kasyba, αν και η έννοια έχει ελάχιστη σχέση με την εξόρυξη Terminologija | 2015 | 22 1 3 3 με την εξόρυξη: «ανάκτηση δευτερογενών πρώτων υλών από χώρους υγειονομικής ταφής, συμπεριλαμβανομένων των εξειδικευμένων, π.χ. αποβλήτων οικοδομικών υλικών, κατεδαφισμένων κτιρίων και οικιακών συσκευών». Μέσω του VLS συμφωνήθηκε ως τελικός όρος το gavyba iš urbanistinių atliekų (ερώτημα EP-2012-03). Μερικές φορές ένας όρος καθίσταται ακατάλληλος όταν αλλάζει η ίδια η έννοια. Μέχρι το 2011, σύμφωνα με τις πράξεις της νομοθεσίας της ΕΕ, υπολογίζονταν τόσο η συνολική ποσότητα των αλιευμένων ψαριών όσο και τα αλιεύματα που τα αλιευτικά σκάφη έφερναν στην ακτή. Τα ψάρια που είχαν αλιευθεί αλλά ήταν ακατάλληλα —είτε πολύ μικρά είτε μη εμπορεύσιμα— ή τραυματισμένα, οι αλιείς τα έριχναν αμέσως πίσω στη θάλασσα. Έτσι προκαλούνταν μεγάλη ζημία στο φυσικό περιβάλλον. Με στόχο τη βιωσιμότερη αλιεία, θεσπίστηκε κανονισμός σύμφωνα με τον οποίο όλη η ποσότητα των αλιευμένων ψαριών πρέπει να λογίζεται ως αλίευμα. Γι’ αυτό, μέσω του VLS, ο όρος didžiausias tausūs leidžiamas sužvejoti kiekis (αγγλ. maximum sustainable yield) αντικαταστάθηκε από τον όρο didžiausias galimas tausios žvejybos laimikis (ερώτημα COM-2011-11). Η τροποποίηση ενός όρου μπορεί επίσης να καταστεί αναγκαία όταν αλλάζει η διεθνής ονοματολογία. Με απόφαση της IUPAC, στις 30 Μαΐου 2012, η ονομασία του χημικού στοιχείου με ατομικό αριθμό 114 ununquadium αντικαταστάθηκε από την ονομασία flerovium, προς τιμήν του Ρώσου φυσικού Γκεόργκι Φλιόροφ, ενώ η ονομασία του χημικού στοιχείου με ατομικό αριθμό 116 ununhexium αντικαταστάθηκε από την ονομασία livermorium, προς τιμήν του Εθνικού Εργαστηρίου Λίβερμορ (ΗΠΑ). Ως εκ τούτου, μέσω του VLS ζητήθηκε από τη Γλωσσική Επιτροπή να εγκρίνει τις λιθουανικές ονομασίες των στοιχείων αυτών, flerovis και livermoris. Οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας και η VLKK ενέκριναν ανεπιφύλακτα τους νέους όρους (ερωτήματα COM-2012-10 και COM-2012-11). 3. Πλεονασμός όρων Κατά τη διάρκεια των 11 ετών από την ένταξη της Λιθουανίας στην ΕΕ, καθώς και πριν από αυτήν, χιλιάδες έγγραφα της ΕΕ μεταφράστηκαν στα λιθουανικά. Λόγω της πίεσης χρόνου, οι όροι τους δεν ελέγχονταν πάντοτε με συνέπεια από ορολόγους ούτε εναρμονίζονταν με άλλους θεσμούς της ΕΕ και της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Ως εκ τούτου, συμβαίνει η ίδια έννοια να αποδίδεται με διαφορετικούς όρους σε έγγραφα διαφορετικών θεσμών ή ακόμη και του ίδιου θεσμού. Όταν μια τέτοια έννοια περιλαμβάνεται σε σχέδιο νέας νομοθετικής πράξης, ο μεταφραστής δυσκολεύεται να αποφασίσει ποιον όρο να επιλέξει. Μερικές φορές η επιλογή καθορίζεται από τυπικά νομικά κριτήρια: • πρέπει να τηρείται η νομική συνέπεια – στη νομοθετική πράξη εφαρμογής πρέπει να χρησιμοποιούνται οι ίδιοι όροι όπως και στη βασική πράξη, • προτεραιότητα δίνεται στις Συνθήκες της ΕΕ και στους κανονισμούς, τις αποφάσεις και τις οδηγίες που διέπουν τον συγκεκριμένο τομέα, 134 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė οι όροι των νομοθετικών πράξεων της ΕΕ υπερισχύουν των όρων των εθνικών νομοθετικών πράξεων, λαμβάνεται πρωτίστως υπόψη η γνώμη του εμπειρογνώμονα που συμμετείχε στην εξέταση του σχεδίου της εν λόγω νομοθετικής πράξης στο Συμβούλιο της ΕΕ. Εξετάζεται επίσης αν ένας ίσως κάπως ατελής αλλά ορθός όρος έχει παγιωθεί στη δημόσια χρήση, αν χρησιμοποιείται στην ονοματολογία ή αν συνδέεται με εμπορικά σήματα κ.λπ. Ωστόσο, όταν τα κριτήρια που αναφέρθηκαν παραπάνω δεν περιορίζουν την επιλογή, δεν είναι εύκολο να επιλεγεί ο καλύτερος όρος ανάμεσα σε λίγα ή σε ένα ολόκληρο σύνολο συνωνύμων. Σε ειδικές περιπτώσεις απευθύνονται σε εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Στο ερώτημα EP-2014-07, οι εμπειρογνώμονες ερωτήθηκαν ποιο από τα πολυάριθμα συνώνυμα είναι καταλληλότερο για να ονομάσει την έννοια που δηλώνεται με τον αγγλικό όρο key performance indicator. Κατά την προετοιμασία του ερωτήματος, οι μεταφραστές της ΕΕ εντόπισαν περισσότερα από δέκα συνώνυμα και παραλλαγές: βασικοί δείκτες αποτελεσμάτων δραστηριοτήτων, βασικοί δείκτες αξιολόγησης αποτελεσμάτων δραστηριοτήτων, βασικοί δείκτες αποτελεσματικότητας, βασικοί δείκτες αποτελεσμάτων αποτελεσματικότητας, βασικοί δείκτες αποτελεσμάτων, βασικοί δείκτες αποδοτικότητας ως προς τα αποτελέσματα, βασικοί δείκτες αποδοτικότητας, σημαντικότεροι δείκτες δραστηριοτήτων, ουσιώδεις δείκτες δραστηριοτήτων, δείκτες αξιολόγησης της απόδοσης της επιχείρησης, βασικός δείκτης δραστηριοτήτων (πρόταση των μεταφραστών της ΕΕ) κ.ά. Τα νομικά κριτήρια και οι τάσεις χρήσης δεν επέτρεπαν να δοθεί προτεραιότητα σε έναν συγκεκριμένο όρο, επομένως τόσο οι μεταφραστές της ΕΕ όσο και οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας έλεγξαν πρωτίστως κατά πόσον ο όρος απέδιδε την έννοια με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. Πράγματι, τα περισσότερα από τα συνώνυμα που εντοπίστηκαν δήλωναν συλλογική έννοια, ενώ στη νομοθετική πράξη χρειαζόταν ένας δείκτης ως μονάδα λογιστικής καταγραφής. Συμφωνήθηκε με τους εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας να χρησιμοποιείται ο όρος βασικός δείκτης αποτελεσμάτων δραστηριοτήτων. Ακόμη και τεχνικοί όροι που ονομάζουν, εκ πρώτης όψεως, αρκετά συγκεκριμένες έννοιες μπορεί να έχουν περισσότερα από ένα συνώνυμα. Για παράδειγμα, για τον αγγλικό όρο loop flow εντοπίστηκαν σε διαφορετικές πηγές 9 λιθουανικές αποδόσεις: παράλληλη ροή, τροφοδότηση ρεύματος μέσω περιφερειακών γραμμών, μη συντονισμένη κυκλική ροή ενέργειας, ροή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω γειτονικών γραμμών ηλεκτρικής μεταφοράς, μη συντονισμένη ροή, μεταφορά ενέργειας μέσω περιφερειακών γραμμών, ροή ρεύματος μέσω περιφερειακών γραμμών, ρεύμα βρόχου, περιφερειακή ροή (πρόταση των μεταφραστών της ΕΕ). Οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας πρότειναν τη χρήση του όρου κυκλική ροή. Παρατίθενται εδώ τα επιχειρήματα των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας: «Συμφωνήθηκε να προταθεί ο όρος κυκλική ροή, επειδή ανταποκρίνεται καλύτερα στις φυσικές διεργασίες του συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας. Σύμφωνα με το Υπουργείο Ενέργειας Terminologija | 2015 | 22 1 3 5 Σύμφωνα με το Υπουργείο Ενέργειας, ο όρος περιφερειακή ροή δεν χρησιμοποιείται στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά συνδέεται με την εφοδιαστική — όταν δεν είναι δυνατή η απευθείας μεταφορά, πρέπει να εκτραπεί η ροή μέσω εναλλακτικής διαδρομής. «Κατά την άποψη του Υπουργείου Ενέργειας, δεν είναι δυνατόν να μεταφερθεί ηλεκτρική ενέργεια μέσω του ηλεκτρικού δικτύου μέσω εναλλακτικής διαδρομής, διότι αυτό αντίκειται στους νόμους του Kirchhoff». Ο όρος που πρότειναν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας έγινε δεκτός (ερώτημα EP-2014-06). Ακόμη και ένα ζεύγος συνωνύμων μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στους μεταφραστές νομοθετικών πράξεων, για παράδειγμα ένας όρος με διεθνές συνθετικό στοιχείο και ένας όρος με το λιθουανικό ισοδύναμό του. Αυτό το είδος συνωνυμίας είναι αρκετά συνηθισμένο στη λιθουανική γλώσσα. Η χρήση τέτοιων συνωνύμων σε κείμενα πιο ελεύθερου ύφους μπορεί να έχει υφολογική αξία, όμως δεν είναι αποδεκτή σε διοικητικά έγγραφα, ιδίως σε νομοθετικές πράξεις. Για παράδειγμα, στο ερώτημα COM-2012-19 εξετάστηκε ποιο συνώνυμο — παράτυπη μετανάστευση ή παράνομη μετανάστευση — πρέπει να χρησιμοποιηθεί στη νομοθετική πράξη. Οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας ανέφεραν ότι οι όροι είναι ισοδύναμοι και μπορούν να χρησιμοποιούνται εναλλακτικά: «Δεν υπάρχει σημασιολογική διαφορά ή διαφορά συνυποδηλώσεων, επομένως, από γλωσσική άποψη, οι δύο όροι παράνομη μετανάστευση και παράτυπη μετανάστευση αξιολογούνται εξίσου. Στη νομοθεσία της Δημοκρατίας της Λιθουανίας επίσης δεν γίνεται διάκριση μεταξύ των εννοιών αυτών <...>. Παράνομη μετανάστευση και παράτυπη μετανάστευση, όπως και παράνομη εργασία και μη νόμιμη εργασία και συναφείς όροι, χρησιμοποιούνται εναλλακτικά, ως συνώνυμα. Κατ’ αρχήν, θα μπορούσε να προτιμηθεί το λιθουανικό αντί του διεθνούς συνθετικού στοιχείου, αν και έως τώρα είναι πιο διαδεδομένοι οι όροι με το στοιχείο nelegalus, -i.» Με τη σύμφωνη γνώμη των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, στη νομοθετική πράξη της ΕΕ εντάχθηκε ο συχνότερα χρησιμοποιούμενος όρος με διεθνές συνθετικό στοιχείο παράνομη μετανάστευση. Στις νομοθετικές πράξεις έχουν σημασία όλες οι λεπτομέρειες, γι’ αυτό μερικές φορές εναρμονίζεται ακόμη και ο γραμματικός τύπος ενός όρου. Το ερώτημα Taryba-2011-04 αφορούσε την απόφαση για το ποιος τύπος — μικρή επιχείρηση ή μικρή επιχείρηση (στα αγγλικά small enterprise) — είναι καταλληλότερος. Αποφασίστηκε ότι στην προκειμένη περίπτωση ο απλός ή ο οριστικός τύπος δεν επηρεάζει το περιεχόμενο της έννοιας και συμφωνήθηκε ότι στα νομοθετήματα της ΕΕ θα εξακολουθήσει να χρησιμοποιείται ο οριστικός τύπος, καθώς αυτός χρησιμοποιείται τόσο στο πρωτογενές όσο και στο παράγωγο δίκαιο της ΕΕ, ενώ στη νομοθεσία της Δημοκρατίας της Λιθουανίας θα εξακολουθήσει να προτιμάται ο απλός τύπος, όπως χρησιμοποιείται στον νόμο για την ανάπτυξη των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων και έχει καταχωριστεί στην Τράπεζα Ορολογίας της Δημοκρατίας της Λιθουανίας (εγκεκριμένος όρος). Οι περιστάσεις και οι λόγοι για την εναρμόνιση των όρων που παρατίθενται εδώ μέσω του συστήματος ενιαίας θυρίδας διαφέρουν. Ωστόσο, όλα τα παραδείγματα δείχνουν την προσπάθεια των μεταφραστών της ΕΕ να χρησιμοποιούν στα νομοθετήματα της ΕΕ όρους όσο το δυνατόν ορθότερους, με καλύτερη σημασιολογική αιτιολόγηση, πιο συστηματικούς και όσο το δυνατόν περισσότερο εναρμονισμένους με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. 136 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΕΝΙΑΙΑΣ ΘΥΡΙΔΑΣ ΑΝΑ ΘΕΣΜΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ ΕΕ Το πρώτο ερώτημα του συστήματος ενιαίας θυρίδας προς την Κρατική Επιτροπή Λιθουανικής Γλώσσας υποβλήθηκε την 1η Φεβρουαρίου 2011. Έως την 1η Ιουνίου 2015, είχαν υποβληθεί στην VLKK 140 ερωτήματα: 91 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 43 από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και 6 από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (σχ. 1). Το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποβάλλει τα περισσότερα ερωτήματα μπορεί καταρχάς να εξηγηθεί από δύο δεδομένα: στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή συντάσσεται και μεταφράζεται ο μεγαλύτερος αριθμός εγγράφων της ΕΕ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταρτίζει συχνότερα τις αρχικές προτάσεις νομοθετικών πράξεων· επομένως, οι μεταφραστές της Επιτροπής είναι οι πρώτοι που καλούνται να αντιμετωπίσουν τα ορολογικά προβλήματα τα οποία προκύπτουν από τα πρωτότυπα κείμενα, όπως, μεταξύ άλλων, την απόδοση νέων εννοιών. Αν και όχι συχνά, το σύστημα ενιαίας θυρίδας λειτουργεί και προς την αντίθετη κατεύθυνση: χρησιμοποιώντας το σύστημα ενιαίας θυρίδας, η Κρατική Επιτροπή Λιθουανικής Γλώσσας απέστειλε στα θεσμικά όργανα της ΕΕ, έως την 1η Ιουνίου 2015, τέσσερις ορολογικές ειδοποιήσεις: για τους όρους κόστος — «η αξία της καλύτερης (από οικονομική άποψη) εναλλακτικής λύσης που δεν επιλέχθηκε για την επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου» —, συμμετοχική χρηματοδότηση (αγγλ. crowd funding), σκαθάρι Aethina (λατ. Aethina tumida) και φορέας επιχείρησης τροφίμων (αγγλ. food business operator)8. Οι έννοιες και των τεσσάρων ορολογικών ειδοποιήσεων απαντούν και στα νομοθετήματα της ΕΕ, επομένως, όπου είναι δυνατόν, οι όροι που προτείνουν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας ενσωματώνονται σε νέες εκδόσεις των νομοθετημάτων της ΕΕ. Σχ. 1. Αριθμός ερωτημάτων του συστήματος ενιαίας θυρίδας ανά συντάκτη ερωτήματος 8 Για ευρύτερη επεξήγηση σχετικά με τον τελευταίο όρο, βλ. την ενότητα «Ορολογικά λάθη». Terminologija | 2015 | 22 1 3 7 ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΩΝ ΤΟΥ VLS ΑΝΑ ΤΟΜΕΑ Τα περισσότερα ερωτήματα αφορούσαν έννοιες του τομέα των οικονομικών – 34, της γεωργίας – 17, της υγείας – 15, της οικονομίας – 13, του περιβάλλοντος – 12 κ.λπ. (σχ. 2). Σχ. 2. Αριθμός ερωτημάτων του VLS ανά τομέα Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν έμμεσα σε ποιους τομείς η ορολογία δημιουργεί τα περισσότερα προβλήματα στους μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και σε ποιους τομείς υπάρχει η μεγαλύτερη έλλειψη εξειδικευμένων γνώσεων. Η λεπτομερέστερη ανάλυση των ερωτημάτων ανά τομέα αποκαλύπτει επίσης τις νομοθετικές τάσεις της ΕΕ, έστω και αν αυτές δεν είναι πολύ έντονες: το 2011–2013 ζητήθηκε συχνότερα η συνδρομή ειδικών για θέματα περιβάλλοντος και υγείας, ενώ το 2014 και το 2015 κυρίως για έννοιες σχετικές με τα οικονομικά και την ενέργεια. Σε κάποιον βαθμό, ο μεγαλύτερος αριθμός ερωτημάτων σχετικά με έννοιες ορισμένων τομέων οφείλεται στα προγράμματα δραστηριοτήτων και στις νομοθετικές πρωτοβουλίες των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Ορισμένες έννοιες για τις οποίες υποβλήθηκαν ερωτήματα ανήκουν σε περισσότερους από έναν τομείς, γεγονός που δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες για τους εμπειρογνώμονες της LR κατά την επιλογή του καταλληλότερου όρου. Για παράδειγμα, σχετικά με την απόδοση στα λιθουανικά της έννοιας που στα αγγλικά ονομάζεται malpractice, διατυπώθηκαν διαφορετικές απόψεις από τρία υπουργεία: «Το Υπουργείο Οικονομίας πρότεινε τον όρο επαγγελματική αμέλεια (σημείωσε ότι στο άρθρο 5, σημείο 3, της οδηγίας 205/36/ΕΚ για τα επαγγελματικά προσόντα χρησιμοποιείται ο όρος σοβαρή επαγγελματική αμέλεια (αγγλ. serious professional malpractice)· ο όρος αυτός χρησιμοποιείται επίσης στον νόμο της LR περί αναγνώρισης των ρυθμιζόμενων επαγγελματικών προσόντων (2008.04.03 αριθ. X–1478)). 1 3 8 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė Κατά την άποψη του Υπουργείου Δικαιοσύνης, πιθανός όρος είναι η πλημμελής εκτέλεση επαγγελματικών καθηκόντων, αλλά η αμέλεια συνδέεται συνήθως με απροσεξία και, επομένως, δεν θα κάλυπτε τις εκ προθέσεως πράξεις, οι οποίες συνήθως αποδίδονται με τον όρο κατάχρηση. Κατά την άποψη του Υπουργείου Εσωτερικών, στον τομέα των εσωτερικών υποθέσεων θα ήταν κατάλληλος ο όρος παράνομη πράξη κατά την εκτέλεση επαγγελματικών καθηκόντων. Κατά τη συζήτηση συμφωνήθηκε ότι δεν είναι κατάλληλο να γίνεται λόγος για παρανομία σε όλους τους τομείς και σε όλες τις περιπτώσεις. Οι πράξεις μπορεί να είναι νόμιμες, αλλά ακατάλληλες. Μερικές φορές μπορεί να γίνεται λόγος για επαγγελματικό σφάλμα. Στην έννοια πρέπει πιθανότατα να περιληφθεί και η παράλειψη ενέργειας. Τα χαρακτηριστικά της έννοιας μπορεί να διαφέρουν από τομέα σε τομέα.» (Απάντηση στο ερώτημα COM–2015–02.) Όπως προκύπτει από το παρατιθέμενο κείμενο, οι εκπρόσωποι των υπουργείων διέκριναν διαφορετικές πτυχές της έννοιας, σημαντικές ειδικά για τον δικό τους τομέα. Συχνά οι μεταφραστές δεν γνωρίζουν αρκετά καλά τον τομέα του εγγράφου που μεταφράζουν και δεν μπορούν να διακρίνουν τις λεπτές πτυχές της έννοιας. Επομένως, είτε πρέπει να ζητήσουν τη βοήθεια ειδικού του συγκεκριμένου τομέα είτε να αναζητήσουν μια γενικότερη διατύπωση της έννοιας. Συχνότερα, όμως, βασίζονται στην ανάλυση της έννοιας που έχουν πραγματοποιήσει οι συντάκτες του όρου στην πρωτότυπη γλώσσα και υποθέτουν ότι ο όρος της πρωτότυπης γλώσσας αποδίδει τα κατάλληλα χαρακτηριστικά της έννοιας· έτσι, ο λιθουανικός όρος μπορεί απλώς να μεταφραστεί κατά λέξη (κυριολεκτικά). Για παράδειγμα, ο αγγλικός όρος malpractice μεταφραζόταν συνήθως στις νομοθετικές πράξεις της ΕΕ ως ακατάλληλη πρακτική. Κατά την εξέταση της έννοιας στην υποεπιτροπή Ορολογίας της VLKK, αποφασίστηκε ότι, παρά τα ελαφρώς διαφορετικά χαρακτηριστικά της έννοιας που αναδεικνύονται σε διαφορετικούς τομείς, ο γενικότερος όρος θα μπορούσε να είναι ακατάλληλη εκτέλεση επαγγελματικών καθηκόντων. Αυτός ήταν και ο όρος που ενσωματώθηκε στο σχέδιο νομοθετικής πράξης της ΕΕ που μεταφραζόταν. Για να διευκολυνθεί ο προσδιορισμός των χαρακτηριστικών της έννοιας που πρέπει να αποτυπωθούν στο τυπικό επίπεδο του όρου, συμφωνήθηκε ότι τα ερωτήματα πρέπει να καταρτίζονται με βάση συγκεκριμένο σχέδιο νομοθετικής πράξης της ΕΕ, καθώς σε ένα συγκεκριμένο κείμενο μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία ορισμένα χαρακτηριστικά της έννοιας από άλλα. Συνεπώς, το σύστημα ενιαίας εξυπηρέτησης προσανατολίζεται στην κειμενοκεντρική ορολογία. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ VLS Όπως κάθε σύστημα διαχείρισης και συντονισμού δεδομένων στο οποίο συμμετέχουν πολλοί φορείς, το σύστημα ενιαίας θυρίδας έχει τα δικά του πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Ίσως το μεγαλύτερο μειονέκτημα του συστήματος είναι ο σχετικά μικρός αριθμός όρων που συντονίζονται. Οι χαμηλοί ποσοτικοί δείκτες οφείλονται σε διάφορους λόγους. Πρώτον, χρειάζεται πολύς χρόνος για την κατάρτιση ενός ποιοτικού ερωτήματος, ώστε να είναι σαφές στους εμπειρογνώμονες των θεσμικών οργάνων της LR για ποια έννοια τίθεται το ερώτημα και να μην χρειάζεται να αναζητούν οι ίδιοι πρόσθετες πληροφορίες. Terminologija | 2015 | 22 139 Κατά την κατάρτιση του ερωτήματος, δεν ελέγχονται μόνο οι βασικές λιθουανικές βάσεις ορολογίας: LRTB, IATE, η βάση ορολογίας LST, «EuroTermBank» κ.ά.· πληροφορίες συλλέγονται επίσης από πλήρους κειμένου βάσεις νομοθετικών πράξεων: «EUR-Lex», τη βάση εγγράφων του LRS, το μητρώο νομοθετικών πράξεων της LR (TAR), και συμπληρώνονται με άλλα δεδομένα από έντυπες πηγές και το διαδίκτυο. Τα σημαντικά επιλεγμένα δεδομένα παρουσιάζονται σε τυποποιημένη μορφή ερωτήματος. Ο πίνακας 1 παρουσιάζει μια κάπως απλουστευμένη μορφή ερωτήματος, με επεξηγήσεις των πεδίων δεδομένων. Πίνακας 1. Έντυπο ερωτήματος του συστήματος ενιαίας θυρίδας με επεξηγήσεις των πεδίων δεδομένων Αριθ. πρότασης Αριθμός στο σύστημα VLS Φορέας που υποβάλλει την πρόταση Π.χ., Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ημερομηνία έναρξης Αριθ. IATE Νομοθετική πράξη [Το σχέδιο νομοθετικής πράξης που μεταφράζεται και του οποίου η έννοια αποτελεί αντικείμενο του ερωτήματος.] Λιθουανικός όρος [Ο όρος ή οι όροι που προτείνουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και από τους οποίους ζητείται να επιλεγεί ο καταλληλότερος. Οι προτάσεις των θεσμικών οργάνων της ΕΕ που διαφωνούν με τον προτεινόμενο όρο παρουσιάζονται στον επόμενο πίνακα.] Τομέας [Τομέας χρήσης του όρου σύμφωνα με την ταξινόμηση «Eurovoc».] Ορισμός [Συνήθως ο ορισμός λαμβάνεται από το μεταφραζόμενο σχέδιο νομικής πράξης ή συντάσσεται από τους συντάκτες του ερωτήματος με βάση άλλες γλώσσες (μεταφράζεται).] Αντίστοιχοι όροι σε άλλες γλώσσες [Συνήθως παρατίθενται οι αντίστοιχοι όροι τουλάχιστον τριών διαδικαστικών γλωσσών της ΕΕ – της αγγλικής, της γαλλικής και της γερμανικής. Καταβάλλεται προσπάθεια να παρατεθούν και αντίστοιχοι όροι σε άλλες γλώσσες, τις οποίες ενδεχομένως γνωρίζουν οι εμπειρογνώμονες, όπως η πολωνική, η λετονική και η ρωσική. Για όρους της ιατρικής, της βιολογίας και της ανατομίας επιδιώκεται να παρατίθενται και λατινικοί όροι.] Προβλήματα [Επεξηγούνται οι λόγοι και οι περιστάσεις υποβολής του ερωτήματος, ώστε οι εμπειρογνώμονες να γνωρίζουν σε τι πρέπει να δώσουν τη μεγαλύτερη προσοχή.] Συμφραζόμενα [Αποσπάσματα κειμένου που επεξηγούν την έννοια, συνήθως από πράξη της νομοθεσίας της ΕΕ.] Συνώνυμα του όρου [Άλλοι όροι που δηλώνουν την εξεταζόμενη έννοια, με παραπομπές στις πηγές, ιδίως αν χρησιμοποιούνται σε πράξεις της νομοθεσίας της ΕΕ.] Συναφείς έννοιες [Όροι που συμβάλλουν στην κατανόηση της εξεταζόμενης έννοιας, για παράδειγμα, όροι που δηλώνουν μια ευρύτερη έννοια (σχέση γένους–είδους) ή μια παράλληλη έννοια (συνώνυμα).] Παρατηρήσεις [Κάθε πρόσθετη πληροφορία που μπορεί να είναι χρήσιμη για την εξέταση του ερωτήματος.] 140 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė Ένα ακόμη σημαντικό εμπόδιο, που περιορίζει τις δυνατότητες χρήσης του VLS και μειώνει αισθητά τον αριθμό των ερωτημάτων, είναι ο συνολικός χρόνος εξέτασης και απάντησης ενός ερωτήματος. Συχνά, από τη στιγμή που εντοπίζεται ένα ορολογικό πρόβλημα σε σχέδιο πράξης της ΕΕ που μεταφράζεται έως ότου απαντήσουν οι εμπειρογνώμονες της LR, περνά (ή θα περνούσε, αν υποβαλλόταν ερώτημα) περισσότερος χρόνος από τον χρόνο που έχει διατεθεί για τη μετάφραση του εγγράφου. Συνήθως, όταν η προθεσμία μετάφρασης ενός εγγράφου είναι μικρότερη από τρεις εβδομάδες, το ερώτημα δεν υποβάλλεται καν, διότι μόνο στο υπουργείο της LR η εξέταση μπορεί να διαρκέσει έως και 14 εργάσιμες ημέρες, επομένως δεν αναμένεται να ληφθεί απάντηση εγκαίρως. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι όροι συνήθως εναρμονίζονται σε μικρότερη κλίμακα, για παράδειγμα, ζητείται απευθείας από εμπειρογνώμονα του υπουργείου να διευκρινίσει την έννοια και γίνεται διαβούλευση με τους συναδέλφους του Τμήματος Αντικατάστασης Ξένων Λέξεων με Λιθουανικά Ισοδύναμα της VLKK σχετικά με τη μορφή του όρου. Ορισμένα προβλήματα αντιμετωπίζουν όχι μόνο όσοι συντάσσουν τα ερωτήματα, αλλά και οι εμπειρογνώμονες που καλούνται να τα εξετάσουν και από τους οποίους αναμένεται τεκμηριωμένη απάντηση. Τα ερωτήματα συντάσσονται κυρίως με βάση το υλικό εργασίας των μεταφραστών, ενώ το βασικό σημείο αναφοράς είναι οι όροι σε άλλες γλώσσες, πρωτίστως στα αγγλικά. Λόγω των διαφορών μεταξύ των συστημάτων και των ορολογικών παραδόσεων, δεν είναι πάντοτε δυνατό να αποδοθούν οι αγγλικοί όροι σε αναλογία ένα προς ένα. Για παράδειγμα, ο αγγλικός όρος foreclosure χρησιμοποιείται στον τομέα της πολιτικής ανταγωνισμού για να δηλώσει μια αρκετά γενική έννοια· το χαρακτηριστικό της «χρονικής περίστασης της ενέργειας» δεν είναι ουσιώδες και, ως εκ τούτου, δεν αποτυπώνεται στη δομή του αγγλικού όρου. Πριν από το ερώτημα του VLS, οι λιθουανικοί όροι rinkos ribojimas, galimybių ribojimas, rinkos uždarymas σήμαιναν μόνο τη δημιουργία εμποδίων για την είσοδο νέων επιχειρήσεων στην αγορά. Ωστόσο, ο αγγλικός όρος δηλώνει επίσης τις προσπάθειες εκδίωξης των ήδη υφιστάμενων συμμετεχόντων από την αγορά. Γι’ αυτό, οι εμπειρογνώμονες πρότειναν, όταν χρειάζεται να δηλωθεί η γενική έννοια, τον σύνθετο όρο stūmimas iš rinkos arba kliūčių įeiti į ją sudarymas, με δομή σχετικά ασυνήθιστη για τη λιθουανική ορολογία. Ο όρος αυτός, ως δηλωτικός της ευρύτερης έννοιας, καταχωρίστηκε στο IATE (ερώτημα COM-2011-03). Ένα άλλο σοβαρό εμπόδιο για τους εμπειρογνώμονες στην επιλογή κατάλληλου όρου για την έννοια για την οποία υποβάλλεται ερώτημα μέσω του VLS είναι οι ειδικές έννοιες των πράξεων της ΕΕ, τις οποίες δεν συναντούν οι συντάκτες νομοθετημάτων της LR. Για παράδειγμα, σε ένα από τα πρώτα ερωτήματα του VLS σχετικά με τον αγγλικό όρο governance δεν κατέστη δυνατό να βρεθεί ενιαία λύση για την έννοια που αυτός δηλώνει. Η έννοια χρησιμοποιείται συχνότερα σε πολιτικού χαρακτήρα έγγραφα της ΕΕ, τα οποία χαρακτηρίζονται από κάποια ασάφεια, και, ως εκ τούτου, ήταν πολύ δύσκολο να επιλεγεί λιθουανικός όρος που να την αποδίδει με ακρίβεια. Οι εμπειρογνώμονες της LR πρότειναν μια ολόκληρη σειρά πιθανών όρων: bendradarbiaujamasis valdymas (ή bendradarbiaujamoji valdysena), derybinis valdymas (ή Terminologija | 2015 | 22 141 derybinė valdysena), horizontalusis valdymas (arba horizontalioji valdysena), nehierarchinis valdymas (arba nehierarchinė valdysena), tarpuvalda, ωστόσο, κανένας τους δεν καθιερώθηκε στα κείμενα της ΕΕ, και οι μεταφραστές της ΕΕ επιλέγουν συχνότερα τον σημασιολογικά λιγότερο ακριβή αλλά απλούστερο όρο valdymas (ερώτημα Taryba-2011-01). Παρόμοια προβλήματα προκάλεσαν και μακροοικονομικές έννοιες που αποδίδονται στα αγγλικά με μεταφορικούς όρους cradle-to-gate, gate-to-grave, cradle-to-grave, life cycle. Οι εμπειρογνώμονες της LR, απαντώντας στο αίτημα να καθοριστούν επίσημοι όροι και να διευκρινιστεί αν οι διάφοροι όροι δηλώνουν μία και την αυτή έννοια, απάντησαν: «Στα νομοθετήματα της Δημοκρατίας της Λιθουανίας δεν χρησιμοποιείται ο προτεινόμενος όρος (λιθουανικό ισοδύναμο του αγγλικού cradle-to-grave), επομένως δεν είναι επίκαιρος· επιπλέον, ούτε η ίδια η έννοια είναι σαφής.» (Απάντηση στο ερώτημα COM-2013-09.) Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και σε τέτοιες ασαφείς περιπτώσεις οι εμπειρογνώμονες προσπαθούν να βοηθήσουν τους μεταφραστές. Επειδή στη λιθουανική διοικητική και επιστημονική γλώσσα αποφεύγονται οι μεταφρασμένες μεταφορές, στην προκειμένη περίπτωση προτάθηκαν μερικές εναλλακτικές διατυπώσεις, οι οποίες κατονομάζουν άμεσα ορισμένα σημαντικά χαρακτηριστικά των εννοιών: cradle-to-grave – ολόκληρος κύκλος, κύκλος από την εξόρυξη (πρώτων υλών) έως το τέλος ζωής (του προϊόντος), εξόρυξη (πρώτων υλών)–τέλος κύκλου (του προϊόντος)· cradle-to-gate – στάδιο πριν από την παραγωγή, στάδιο από την εξόρυξη (πρώτων υλών) έως την παραγωγή (του προϊόντος), στάδιο από την εξόρυξη (πρώτων υλών) έως την έναρξη της παραγωγής (του προϊόντος)· gate-to-grave – στάδιο μετά την παραγωγή, στάδιο από την παραγωγή (του προϊόντος) έως το τέλος του (κύκλου ζωής), στάδιο από την παραγωγή (του προϊόντος) έως το τέλος του (κύκλου ζωής) (ερώτημα COM-2013-09-12). ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΟΡΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΑ ΘΕΣΜΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΕΕ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΤΗΣ ΛΙΘΟΥΑΝΙΑΣ Η λεπτομερέστερη ανάλυση των ολοκληρωμένων αιτημάτων του VLS αποκαλύπτει ορισμένες διαφορές στη διαχείριση της ορολογίας στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Μία από τις πιο εμφανείς διαφορές είναι ότι οι όροι που προτείνουν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας έχουν συχνά περισσότερα συστατικά από τους όρους που προτείνουν οι μεταφραστές της ΕΕ για την ίδια έννοια. Το μέσο μήκος των όρων που προτείνουν οι μεταφραστές της ΕΕ9 είναι 2,77 συστατικά, ενώ των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας 3,28 συστατικά (Σχ. 3). Επομένως, οι όροι που προτείνουν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας είναι κατά μέσο όρο 16% μακρύτεροι από τους όρους που προτείνουν οι μεταφραστές της ΕΕ για τις ίδιες έννοιες10. 9 Υπολογίζονται οι όροι εκείνων των αιτημάτων στα οποία οι προτάσεις των μεταφραστών της ΕΕ και των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας δεν συνέπιπταν. Δεν υπολογίζονται οι λειτουργικές λέξεις στους όρους ούτε της λιθουανικής ούτε της αγγλικής γλώσσας. 10 Οι αριθμοί δεν είναι απολύτως ακριβείς, επειδή για ορισμένες έννοιες τόσο οι μεταφραστές της ΕΕ όσο και οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας πρότειναν περισσότερα από ένα συνώνυμα. 142 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė Σχ. 3. Μέσο μήκος των μη ταυτόσημων όρων που πρότειναν οι ορολόγοι της ΕΕ και οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, καθώς και των αντίστοιχων αγγλικών όρων Οι όροι που προτείνουν τόσο οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας όσο και οι μεταφραστές της ΕΕ είναι σημαντικά μακρύτεροι από τους αντίστοιχους αγγλικούς όρους (βλ. Σχ. 3). Η διαφορά αυτή είναι αρκετά συστηματική και πιθανότατα οφείλεται τόσο στις διαφορετικές δομές των γλωσσών όσο και στις παραδόσεις της ορολογίας, για παράδειγμα, στην αποφυγή ορολογικών μεταφορών στη λιθουανική γλώσσα. Παρότι τα δεδομένα δεν είναι αρκετά ώστε να εξαχθούν γενικεύσεις, εξετάζοντας όχι μόνο τον αριθμό των συστατικών αλλά και τη σημασιολογία τους, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι οι μεταφραστές της ΕΕ λαμβάνουν περισσότερο υπόψη τους όρους της γλώσσας του πρωτοτύπου, τείνουν να αντιγράφουν περισσότερο τη δομή τους και να χρησιμοποιούν λιθουανικούς όρους για να δηλώσουν τα ίδια χαρακτηριστικά της έννοιας με εκείνα που δηλώνει ο όρος στη γλώσσα του πρωτοτύπου, κυρίως την αγγλική11. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί τόσο από τυπικούς όσο και από υποκειμενικούς λόγους. Αφενός, επιδιώκεται στις εκδόσεις των νομικών πράξεων της ΕΕ σε όλες τις γλώσσες οι έννοιες να αποδίδονται ισοδύναμα, καθώς θεωρείται ότι η καλύτερη αρχή για τη διαχείριση της ορολογίας σε ένα παγκόσμιο γλωσσικό περιβάλλον είναι η διεθνής έννοια και η εθνική έκφραση: οι όροι σε διαφορετικές γλώσσες δηλώνουν τα ίδια χαρακτηριστικά της έννοιας. Αφετέρου, η προσκόλληση στους αγγλικούς όρους οφείλεται ενίοτε στην αδυναμία αποστασιοποίησης από το πρωτότυπο και στην περιορισμένη γνώση της έννοιας: οι μεταφραστές δεν τολμούν να χρησιμοποιήσουν λιθουανικές λέξεις για να δηλώσουν διαφορετικά χαρακτηριστικά της έννοιας από εκείνα που δηλώνονται στη γλώσσα του πρωτοτύπου. Για τους εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας που γνωρίζουν καλύτερα τις έννοιες, οι αγγλικοί όροι αποτελούν εμπόδιο λιγότερο συχνά· δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην ακρίβεια του όρου και, ως εκ τούτου, επιλέγουν πιο ελεύθερα άλλα χαρακτηριστικά της έννοιας ως σημασιολογική βάση του όρου. 11 Για περισσότερα σχετικά με τη σχέση των όρων που δημιουργούν οι μεταφραστές της ΕΕ με τους όρους της γλώσσας του πρωτοτύπου, βλ. Zaikauskas 2014. Terminologija | 2015 | 22 143 Στον Πίνακα 2 παρατίθενται αρκετά παραδείγματα που απεικονίζουν τις τάσεις στη δημιουργία όρων από μεταφραστές της ΕΕ και εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Πίνακας 2. Σύγκριση των όρων που πρότειναν οι μεταφραστές της ΕΕ και οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας για την ίδια έννοια· οι όροι που πρότειναν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας είναι μακρύτεροι Αγγλικός όρος Πρόταση των μεταφραστών της ΕΕ Πρόταση των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας feminicide γυναικοκτονία δολοφονία γυναικών λόγω φύλου permanent material ανθεκτικό υλικό επαναχρησιμοποιήσιμο υλικό communication chain επικοινωνιακή αλυσίδα αλυσίδα μετάδοσης πληροφοριών emerging economies χώρες με αναδυόμενες οικονομίες χώρες με αναδυόμενη οικονομία ποσοστό μη επαναφοράς ποσοστό μη επανάληψης ποσοστό γονιμοποίησης αγελάδων μετατροπή ηλεκτρικής ενέργειας σε αέριο μετατροπή ηλεκτρικής ενέργειας σε αέριο χρήση ηλεκτρικής ενέργειας για την παραγωγή αερίου οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα διευκόλυνση έκδοσης γραμματίων διευκόλυνση έκδοσης συναλλαγματικών διευκόλυνση αναδοχής βραχυπρόθεσμων και μεσοπρόθεσμων χρεογράφων κλινική δοκιμή κλινική μελέτη παρεμβατική κλινική δοκιμή φαρμακευτικού προϊόντος Οι περιπτώσεις στις οποίες οι εμπειρογνώμονες της LR πρότειναν συντομότερους όρους είναι λιγότερες. Σχεδόν όλες αποτελούν παραδείγματα γλωσσικής οικονομίας και όχι περιορισμού της έννοιας (πίνακας 3). Πίνακας 3. Σύγκριση των όρων που πρότειναν οι μεταφραστές της ΕΕ και οι εμπειρογνώμονες της LR για την απόδοση της ίδιας έννοιας· οι όροι που πρότειναν οι εμπειρογνώμονες της LR είναι συντομότεροι Αγγλικός όρος Πρόταση των μεταφραστών της ΕΕ Πρόταση των εμπειρογνωμόνων της LR foster dam υποκατάστατη θηλάζουσα μητέρα θετή θηλάζουσα exorbitant jurisdiction αδικαιολόγητα ευρεία δικαιοδοσία υπερβολική δικαιοδοσία life cycle thinking προσέγγιση βασισμένη στον κύκλο ζωής αρχή του κύκλου ζωής Γενικά, οι εμπειρογνώμονες δεν αποδέχθηκαν περισσότερες από τις μισές προτάσεις των μεταφραστών της ΕΕ και πρότειναν άλλους όρους. Η μεγάλη πλειονότητα των όρων που πρότειναν οι εμπειρογνώμονες της LR (72 από τους 86) έγινε δεκτή και ενσωματώθηκε στα σχέδια εγγράφων της ΕΕ (εικ. 4). 1 4 4 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė Εικ. 4. Αντιστοιχία των προτάσεων των μεταφραστών της ΕΕ και των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας (ποσοστό) Τι συμβαίνει όταν οι προτάσεις των μεταφραστών της ΕΕ και των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας δεν συμπίπτουν; Συνήθως, οι μεταφραστές των θεσμικών οργάνων της ΕΕ αποδέχονται τις προτάσεις των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας και, εφόσον δεν είναι πλέον αργά, ενσωματώνουν τους όρους στα σχέδια νομοθετικών πράξεων που μεταφράζονται. Ωστόσο, ορισμένες φορές οι προτάσεις των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας δεν γίνονται δεκτές λόγω περιστάσεων που έχουν μεταβληθεί στη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ, επειδή κατά την επεξεργασία του εγγράφου άλλαξαν οι έννοιες, επειδή ελήφθησαν πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με μια έννοια κ.λπ. Συνολικά υπήρξαν 11 τέτοιες περιπτώσεις (7,9%), συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων στις οποίες οι εμπειρογνώμονες δεν υπέβαλαν πρόταση. Για παράδειγμα, το 2012, μέσω του VLS, εξετάστηκαν τέσσερις έννοιες του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 536/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τις κλινικές δοκιμές φαρμάκων προοριζόμενων για τον άνθρωπο: αγγλ. clinical trial, clinical study, clinical investigation ir clinical research (αίτημα COM-2012-24). Οι μεταφραστές της ΕΕ συμφώνησαν με τους όρους που πρότειναν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, αντίστοιχα: intervencinis klinikinis vaistinio preparato tyrimas, klinikinis vaistinio preparato tyrimas, klinikinis medicinos prietaiso tyrimas ir biomedicininis tyrimas. Ωστόσο, κατά τις επόμενες συζητήσεις για το σχέδιο νομοθετικής πράξης στο Συμβούλιο της ΕΕ και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δύο από τους συμφωνημένους όρους τροποποιήθηκαν: στο τελικό κείμενο του κανονισμού στη λιθουανική γλώσσα, κατόπιν απαίτησης των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας που συμμετείχαν στις συνεδριάσεις του Συμβουλίου, αντί των όρων intervencinis klinikinis vaistinio preparato tyrimas ir klinikinis vaistinio preparato tyrimas, εισήχθησαν οι όροι klinikinis tyrimas και klinikinė studija, ενώ ο όρος klinikinis medicinos prietaiso tyrimas (αγγλ. clinical investigation) εξαφανίστηκε εντελώς από το κείμενο. Έως τον Απρίλιο του 2015 δεν είχε καθοριστεί διαδικασία για το πώς θα έπρεπε να ενεργούν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, εάν ο όρος που πρότειναν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, για τον έναν ή τον άλλο λόγο, Terminologija | 2015 | 22 145 δεν μπορεί να ενσωματωθεί στο σχέδιο νομοθετικής πράξης. Τώρα έχει συμφωνηθεί ότι σε αυτή την περίπτωση θα υποβάλλεται νέο αίτημα, στο οποίο θα εξηγούνται οι μεταβληθείσες περιστάσεις, και θα ζητείται να εξεταστεί εκ νέου η έννοια. Από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο του 2015 υποβλήθηκαν τρεις προτάσεις της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, για τις οποίες αποφασίστηκε να υποβληθούν νέα αιτήματα. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η λειτουργία του συστήματος συντονισμού των λιθουανόγλωσσων όρων στα σχέδια νομοθετικών πράξεων της ΕΕ με εμπειρογνώμονες κρατικών και επιστημονικών ιδρυμάτων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας (VLS) βασίζεται στην αποστολή ορολογικών πληροφοριών μέσω ενός διαύλου και στον διαδοχικό συντονισμό των γνωμών. Παρότι έτσι δημιουργείται μια πιο σύνθετη δομή ορολογικού συντονισμού και η διαδικασία διαρκεί περισσότερο, η αξιοπιστία των συμφωνημένων όρων είναι μεγαλύτερη. Τρεις βασικοί λόγοι δημιουργούν την ανάγκη συντονισμού των όρων μέσω του VLS: η έλλειψη όρων, τα σφάλματα στους όρους και η πληθώρα όρων. Αυτοί οι τρεις παράγοντες χαρακτηρίζουν κάθε κανονιστική ορολογία. Από την άλλη πλευρά, στο σύστημα ενός σημείου εξυπηρέτησης διακρίνονται έντονα και χαρακτηριστικά κειμενικής ορολογίας, καθώς τόσο βάσει των επίσημων διατάξεων όσο και για πρακτικούς λόγους, οι έννοιες των αιτημάτων του VLS συνδέονται συνήθως με συγκεκριμένα σχέδια νομοθετικών πράξεων της ΕΕ. Η σύνδεση μιας έννοιας με συγκεκριμένο κείμενο διευκολύνει τον προσδιορισμό του πεδίου της και τον ορισμό της, αλλά ορισμένες φορές περιορίζει τη δυνατότητα χρήσης του συμφωνημένου όρου σε άλλα κείμενα. Το όφελος του συντονισμού των όρων με τους εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας καταδεικνύεται από το γεγονός ότι περισσότεροι από τους μισούς συμφωνημένους όρους είναι προτάσεις των εμπειρογνωμόνων της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Παρά ορισμένους περιορισμούς που έχουν ως αποτέλεσμα τον σχετικά μικρό αριθμό όρων που υποβάλλονται σε συντονισμό, το σύστημα συντονισμού όρων που δημιουργήθηκε μέσω του VLS αποτελεί καλό παράδειγμα και αξιόπιστη βάση για τη δημιουργία άλλων παρόμοιων συστημάτων ορολογικής διαχείρισης. Η ανάλυση των αιτημάτων που υποβλήθηκαν κατά τα τεσσεράμισι χρόνια λειτουργίας του συστήματος αποκαλύπτει ορισμένες τάσεις στη διαχείριση της ορολογίας στα τμήματα γραπτής μετάφρασης στη λιθουανική γλώσσα των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και στα κρατικά και επιστημονικά ιδρύματα της Δημοκρατίας της Λιθουανίας. Για παράδειγμα, όταν επιλέγουν έναν λιθουανικό όρο, οι μεταφραστές της ΕΕ λαμβάνουν περισσότερο υπόψη τη δομή του όρου στην πρωτότυπη γλώσσα και με τον λιθουανικό όρο δηλώνουν τα ίδια χαρακτηριστικά όπως και στην αγγλική γλώσσα. Έτσι επιδιώκουν όχι μόνο την οικονομία της γλώσσας, αλλά και τη μεγαλύτερη δυνατή αντιστοιχία των όρων στις διάφορες γλώσσες. Οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας προσκολλώνται λιγότερο στα αντίστοιχα των άλλων γλωσσών και ενδιαφέρονται περισσότερο για την ακριβέστερη απόδοση της έννοιας, ώστε ο όρος να δηλώνει τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά, τα οποία δεν είναι απαραίτητο να αντιστοιχούν σε εκείνα που δηλώνονται με τα αντίστοιχα άλλων γλωσσών. Γι’ αυτό, οι όροι που προτείνουν οι εμπειρογνώμονες της Δημοκρατίας της Λιθουανίας είναι κατά μέσο όρο 16% μακρύτεροι από εκείνους που προτείνουν οι μεταφραστές της ΕΕ. 146 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė ŠALTINIAI AGTTŽ – Juškaitė N., Keinys St., Sakalauskas K. Aiškinamasis geležinkelių transporto terminų žodynas: terminai lietuvių, anglų, vokiečių ir rusų kalbomis, Vilnius: „Lietuvos geležinkeliai“, 2006. Reglamentas Nr. 536/2014 – Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) Nr. 536/2014 dėl žmonėms skirtų vaistų klinikinių tyrimų, kuriuo panaikinama Direktyva 2001/20/EB. – http://eur-lex.europa.eu/legal-content/LT/TXT/?qid=1434728567404&uri=CELEX:32014R0536 (žiūrėta 2015-07-20). VLS užklausų sąrašas – Lietuvių terminologijos forumo interneto svetainė, Vieno langelio sistema, VLS užklausų sąrašas. – http://ec.europa.eu/translation/lithuanian/ltf/onestopshop_lt.htm (žiūrėta 2015-07-20). LITERATŪRA Kuhmonen K. 2011: ESKOsta apua EU-säädöksiin. – Terminfo 3, 2011. Informacija pateikiama pagal straipsnio santrauką anglų kalba. – http://www.tsk.fi/tsk/fi/terminfo_32011-615.html (žiūrėta 2015-07-20). Lukoševičiūtė I. 2012: Pranešimo „Lietuvos ekspertų pastabos Europos Komisijos vertėjo akimis“ seminare „Vertimas bei terminologija ES institucijose ir bendradarbiavimas su LR ekspertais“ (Vilnius, 2012 m. lapkričio 13 d.) skaidrės. – http://ec.europa.eu/translation/lithuanian/ltf/documents/term_lukoseviciute_linesis_lt.pdf (žiūrėta 2015-07-20). Nutarimas Nr. 998 – Lietuvos Respublikos Vyriausybės 2010 m. liepos 7 d. nutarimas Nr. 998 „Dėl Europos Sąjungos teisės aktų projektų terminų lietuvių kalba derinimo“. – Valstybės žinios, 2010-07-15, Nr. 84-4417. VLS aprašas 2015: VLS aprašas_2015-04-22.pdf. – „EurTerm“, vikis: ES institucijų terminologijos interneto portalas, Lietuvių kalbos svetainė, Vieno langelio sistema. – https://webgate.ec.europa.eu/fpfis/wikis/display/LTTERM/VLS (svetainė prieinama tik ES institucijų darbuotojams). Zaikauskas E. 2014: Terminų vertimo būdai Europos Sąjungos teisės aktų vertimuose į lietuvių kalbą. – Terminologija 21, 71–89. THE “ONE-STOP-SHOP” SYSTEM AS THE TOOL FOR THE HARMONIZATION OF LITHUANIAN TERMINOLOGY OF DRAFT EU LEGAL ACTS WITH LITHUANIAN NATIONAL BODIES The “one-stop-shop” system (VLS) was created more than 4 years ago and was designed for the harmonisation of terminology across the translation units of the Lithuanian language of the European Union institutions and with responsible national bodies of the Republic of Lithuania. In the EU institutions the system functions under the internal inter-institutional agreement and in Lithuania its functioning is regulated by Resolution of the Lithuanian Government No. 198. A terminology problem raised by a language unit of an EU institution is discussed at the inter-institutional level and then the query is sent to the State Commission of the Lithuanian Language (VLKK), which serves as a “one-stop-shop”. VLKK forwards the query to the ministries concerned, then collects their answers, discusses the issue at the meeting of the Terminology Sub-Commission and finally sends the term agreed at the national level to the EU institutions. If the institutions accept the proposal, the agreed term is used in the Lithuanian version of the draft EU legal act and entered in the IATE and ELISE systems. All documentation related to VLS queries is archived on the EU intranet portal “EurTerm”. Such procedures of the harmonization of terminology via VLS require considerable efforts and resources but the terms harmonised in this way are of the highest reliability and constitute the terminology of top quality. The demand for the harmonization of terms via the “one-stop-shop” system is determined by three main factors: 1) lack of terminology for new concepts, 2) erroneous Terminologija | 2015 | 22 147 terms, and 3) excess of terms naming the same concept (synonymy). All of the three are on a larger scale typical for any normative terminology process. The strong requirement to base queries on particular documents, namely on draft EU legal acts under translation, links the VLS system to text-based terminology. The background of a particular document gives some advantages: in most cases a domain is fixed and the attributes of the concept are easier to define. On the other hand, because of the peculiarities of the EU legislation drafting procedures such text-based terminology is less durable and more restricted in use. Closer analysis of terminology problems solved via the VLS system gives some clues as to the differences of attitudes toward terminology standardisation in the EU institutions vs. Lithuanian national bodies. It is obvious that EU translators rely more on the term equivalents in other languages, trying to follow their structure, mostly that of English terms, and even translating composite English terms word by word. In contrast, Lithuanian experts and terminologists of the State Commission of the Lithuanian Language concentrate more on concepts and try to design terms by naming concepts in a more precise way. Therefore, terms proposed by experts are often longer than those proposed by EU translators, though both are much longer than English equivalents. Despite some different approaches to terminology standardisation and some challenges and restrictions of its functioning, the VLS system constitutes a good example of successful cooperation between numerous institutions at both European and national levels. Its model and experience can be used as a pattern for the creation and elaboration of other terminology management systems. Gauta 2015-07-03 Egidijus Zaikauskas Europos Komisija Bâtiment Jean Monnet C3/115, rue Alcide de Gasperi, L-2920 Luxembourg, Luxembourg E. paštas [email protected] Straipsnyje pateikiama asmeninė autoriaus nuomonė. Ji niekaip negali būti tapatinama su Europos Komisijos ar bet kokio jos padalinio oficialia nuomone. 148 Egidijus Zaikauskas Vieno langelio sistema – Europos Sąjungos teisės aktų projektų lietuvių kalba terminų derinimo su Lietuvos Respublikos institucijomis priemonė