Knyga iš medicinos žodyno praeities

Książka z przeszłości słownictwa medycznego Palmira Zemlevičiūtė XVII–XVIII-WIECZNA TERMINOLOGICZNA LEKSYKA MEDYCZNA SŁOWNIKÓW MAŁEJ LITWY. MONOGRAFIA. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. – 517 s. ISBN 978-609-411-181-5 STASYS KEINYS W niniejszym tekście omówiono książkę1, która jest drugą dużą pracą Palmiry Zemlevičiūtė poświęconą przeszłości litewskiego słownictwa leczniczego i medycznego. Pierwszą była obroniona w 2009 r. rozprawa doktorska z nauk humanistycznych (filologii) Rozwój terminologii medycznej języka litewskiego pod koniec XIX i na początku XX wieku, obejmująca czasy odrodzenia narodowego aż do założenia litewskiej szkoły wyższej w Kownie, wkrótce po odzyskaniu niepodległości przez państwo w 1918 r. Ponadto za rekonesans mający na celu poznanie rozwoju pisanej litewskiej terminologii medycznej Małej Litwy można uznać studium opublikowane w 2007 r. w czasopiśmie naukowym Archivum Lithuanicum 1 Zemlevičiūtė P. Terminologiczna leksyka medyczna słowników Małej Litwy z XVII–XVIII wieku. Monografia, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. – 517 s., ilustr. 188 Stasys Keinys | Knyga iš medicinos žodyno praeities artykuł naukowy „Terminologiczna leksyka medyczna w litewskich edyktach władz pruskich z lat 1738–1831” (tych 12 zachowanych edyktów dotyczących spraw zdrowotnych uznaje się za jedne z pierwszych drukowanych litewskich obwieszczeń z tej dziedziny). Bardzo godną uznania cechą badań P. Zemlevičiūtė nad językiem medycyny jest wnikliwość analizy oraz szczegółowość prezentacji zgromadzonego materiału. Niewątpliwie podnosi to ich wartość. Materiał badawczy monografii (to, co jest w niej badane) stanowią rzeczowniki i wyrażenia rzeczownikowe, oznaczające pojęcia związane z leczeniem ludzi, zaczerpnięte z sześciu (trzech rękopiśmiennych i trzech drukowanych) XVII- i XVIII-wiecznych słowników przekładowych niemiecko-litewskich i litewsko-niemieckich; w pracy najczęściej określa się je mianem terminologicznej leksyki medycznej. Są to rękopiśmienne, anonimowe Lexicon Lithuanicum, Clavis Germanico–Lithvana oraz zachowana część Lexicon Germanico–Lithvanicum et Lithuanico–Germanicum Jokūbasa Brodovskisa (słowniki te, naukowo opracowane przez profesora Vincentasa Drotvinasa w latach 1987–2009, wydano w Wilnie w ośmiu obszernych tomach), a także wydane wówczas słowniki litewsko-niemieckie i niemiecko-litewskie Frydricha Vilhelma Hako, Pilypasa Ruigysa i Kristijonasa Gotlybasa Milkiusa. Łącznie w źródłach tych odnaleziono, jak podaje autorka, ponad 700 odrębnych wyrazów i wyrażeń z zakresu anatomii i medycyny; poza nimi w pracy szczegółowo przedstawiono liczne warianty pisowni i gramatyczne tych nazw, nieuwzględnione w tej liczbie (s. 16). Na treść monografii, oprócz typowych elementów prac naukowych (przedmowy, wykazów źródeł, literatury i skrótów, indeksu nazw osobowych oraz streszczenia w języku niemieckim), składają się krótki wstęp (s. 12–36), dwie obszerne części, w których opisano semantykę medyczną badanych nazw (s. 37–279) oraz ich postać językową (s. 280–402), podsumowujące wnioski (s. 403–409) i szczegółowy indeks nazw oraz ich wariantów (s. 435–504). Obie części opierają się na bardzo drobiazgowym podziale badanych nazw zarówno pod względem znaczenia, jak i postaci językowej, a także — jak wspomniano — na ich pełnym zestawieniu. Biorąc pod uwagę zaangażowanie, cierpliwość i staranność autorki, pozwala to uznać, że książka przedstawia wiarygodny obraz leksyki używanej do celów leczniczych na ziemiach litewskich przed pięciuset–czterystu laty, która trafiła do badanych słowników. We wstępie do książki przypomniano lekarzy, językoznawców i specjalistów z innych dziedzin, którzy pisali o historii medycyny na Litwie w XX i XXI wieku oraz o języku naukowym i terminologii tej dziedziny; wspomniano także kilka prac naukowców ze Słowacji, Francji i Niemiec poświęconych terminologii medycznej (nawiasem mówiąc, byłoby Terminologija | 2017 | 24 189 warto było przynajmniej rzucić okiem także na prace z tej dziedziny najbliższych sąsiadów, zwłaszcza Łotyszy i Polaków — wszak mieszkańcy Łotwy i części Polski przez wiele stuleci żyli w warunkach podobnych do tych, w jakich żyli nasi litewscy rodacy). Dalej dość obszernie charakteryzuje się główne źródła monografii i jej cele, przedstawia metody pracy, podaje krótki przegląd słownictwa medycznego w tekstach z XVI i XVII wieku oraz przypomina badania dotyczące okresu objętego książką. W pierwszej części książki, „Semantyka terminologicznego słownictwa medycznego w słownikach Małej Litwy z XVII–XVIII wieku”, na podstawie specjalistycznej literatury medycznej i podręczników (w bibliografii wymieniono trzydzieści książek z tej dziedziny) cały materiał pracy omawiany jest w ośmiu rozdziałach: 1) Nazwy części ciała, organów i ich układów, 2) Nazwy chorób i stanów chorobowych, 3) Nazwy środków leczniczych, 4) Nazwy osób, 5) Nazwy placówek leczniczych, 6) Nazwy czynności, procesów i stanów, 7) Nazwy cech oraz 8) Nazwy dziedzin nauk medycznych i nauk pokrewnych. Większość rozdziałów podzielono na podrozdziały (najwięcej — aż dwadzieścia — znajduje się w rozdziale poświęconym nazwom chorób), a podrozdziały największego rozdziału, dotyczącego nazw części ciała, organów i ich układów, podzielono na sekcje, niektóre zaś sekcje — także na podsekcje; na przykład sekcja dotycząca układu podporowego i ruchu w podrozdziale o organach i ich układach ma dwie podsekcje: układu szkieletowego i układu mięśniowego (tak szczegółowy podział anatomiczny wynikał, rzecz jasna, ze złożoności ludzkiego ciała i mnogości jego części, cząstek i cząsteczek). Trzeba mieć na uwadze, że opis każdej osobnej nazwy obejmuje współczesny termin litewski w nagłówku, po nim termin łaciński, wszystkie warianty ówczesnych nazw litewskich podane w oryginalnej pisowni, ich niemieckie odpowiedniki wraz ze stroną z każdego słownika, a dalej — odpowiednie hasło w elektronicznej wersji wielkiego Lietuvių kalbos žodyno (LKŽ), wraz ze skrótami wskazującymi źródła tekstowe i miejscowości gwarowe; wymieniono również słowa, połączenia wyrazowe lub tylko ich znaczenia, które nie trafiły do tego słownika. Nawiasem mówiąc, na podstawie danych z Lietuvių kalbos žodyno, pochodzących zasadniczo z gwar współczesnej Litwy XX wieku, trudno dokładnie wnioskować o zasięgu i żywotności niektórych badanych nazw w gwarach Małej Litwy tamtych czasów, z powodu niedostatku danych gwarowych z tego regionu oraz różnicy kilku stuleci. Jednak przytoczone dane LKŽ są interesujące i użyteczne o tyle, o ile pokazują użycie badanych nazw od najstarszych litewskich zabytków piśmiennictwa, ich przetrwanie oraz częściowe rozpowszechnienie w gwarach XX wieku, czyli żywotność tych nazw. Ogólnie rzecz biorąc, tę część monografii można by uznać za historyczny 190 Stasys Keinys | Knyga iš medicinos žodyno praeities porównawczy słowniczek (zestawienie) ideograficzny słownictwa medycznego z XVII–XVIII wieku (takiego, jakie przedstawiono w badanych źródłach). W drugiej części, poświęconej formie badanych nazw, również zastosowano podział hierarchiczny, lecz językowy: jako pierwszy poziom przyjęto najogólniejsze pochodzenie słów i połączeń wyrazowych — rodzime (w pracy określane jako nazwy rodzime), zapożyczone i hybrydy, czyli formy mieszane; drugi poziom stanowi liczba słów składających się na nazwę (jednowyrazowe i złożone); trzeci poziom nazw jednowyrazowych (w monografii modnie nazywanych prostymi) obejmuje formy proste (pod względem słowotwórczym), przymiotniki i imiesłowy użyte rzeczownikowo oraz derywaty, natomiast nazwy złożone podzielono według liczby członów; nazwy zapożyczone (stwierdzono je tylko wśród jednowyrazowych) — według tego, czy zapożyczono je bezpośrednio, czy pośrednio (za pośrednictwem innych języków), a następnie według języków, z których je zapożyczono lub z których pochodzą; derywaty hybrydowe — według pochodzenia części słowotwórczych, a złożenia mieszane — według pochodzenia członów. Najpierw opisano czysto litewskie jednowyrazowe nazwy proste, podzielone na te same grupy co w części semantycznej; w obrębie grup osobno wyróżniono słowa, które trafiły do słowników ze znaczeniami pierwotnymi i wtórnymi, oraz słowa wyodrębnione według innego kryterium, których znaczeń poświadczonych w źródłach nie uwzględniono w LKŽ. Na przykład w podrozdziale poświęconym nazwom części ciała słowo kiška podano w sekcji znaczeń pierwotnych w znaczeniu „noga (od tułowia do stopy), kolano” (s. 281; w tabeli zamieszczonej na s. 289 do znaczenia pierwotnego dodano jeszcze pakinklis), w sekcji znaczeń wtórnych — w znaczeniu „4. udo” (s. 286), a w sekcji poświęconej hasłom nieuwzględnionym w LKŽ — w znaczeniu „lędźwie” (s. 287). Derywaty, zgodnie z praktyką zapoczątkowaną w pracach profesora Vincasa Urbutisa, opisano, dzieląc je według sposobu słowotwórczego, kategorii i typów. Nie dziwi, że w badaniu wyrazów z odleglejszych epok mogą pojawić się problemy z ustaleniem składu derywatów i ich podstaw słowotwórczych. Aby ich uniknąć choć w części, przede wszystkim należy dokładnie zbadać kwestie pisowni w każdym źródle. Na przykład nazwy czynności odczasownikowe zapisano wyłącznie z przyrostkiem -imas (w słownikach występują też gydymas, s. 314, gimdimas, s. 313; nie wiadomo, czy odzwierciedla to ówczesną wymowę, czy też długą samogłoskę y zapisywano tak tylko w pewnych przypadkach). Nie wiadomo, co oznacza znak ǔ, ponieważ na przykład w słowniku Clavio obok kosulys, skaudulys, sopulys zapisano alpūlys i priepūlis (wszystkie wymieniono na s. 316 jako derywaty z przyrostkiem -ulis/-ulys; ten ostatni, bez wątpienia wskutek przeoczenia, trafił do niewłaściwej grupy). Zapewne z tej samej przyczyny (przeoczenia) w pojedynczych przypadkach błędnie podano formę podstawową lub wyraz, na przykład: pilvavimas (: pilvojo), s. 313–314, įbgydijimas (: išgydė), s. 314; kto dziś może powiedzieć, dlaczego oprócz dusawimo występuje też dusaujimas, s. 313, którego nie sposób powiązać z dūsavo. Niedokład- Terminologija | 2017 | 24 191 nie można łatwo zmierzyć słowa J. Brodovskisa įβ-perauga (: išaugti), s. 339. Zdarzają się też od czasu do czasu inne nieścisłości lub przeoczenia; na przykład nazwę choroby raup­lės uznano za derywat czasownika rupti, lecz jeśli tak jest, nie może ona oznaczać osoby mającej cechę wyrażoną rzeczownikiem, s. 320–321; skoro nazwę choroby zapisywano na wiele sposobów jako nūmirrulis / numirrulis / nūmirrulys... (: numirti), należało ją podać razem z innymi rzeczownikowymi abstraktami odczasownikowymi z tym przyrostkiem (s. 315–317), a nie wśród nazw wykonawców czynności i nosicieli cechy odczasownikowej (s. 322). Osoby wyszukujące takie potknięcia lub wątpliwe kwestie warte rozważenia znalazłyby ich nieco więcej. Nawiasem mówiąc, w książce prawie nie rozważa się możliwości odmiennych interpretacji ani powodów wyboru rozwiązania innego niż zwyczajowe; na przykład, dlaczego nesveikata uznano za derywat z przyrostkiem -ata (s. 325), a nie za derywat z przedrostkiem ne-, jak uczynił prof. V. Urbutis w Lietuvių kalbos gramatikoje (t. I, s. 428). Zdarzają się niedopatrzenia redakcyjne — apgamas (s. 337) błędnie wymieniono jako derywat przedrostkowy, podczas gdy całkiem niedaleko (s. 338) prawidłowo podano go wraz ze słowami pagamas ir priegamas jako derywat z końcówką –as. Kończąc omawianie zagadnień słowotwórczych, warto powiedzieć kilka słów ogólnie o metodologii badań (nie tylko tej książki). Po pierwsze, w tekstach z każdej epoki trafiają się wyrazy niejasne, utworzone w nietypowy sposób lub błędnie odczytane, a także błędy zapisu lub przepisywania (w rękopisach), błędy drukarskie i zwykłe pomyłki. Wspomniano już o różnicach w pisowni. Warto byłoby omówić takie kwestie osobno. Po drugie, nie należy za wszelką cenę usiłować podawać pewnego objaśnienia niejasnej budowy słowotwórczej wyrazów. Na przykład jedyny w książce derywat z przyrostkiem -ūnas/-ūnė, zaliczony do nazw nosicieli cechy wyrażonej rzeczownikiem, to zapisywany na różne sposoby, podobnie jak wiele innych, wyraz alkunas, alkunė, elkunas, elkunė... (s. 319–320); lecz jeśli nie znaleziono wyrazu podstawowego niezbędnego do ustalenia relacji słowotwórczej, nie sposób wyodrębnić przyrostka, a tym samym uznać wyraz za derywat. Za wyraz o niejasnej budowie słowotwórczej autorka uznaje również, zaliczając go do abstraktów odczasownikowych, przypuszczalnie nazwę choroby tylysis, vok. Schlag (Krankheit), w której wyróżnia przyrostek -ysis, choć sama pisze, że „przyrostka jakby nie ma” (s. 317). Takie przypadki również należałoby omówić osobno, jeśli koniecznie chce się to zrobić i traktuje się je jako zagadnienie słowotwórcze, a nie na przykład morfologiczne. Po trzecie, w synchronicznych opisach słowotwórstwa wyrazów dawnych (przedstawiających stan, a nie rozwój) najtrafniej byłoby szukać podstawy słowotwórczej i objaśniać relacje w języku epoki i regionu, którego dotyczy badanie, a nie we współczesnym języku. Nazw złożonych pojęć medycznych (w przeciwieństwie do współczesnej terminologii) w obu miejscach opisu (osobno wśród nazw czysto litewskich i w kolejnym rozdziale wśród nazw mieszanych pod względem pochodzenia członów) jest znacznie mniej, mniej więcej 192 Stasys Keinys | Knyga iš medicinos žodyno praeities jedna czwarta wszystkich badanych nazw. Największą ich część stanowią nazwy dwuwyrazowe, a trzywyrazowych i jeszcze dłuższych jest zaledwie około jednej szóstej wszystkich nazw złożonych; zresztą innego, jak się zdaje, nie można nawet uznać za nazwę pojęcia (Liekořiſte kurri Wajſu numirruſi prawara, s. 401). Badane nominalne połączenia wyrazowe są w książce zazwyczaj klasyfikowane według liczby tworzących je wyrazów, formy wyrażenia (części mowy i ich formy) oraz relacji między członami. Zresztą przy takim podziale wyrazy należące do nieodmiennych części mowy często nie są wliczane. Tak postąpiono również w omawianej książce, por. nagłówek podrozdziału „Dwuwyrazowe nazwy złożone, których człony zależne wyrażone są konstrukcjami przyimkowymi” (s. 365). Nasza autorka nie jest jednak konsekwentna: na przykład za nazwy trzywyrazowe uznaje zarówno Pliewe aplink Smáginės, jak i Skaudėjimas Pilwo nūg Tulžies (s. 367) i inne. Zapożyczenia z innych języków stanowią zaledwie niewielką część badanych nazw — jest ich 41 (s. 370) spośród około czterystu pięćdziesięciu, czyli niecałe 10% badanych nazw jednowyrazowych. Opisano je według języków, z których bezpośrednio lub za pośrednictwem innych języków trafiły do języka mieszkańców Litwy Pruskiej. 61% zapożyczeń to slawizmy, w większości pochodzące z języka białoruskiego i polskiego (s. 383), a 22% — germanizmy (s. 386). Mając na uwadze, że w czasie powstawania badanych słowników region ten już od kilku stuleci (po podboju w XIII wieku) znajdował się pod panowaniem niemieckim, przytoczone dane mogą stać się bodźcem do rozmaitych rozważań i wyjaśnień. W źródłach znaleziono również niewiele (19 nazw, s. 390) tworów hybrydalnych i nazw złożonych o mieszanym pochodzeniu członów (49, s. 393). Niewielka liczba zapożyczeń i formacji mieszanych świadczy o tym, że badane słowniki poświadczają litewski charakter ówczesnego języka mieszkańców Litwy Pruskiej w zakresie słownictwa i nazw złożonych związanych ze zdrowiem. Oczywiście część tych nazw o czysto litewskim brzmieniu może być kalkami lub naśladownictwami. Na końcu monografii zamieszczono indeks alfabetyczny nazw pojęć związanych z medycyną, odnalezionych w słownikach Małej Litwy z XVII–XVIII wieku. Po nazwie hasłowej zapisanej współczesną ortografią podano znaczenie, a także litewskie i niemieckie nazwy w kolejności ukazywania się słowników, z zachowaniem ich pisowni, skrótu nazwy słownika i numeru strony. Każdy wariant formy oraz każde znaczenie ujęto w osobnym haśle. Na przykład wyraz blauzda (s. 441) zamieszczono w pięciu hasłach, odpowiadających różnym znaczeniom odnotowanym w słownikach: „noga”, „kość piszczelowa”, „udo”, „część nogi poniżej kolana, goleń”, „lędźwie, pas, biodra”; bezpośrednio po nich podano wariant formy blauzdas „kość piszczelowa”. Takie rozdzielenie wyrazów według znaczenia i formy jest bardzo wygodne dla czytelników zainteresowanych różnymi aspektami omówionych w książce Terminologija | 2017 | 24 193 dawnych słów i wyrażeń związanych z leczeniem i medycyną, które zostały szczegółowo przeanalizowane i przedstawione. To znakomity pomysł autorki książki. Zresztą tę ważną część książki można śmiało nazwać nie indeksem (spisem) w węższym znaczeniu, lecz słownikiem. Składa się on łącznie z 1115 haseł rozmieszczonych na siedemdziesięciu stronach. Ujmując rzecz ogólnie, książka przedstawia w pomysłowy, oryginalny i wszechstronny sposób jakościowy i ilościowy obraz nazw z dziedziny medycyny, które trafiły do dawnych słowników Małej Litwy. Obraz ten uwydatnia 26 ilustracji i 64 tabele, ukazujące w części poświęconej znaczeniom relacje między dawnymi i współczesnymi terminami, a w części dotyczącej formy (na diagramach 18–26 i w tabelach 51–64) — liczebność opisywanych zjawisk. Niemal wszystko przedstawiono tu dokładnymi liczbami i wartościami procentowymi; brakuje jedynie większej liczby zbiorczych danych podsumowujących. Książka dr P. Zemlevičiūtė Terminologiczna leksyka medyczna w słownikach Małej Litwy z XVII–XVIII wieku jest cenna pod wieloma względami. Wprowadza do obiegu naukowego w naszym językoznawstwie obszerny zasób leksyki dawnych tekstów z jednej dziedziny, starannie zebranej i opisanej z różnych punktów widzenia, ukazującej różnorodność i trwałość słownictwa naszego języka w tej dziedzinie. Jest ważna dla poznania stanu i rozwoju języka specjalistycznego w dawnych wiekach naszej piśmienności. Może być przydatna badaczom historii medycyny, ponieważ słowniki pomagają zrozumieć, kto, jak i czym leczono ludzi przed kilkoma stuleciami. Książka okaże się również pomocna dla współczesnych redaktorów terminologii medycznej. Wreszcie znaczące jest, że dzieło poświęcone badaniu prac leksykograficznych kilku luterańskich intelektualistów zostało wydane przez Instytut Języka Litewskiego w pięćsetną rocznicę Reformacji. Otrzymano 2017-10-29 Stasys Keinys Rinktinės g. 13-11 LT-09201 Vilnius, Lietuva 194 Stasys Keinys | Knyga iš medicinos žodyno praeities