Knyga iš medicinos žodyno praeities

188 Stasys Keinys | Książka z przeszłości słownika medycznego Księga z przeszłości słownika medycznego Palmira Zemlevičiūtė Terminologia medyczna słowników Małej Litwy z XVII–XVIII wieku LEKSYKA. monografIa. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. – 517 s. IsBn 978-609-411-181-5 StaSyS KeinyS W niniejszym tekście omówiono książkę1, będącą drugim dużym dziełem Palmiry Zem-Pierwszym była lecznictwa i słownictwa medycznego. rozprawa doktorska Rozwój litewskiej terminologii obroniona w 2009 r. praca humanistyczna (filologiczna) levičiūtė dotycząca przeszłości litewskiego medycznej pod koniec XIX – na początku XX wieku, obejmująca okres od odrodzenia narodowego do założenia litewskiej szkoły wyższej w Kownie wkrótce po przywróceniu niepodległego państwa w 1918 r. Ponadto za rekonesans umożliwiający poznanie rozwoju pisanej litewskiej terminologii medycznej Małej Litwy można uznać opublikowany w 2007 r. w czasopiśmie naukowym Archivum Lithuanicum 1 Zemlevičiūtė P. Terminologiczne słownictwo medyczne słowników Małej Litwy z XVII–XVIII wieku. monografia, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. – 517 s., ilustr. 189Terminologia | 2017 | 24 studium „Terminologiczne słownictwo medyczne w litewskich rozporządzeniach władz pruskich z lat 1738–1831” (tych 12 zachowanych rozporządzeń dotyczących spraw zdrowotnych uważa się za jedne z pierwszych drukowanych litewskich obwieszczeń z tej dziedziny). Bardzo godną pochwały cechą tych badań P. Zemlevičiūtė nad językiem medycznym jest wnikliwość analizy oraz wyczerpującość przedstawienia zgromadzonego materiału. Bez wątpienia zwiększa to ich wartość. Korpus monografii (czyli to, co jest w niej badane) stanowią rzeczowniki i połączenia rzeczownikowe nazywające pojęcia związane z leczeniem ludzi, wyekscerpowane z sześciu (trzech rękopiśmiennych i trzech drukowanych) XVIIi XVIII-wiecznych tłumaczonych słowników niemiecko-litewskich oraz litewsko-niemieckich, w pracy najczęściej nazywane terminologicznym słownictwem medycznym. Są to rękopiśmienne anonimowe Lexicon Lithuanicum, Clavis Germanico–Lithvana oraz zachowana część Lexicon Germanico–Lithvanicum et Lithvanico–Germanicum Jakuba Brodowskiego (słowniki te, naukowo opracowane przez profesora Vincasa Drotvinasa, zostały w latach 1987–2009 wydane drukiem w Wilnie w ośmiu dużych tomach), a także wydane wówczas słowniki języka litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego Fryderyka Wilhelma Haacka, Filipa Ruigysa i Christiana Gottlieba Milkaua. Łącznie w tych źródłach odnaleziono, słowami autorki, ponad 700 różnych słów i połączeń słownych z zakresu anatomii i medycyny; ponadto w pracy szczegółowo przedstawiono nieuwzględnione tutaj dość liczne warianty pisowni i gramatyki tych nazw (s. 16). Treść monografii, poza typowymi elementami prac naukowych (przedmową, wykazami źródeł, literatury i skrótów, indeksem nazwisk oraz niemieckim streszczeniem), obejmuje niewielki wstęp (s. 12–36), dwie obszerne części, w których opisano semantykę medyczną badanych nazw (s. 37–279) i ich formę (s. 280–402), przedstawiono uogólniające wnioski (s. 403–409) oraz sporządzono szczegółowy indeks nazw i ich wariantów (s. 435–504). Obie części opierają się na bardzo szczegółowym podziale badanych nazw zarówno pod względem znaczenia, jak i formy, a także — jak wspomniano — na przedstawieniu wszystkich z nich. To, nie tracąc z oczu zaangażowania, cierpliwości i skrupulatności autorki, pozwala sądzić, że książka przedstawia wiarygodny obraz leksyki używanej w celach leczniczych na ziemiach litewskich przed pięcioma–czterema stuleciami, która trafiła do badanych słowników. We wstępie do książki przypomniano lekarzy, językoznawców i specjalistów z innych dziedzin, którzy w XX i XXI wieku pisali o historii medycyny na Litwie oraz o języku naukowym i terminologii tej dziedziny, wspomniano także kilka prac słowackich, francuskich i niemieckich badaczy dotyczących terminologii medycznej (nawiasem mówiąc, należałoby 190 Stasys Keinys | Księga z przeszłości słownika medycznego należało przynajmniej rzucić okiem także na prace z tej dziedziny najbliższych sąsiadów, zwłaszcza Łotyszy i Polaków – przecież mieszkańcy Łotwy i części Polski przez wiele stuleci żyli w podobnych warunkach jak nasi litewscy rodacy). dalej dość szeroko scharakteryzowano główne źródła monografii, cele, przedstawiono metody pracy, podano analizę leksyki medycznej žvalgėlė ir primenami knygoje tiriamo laikotarpio tyrinėjimai. piśmiennictwa XVI i XVII wieku. W pierwszej części książki „Semantyka terminologicznej leksyki medycznej słowników Małej Litwy z XVII–XVIII wieku”, na podstawie specjalistycznej literatury medycznej i podręczników (w bibliografii wpisano trzy dziesiątki książek z tej dziedziny), cały materiał pracy omówiono w następujących ośmiu rozdziałach: 1) Nazwy części ciała, organów i ich układów, 2) Nazwy chorób i stanów chorobowych, 3) nazwy środków leczniczych, 4) nazwy osób, 5) nazwy placówek leczniczych, 6) Nazwy działań, procesów i stanów, 7) nazwy właściwości oraz 8) nazwy dziedzin nauk medycznych i nauk z nimi związanych. w większości rozdziałów wyodrębniono jeszcze podrozdziały (najwięcej, aż dwadzieścia, znajduje się w rozdziale nazw chorób), a podrozdziały największego rozdziału nazw części ciała, organów i ich układów podzielono na sekcje, a niektóre sekcje – jeszcze na podsekcje, na przykład sekcja układu narządów podporu i ruchu w podrozdziale organów i ich układów ma dwie podsekcje – układu kostnego i układu mięśniowego (tak drobiazgowy podział anatomiczny, rzecz jasna, wynikał ze złożoności ludzkiego ciała oraz mnogości jego różnych części, cząstek i cząsteczek). mając na uwadze, że opis każdej poszczególnej nazwy składa się z nagłówkowego współczesnego terminu litewskiego, po nim – terminu łacińskiego, w pisowni oryginału podano wszystkie warianty ówczesnych nazw litewskich, ich niemieckie odpowiedniki wraz ze stroną z wszystkich słowników, dalej – przedstawienie medycznej części tego hasła w elektronicznej wersji Wielkiego słownika języka litewskiego (LKŽ), wraz ze skrótami oznaczającymi źródła piśmiennicze i miejscowości gwarowe, a także podano słowa, połączenia wyrazowe lub tylko ich znaczenia, które nie trafiły do tego słownika. Nawiasem mówiąc, na podstawie danych ze Słownika języka litewskiego, zasadniczo dotyczących współczesnych gwar Litwy z XX wieku, dokładne wnioskowanie o rozpowszechnieniu i żywotności części badanych nazw w ówczesnych gwarach Małej Litwy byłoby trudne z powodu niedostatku danych dotyczących gwar tamtego regionu oraz różnicy kilku stuleci. jednak prezentowane dane LKŽ są interesujące i pożyteczne o tyle, o ile ukazują użycie badanych nazw od najstarszych naszych zabytków piśmiennictwa oraz ich zachowanie, a częściowo także rozpowszechnienie w gwarach XX wieku, tj. żywotność tych nazw. ogólnie rzecz biorąc, tę część monografii można by uznać za historyczny 191Terminologija | 2017 | 24 porównawczy ideograficzny słowniczek (zestawienie) leksyki medycznej XVII–XVIII wieku (takiej, jak została przedstawiona w badanych źródłach). w drugiej, dotyczącej wyrażenia badanych nazw, części również opiera się na stopniowym, lecz językowym podziale, którego pierwszy szczebel stanowi wybrana jako najbardziej ogólna geneza słów i połączeń wyrazowych – rodzime (w pracy zwane nazwami o rodzimej genezie), zapożyczenia i hybrydy, czyli twory mieszane, drugi – liczba słów tworzących nazwy (jednowyrazowe i złożone), trzeci – w przypadku nazw jednowyrazowych (w monografii modnie nazywanych prostymi) – proste (pod względem słowotwórczym), rzeczownikowe przymiotniki i imiesłowy oraz derywaty, a złożone – według liczby członów; nazwy zapożyczone (wykryto je tylko wśród jednowyrazowych) – według tego, czy zapożyczono je bezpośrednio, czy pośrednio (za pośrednictwem), a następnie – z jakich języków zostały zapożyczone lub się wywodzą; derywaty hybrydowe – według pochodzenia tworzących je części wyrazu, a złożone twory mieszane – według pochodzenia członów. Najpierw opisuje się czysto litewskie jednowyrazowe nazwy proste, podzielone na te same grupy co w części znaczeniowej; wewnątrz grup oddziela się słowa, które trafiły do słowników ze znaczeniami pierwotnymi i wtórnymi, oraz słowa wyodrębnione na innej podstawie, których znaczeń występujących w źródłach nie zamieszczono w LKž. Na przykład w podrozdziale dotyczącym nazw części ciała słowo kiška podano w podrozdziale znaczeń pierwotnych w znaczeniu „noga (od tułowia do stopy), goleń” (s. 281; w zamieszczonej na s. 289 tabeli do znaczenia pierwotnego dodano jeszcze podkolan)” , w podrozdziale znaczeń wtórnych – w znaczeniu „4. udo” (s. 286), a w podrozdziale znaczeń nieujętych w LKž – w znaczeniu „krzyż” (s. 287). derywaty, jak zwykle od czasów prac profesora Vincasa Urbutisa, opisano, dzieląc je według sposobu słowotwórczego, kategorii i typów. nie dziwi, że przy badaniu słów z odleglejszych epok przeszłości mogą pojawić się problemy dotyczące budowy derywatów i ich wyrazów podstawowych. Aby było ich przynajmniej mniej, przede wszystkim ważne jest dokładne wyjaśnienie kwestii ortograficznych każdego źródła. Na przykład w nazwach czynności zapisywany jest wyłącznie przyrostek -imas (w słownikach występują również gydimas, s. 314, gimdimas, s. 313, i nie wiadomo, czy odzwierciedla to wymowę z tamtych czasów, czy też tylko w pewnych przypadkach tak zapisywana jest długa samogłoska y), nie wiadomo, co oznacza znak , ponieważ w słowniku Clavia, na przykład, obok kosulys, skaudulys, sopulys zapisano alplys i prieplis (wszystkie są na s. 316 wymienione jako derywaty z przyrostkiem -ulis/-ulys, przy czym ten ostatni bez wątpienia przez nieuwagę trafił do niewłaściwego grona). zapewne z tego samego powodu (przeoczenia) w jednym czy drugim przypadku niedokładnie podano formę podstawową lub wyraz, np.: pilvavimas (: pilvojo), s. 313–314, ißgydijimas (: išgydė), s. 314; kto teraz może powiedzieć, dlaczego oprócz dusawimo jest także dusaujimas, s. 313, którego nie sposób powiązać z dūsavo. nieodpowiedni- 192 Stasys Keinys | Księga z przeszłości słownika medycznego Słowo j. Brodovskiego iß-perauga (: išaugti), mierzone zaledwie, s. 339. Od czasu do czasu zdarzają się także inne nieścisłości lub przeoczenia, na przykład nazwa choroby rauplės jest uznawana za derywat czasownika rupti, ale jeśli tak, nie może ona być nazwą posiadaczy cechy rzeczownikowej, s. 320–321; jeśli nazwa choroby jest zapisywana bardzo różnie nmirrulis / numirrulis / nmir rulys … (: numirti), należało ją podać razem z innymi abstraktami czasowników z tym przyrostkiem (s. 315–317), a nie z nazwami wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej (s. 322). Takich błędów czy wątpliwych, godnych rozważenia rzeczy pedanci znaleźliby nieco więcej. Nawiasem mówiąc, w książce prawie nie rozważa się możliwości odmiennego wyjaśnienia ani przyczyn innego niż zwykle wyboru, na przykład dlaczego słowo nesveikata uznaje się za derywat z przyrostkiem -ata (s. 325), a nie za derywat z przedrostkiem, jak uczynił to prof. V. Urbutis w „Gramatyce języka litewskiego” (t. I, s. 428). Zdarzają się przeoczenia redakcyjne – apgamas (s. 337) jest błędnie wymieniany jako derywat prefiksalny, a całkiem niedaleko (s. 338) poprawnie, wraz z wyrazami pagamas i priegamas, przedstawiony jako derywat z przyrostkiem -as. Kończąc omawianie zagadnień słowotwórstwa, warto powiedzieć kilka słów ogólnie o metodologii badań (nie tylko tej książki). Po pierwsze, w piśmiennictwie wszystkich epok zdarzają się niejasne, utworzone w nietypowy sposób lub niedokładnie odczytane wyrazy, a także błędy w zapisie lub przepisywaniu (w rękopisach), błędy drukarskie i zwykłe pomyłki. wspomniane już różnice w zapisie. Warto byłoby omówić takie kwestie osobno. po drugie, nie należy za wszelką cenę starać się przedstawiać stanowczego wyjaśnienia słowotwórstwa niejasnych wyrazów. Na przykład jedynym w książce derywatem z przyrostkiem -ūnas/-ūnė, oznaczającym posiadaczy cechy rzeczownikowej, uznaje się, podobnie jak wiele innych różnie zapisywany, wyraz alkunas, alkunė, elkunas, elkunė … (s. 319–320), ale przecież, nie znalazłszy wyrazu podstawowego koniecznego dla relacji słowotwórczych, nie ma podstaw do wyodrębnienia przyrostka, a tym samym do uznania go za derywat. Autorka za wyraz o niejasnej budowie słowotwórczej uważa również tylysis, zaliczane do abstraktów odczasownikowych, będące zapewne nazwą choroby, niem. Schlag (Krankheit), dessen abgeleitetes Suffix -ysis ist, obwohl sie selbst schreibt, dass „das Suffix offenbar nicht vorhanden ist“ (S. 317). Und auch solche Fälle sollte man, wenn man dies unbedingt möchte und wenn man sie als Gegenstand der Wortbildung und nicht etwa der Morphologie betrachtet, gesondert behandeln. Drittens wäre es in synchronischen Beschreibungen der historischen Wortbildung (des Zustands und nicht der Entwicklung) am genauesten, die Bildungsgrundlage zu suchen und die Beziehungen in der Sprache der untersuchten Zeit und Gegend (und nicht in der heutigen) zu erklären. Zusammengesetzte Bezeichnungen medizinischer Begriffe gibt es (anders als in der heutigen Terminologie) in den beiden Beschreibungsstellen (getrennt bei den rein litauischen und in einem anderen Kapitel bei den hinsichtlich der Herkunft ihrer Bestandteile gemischten) deutlich weniger, ungefähr 193Terminologija | 2017 | 24 ein Viertel aller untersuchten Bezeichnungen. Den größten Teil bilden zweigliedrige, während dreiund noch längere Bezeichnungen vielleicht nur ein Sechstel aller zusammengesetzten Bezeichnungen ausmachen; übrigens lässt sich die andere offenbar überhaupt nicht als Begriffsbezeichnung auffassen (Liekorÿʃte kurri Waiʃu numirruʃi prawara, S. 401). Die untersuchten nominalen Wortverbindungen sind im Buch gewöhnlich nach der Anzahl der sie bildenden Wörter, ihrer Ausdrucksform (nach Wortarten und deren Formen) und dem Verhältnis der Bestandteile zueinander gegliedert. Übrigens werden bei einer solchen Gliederung die Wörter der Dienstwortarten häufig nicht mitgezählt. Tak jomis“ (p. 365). tačiau mūsų autorė nėra nuosekli, pavyzdžiui, trižodžiais zrobiono również w omawianej książce, por. nagłówek podrozdziału „dwuwyrazowe nazwy złożone, których człony zależne wyrażone są konstrukcjami przyimkowymi”; nazwami uważane są również Plėwė aplink Smáginės i Skaudėjimas Pilwo ng Tulies (s. 367) i in. Zapożyczenia z innych języków stanowią zaledwie niewielką część badanych nazw; jest ich tylko 41 (s. 370) z około czterystu pięćdziesięciu, tzn. nie sięgają 10% badanych nazw jednowyrazowych. zostały one opisane według języków, z których bezpośrednio lub za pośrednictwem innych języków trafiły do języka lietuwininków. 61% zapożyczeń stanowią slawizmy, w większości z języka białoruskiego i polskiego (s. 383), 22% – germanizmy (s. 386). Mając na uwadze, że w czasie opracowywania badanych słowników kraina ta już od kilku stuleci (po podboju w XIII wieku) znajdowała się pod panowaniem niemieckim, przytoczone dane mogą być impulsem do różnorodnych rozważań i wyjaśnień. Również niewiele (19 nazw, s. 390) w źródłach znaleziono tworów hybrydalnych oraz złożonych nazw o mieszanych pod względem pochodzenia członach (49, s. 393). Niewielka liczba zapożyczeń i tworów mieszanych wskazuje, że badane słowniki świadczą o dużej rodzimości ówczesnego języka lietuwininków w zakresie słów i nazw złożonych związanych ze sprawami zdrowotnymi. prawdą mówiąc, część tych całkowicie litewskich nazw może być kalkami lub formacjami naśladowczymi. na końcu monografii zamieszczono alfabetyczny indeks nazw pojęć związanych z medycyną, odnalezionych w XVII–XVIII-wiecznych słownikach Małej Litwy; pod hasłową nazwą zapisaną współczesną ortografią podano znaczenie, same nazwy litewskie i niemieckie w kolejności ukazywania się słowników oraz pisownię wraz ze skrótem słownika i numerem strony. Każdy wariant formy i każde znaczenie zostały wyodrębnione w osobnym artykule; na przykład słowo blauzda (s. 441) zamieszczono w pięciu artykułach według różnych znaczeń wymienianych w słownikach: „noga”, „kość piszczelowa”, „udo”, „część nogi poniżej kolan, goleń”, „pas, talia, lędźwie”, a zaraz po nich wariant formy blauzdas „kość piszczelowa”. takie rozczłonkowane według 194 Stasys Keinys | Księga pod względem medycznego słownictwa z przeszłości przeanalizowana i wyczerpująco przedstawiająca dawne słowa oraz wyrażenia z zakresu lecznictwa i medycyny. jest to znakomity pomysł autorki książki. Zresztą tę ważną część książki śmiało można nazwać nie indeksem (skorowidzem) o węższym znaczeniu, lecz słownikiem. Ogółem składa się on z 1115 artykułów rozmieszczonych na siedemdziesięciu stronach. Ogólnie rzecz biorąc, w książce zręcznie, pomysłowo i wszechstronnie przedstawiono jakościowy i ilościowy obraz nazw z dziedziny medycyny, które trafiły do dawnych słowników Małej Litwy. uwypuklają go 26 rycin i 64 tabele, w których w części dotyczącej znaczenia ukazano relacje między dawnymi a współczesnymi terminami, natomiast w części dotyczącej formy (na diagramach 18–26 i w tabelach 51–64) – liczbę opisywanych obiektów. Niemal wszystko przedstawiono tu za pomocą dokładnych liczb i procentów, brakuje jedynie większej liczby zbiorczych danych podsumowujących. znaczeń i form przedstawienie słów jest bardzo wygodne dla czytelników, którzy będą interesować się w książce różnymi aspektami terminologii medycznej. Książka dr P. Zemlevičiūtė XVII—XVIII amžiaus Mažosios Lietuvos žodynų terminologinė medicinos leksika jest bardzo cenna pod niejednym względem. wprowadza ona do obiegu naszej nauki o języku znaczny, starannie zgromadzony i pod różnymi względami opisany zasób leksyki dawnych pism z jednej dziedziny, ukazujący różnorodność i trwałość słownictwa naszego języka w tej dziedzinie. jest ważna dla poznania stanu i rozwoju języka specjalistycznego w dawnych wiekach naszego piśmiennictwa. może być przydatna badaczom historii medycyny, ponieważ słowniki pomagają zrozumieć, kogo, jak i czym leczono ludzi przed kilkoma stuleciami. Książka przyda się również współczesnym porządkującym terminologię medyczną. Wreszcie jest rzeczą sensowną, że dzieło poświęcone badaniu prac leksykograficznych kilku luterańskich luminarzy zostało wydane przez Instytut Języka Litewskiego w pięćsetną rocznicę reformacji. otrzymano stasys Keinys 2017-10-29 ul. Rinktinės 13-11 LT-09201 Wilno, Litwa