The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication

6Christian Galinski Internet rzeczy – szum medialny a rzeczywistość: kwestie kluczowe issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication Internet rzeczy – szum medialny a rzeczywistość: kluczowe kwestie dotyczące technologii Internetu rzeczy i „treści” komunikacji człowiek–maszyna CHRISTIAN GALINSKI Infoterm (Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej) Słowa kluczowe: Internet rzeczy (IoT), „rzeczy”, e-aplikacje, „inteligentne” aplikacje, treści nieustrukturyzowane i ustrukturyzowane, mikrotreści, komunikacja międzyludzka (H2H), obiekt informacyjny, obiekt treści a znaczenie treści, kodowania, niewerbalne reprezentacje pojęć, interoperacyjność treści, metadane, dane podstawowe, język kontrolowany, kontrolowane słownictwo, osoby z niepełnosprawnościami (PwD), komunikacja wspomagająca i alternatywna (AAC) 1. RELACJA MIĘDZY INTERNETEM RZECZY A „TERMINOLOGIĄ” LUB „TREŚCIĄ USTRUKTURYZOWANĄ” Niniejszy wkład ma na celu umiejscowienie „treści” w perspektywie rozwoju, osiągnięć i wyzwań związanych z Internetem rzeczy (IoT), jego wpływu na społeczeństwo ludzkie oraz, oczywiście, na komunikację międzyludzką (H2H), która jest w coraz większym stopniu wspierana przez technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT). Treść może przybierać wiele postaci, takich jak teksty, treści w modalnościach innych niż mówiona lub pisana (np. inne znaki wizualne lub akustyczne, a nawet informacje przekazywane w formie dotykowej lub haptycznej). Jeśli chodzi o treść, niniejszy wkład koncentruje się na treści ustrukturyzowanej na poziomie semantyki leksykalnej – nazywanej również „mikrotreścią”. Terminologie są najważniejszym rodzajem mikrotreści w komunikacji specjalistycznej, zarówno w formie mówionej, jak i pisanej. Jednakże w komunikacji specjalistycznej ustnej lub pisemnej coraz częściej niezbędne są modalności niewerbalne, które pojawiają się nawet w danych terminologicznych. jeszcze w niedawnej przeszłości głównymi tematami związanymi z technologią komputerową były społeczeństwa informacyjne i społeczeństwa wiedzy, cyfryzacja (np. biblioteka cyfrowa), automatyzacja biurowa, mechatronika i tym podobne. Dzisiejszymi modnymi hasłami są sztuczna inteligencja (AI), semantyczny web (semweb), big data, chmura obliczeniowa, robotyka (odnosząca się do systemów cyberfizycznych), Przemysł 4.0 – nie wspominając o wielu aspektach przemysłu i społeczeństwa opatrzonych z przodu określeniem 7Terminologija | 2017 | 24 „smart”, takich jak smart cities, smart transport, smart homes, smart ing, hospitals, smart buildings etc. some of this ‘smartness’ is already implemented to quite an extent in the form of activities with an ‘e’ in front of it, such as ebusiness and eCommerce, eHealth, eGovernment, elearning, and new ‘eApplications’, such as eAccessibility and eInclusion, ebankeProcurement, eInvoicing itd. Czy którekolwiek z powyższych może być użyteczne bez treści? IoT ma potencjał połączenia wszystkich wyżej wymienionych technologii i zastosowań w jeden wielki cyberwszechświat, w którym dane – oczywiście również w formie „treści” – są tworzone nie tylko przez ludzi i dla nich, lecz także przez „rzeczy” (i dla nich), które są coraz częściej wykorzystywane do celów, jakich dotąd sobie nie wyobrażano. Dlatego terminy często używane w odniesieniu do TIK, a w szczególności do IoT, nie reprezentują jeszcze stabilnych pojęć. jak dotąd, uwaga poświęcana rozwojowi IoT pects of H2H communication – even, if ICT-supported – is largely nekoncentruje się na technologii, podczas gdy aspekt ten jest pomijany w odpowiedniej literaturze. 2. DEFINICJE 2.1. Internet rzeczy (IoT) IerC (http://www.internet-of-things-research.eu/about_iot.htm), Europejski Klaster Badań nad Internetem Rzeczy, definiuje IoT jako „dynamiczną globalną infrastrukturę sieciową o możliwościach samokonfiguracji, opartą na standardowych i interoperacyjnych protokołach komunikacyjnych, w której fizyczne i wirtualne «rzeczy» mają tożsamości, atrybuty fizyczne i osobowości wirtualne, korzystają z inteligentnych interfejsów i są płynnie zintegrowane z siecią informacyjną” (zob. Vermesan i in. 2011). Jako wizje (z pewnym stopniem przesadnego entuzjazmu) wczesne koncepcje IoT mogły być czysto zorientowanymi na technologię futurystycznymi wizjami, jednak w ciągu ostatnich kilku lat coraz więcej opracowań ujawnia rosnące znaczenie rynkowe. Wygląda na to, że w ciągu najbliższych lat IoT radykalnie zmieni środowisko życia ludzi – na całym świecie – w zakresie ruchu drogowego i transportu, mieszkalnictwa i warunków życia, technologii i usług medycznych, rozwoju rolnictwa i przemysłu spożywczego, edukacji, komunikacji itd. Jednak aspekt «treści» częściej niż rzadziej jest pomijany w dyskusjach o tych rozwoju technicznym. 8Christian Galinski Internet rzeczy – szum medialny a rzeczywistość: Kluczowa issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication norma ITu (ITu-T y2060:2012, 3.2.2) definiuje IoT jako: „Globalną infrastrukturę społeczeństwa informacyjnego, umożliwiającą świadczenie zaawansowanych usług poprzez wzajemne łączenie (fizycznych i wirtualnych) rzeczy na podstawie istniejących i rozwijających się interoperacyjnych technologii informacyjnych i komunikacyjnych. noTe 1 – Dzięki wykorzystaniu możliwości identyfikacji, przechwytywania danych, ich przetwarzania i komunikacji IoT w pełni vices to all kinds of applications, whilst ensuring that security and privacy requirements are fulfilled. wykorzystuje rzeczy, aby oferować sernoTe 2 – Z szerszej perspektywy IoT można postrzegać jako wizję o implikacjach technologicznych i społecznych.” Według Dave’a evansa (2011 – CIsCo Internet business solution Group, IbsG) Internet podwaja swoją wielkość co 5.32 roku. Przypomina to nieco prawo Moore’a, prognozujące, że liczba tranzystorów w wysoce zintegrowanych układach scalonych (półprzewodnikach) podwaja się w przybliżeniu co dwa lata. Prawo Moore’a ostatecznie doprowadziło do „miniaturyzacji” komponentów elektronicznych – a zatem urządzenia elektroniczne zbudowane z tych półprzewodników stawały się mniejsze, podczas gdy ich funkcjonalność stale rosła. Rozwój Internetu wynika po prostu z potrzeby przesyłania wykładniczo rosnących ilości danych. Według D. evansa (ibidem), z technologicznego i komercyjnego punktu widzenia IbsG IoT jest po prostu momentem około 2008/2009 roku, gdy do Internetu podłączonych było więcej „rzeczy fizycznych” (takich jak urządzenia elektroniczne) niż ludzi. Obecnie ponad 75% światowej populacji jest połączone z Internetem w taki czy inny sposób. Badania pokazują, że liczba urządzeń (zwłaszcza urządzeń elektronicznych) połączonych z Internetem rosła i nadal rośnie szybciej niż liczba ludzi połączonych z Internetem za pomocą komputerów lub telefonów komórkowych. Tym samym jest całkiem możliwe, że już obecnie od 25 mld do 50 mld urządzeń jest połączonych z Internetem. Nigdy nie mogłoby do tego dojść bez szybkiego rozwoju technologii mobilnych nie tylko na potrzeby wspieranej przez ICT komunikacji H2H, lecz także w celu pozyskiwania danych i innych sposobów wykorzystywania danych. Ponadto inne „fizyczne rzeczy” – takie jak kamery monitoringu, czujniki do wszelkiego rodzaju zastosowań w przemyśle itp. – pojawiły się na scenie jako „źródła” danych. ericsson (2016) „konserwatywnie” szacuje liczbę połączonych urządzeń w postaci namacalnych faktów na prawie 30 mld w 2021 r., w tym niewiele ponad 10 mld urządzeń służących wspieranej przez ICT komunikacji 9Terminologija | 2017 | 24 liczba rośnie liniowo, podczas gdy liczba urządzeń do komunikacji m2m rośnie znacznie szybciej. D. Evans (tamże) „optymistycznie” szacuje, że z Internetem połączonych będzie 50 mld urządzeń. Internetu. Już uczynił Internet sensorycznym (temperatura, so far, the Internet arguably has not changed very much, fundamentally speaking. However, the IoT can be seen as the first real evolution pressure, vibration, light, moisture, stress), allowing us to become more proactive and less reactive. ITU (ITU-T Y2060:2012, 6.1) stwierdza: „Dzięki wykorzystaniu możliwości identyfikacji, przechwytywania danych, przetwarzania i komunikacji IoT w pełni wykorzystuje «rzeczy», aby oferować usługi wszelkiego rodzaju aplikacjom, zapewniając jednocześnie spełnienie wymogów bezpieczeństwa i prywatności. H2H. Ta ostatnia noTe – Oczekuje się, że IoT w znacznym stopniu zintegruje wiodące technologie, takie jak technologie związane z zaawansowaną komunikacją machine-to-machine, sieciami autonomicznymi, eksploracją danych i podejmowaniem decyzji, bezpieczeństwem i ochroną prywatności oraz przetwarzaniem w chmurze, z technologiami zaawansowanego wykrywania i uruchamiania. Jak pokazano na rysunku 1, IoT dodaje wymiar „komunikacji z dowolną RZECZĄ” do technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), które już zapewniają komunikację „w dowolnym CZASIE” i „w dowolnym MIEJSCU”. Można to zilustrować następującym wykresem: Rysunek 1: Rozszerzone wymiary IoT (ITU-T Y2060:2012, 6.1) 1 0 Christian Galinski Internet rzeczy – hype i rzeczywistość: kluczowe issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication 2.2. Internet a „internet” Istnieją – nawet wśród ekspertów ICT – nieporozumienia dotyczące „internetu”, co wyraźnie stwierdza unesCo (2017): „Internet: ogólnoświatowa publiczna sieć sieci komputerowych, zapewniająca dostęp do szeregu usług komunikacyjnych, w tym do ogólnoświatowej sieci WWW (www), oraz umożliwiająca przesyłanie poczty elektronicznej, wiadomości, rozrywki i plików danych. noTe 1: Internet (z wielką literą „I”) odnosi się do ogromnej globalnej sieci publicznej, w której działa również ogólnoświatowa sieć WWW. inne internety – również będące sieciami sieci komputerowych – zapisuje się z małą literą „I”.” Podobnie jest w przypadku ogólnoświatowej sieci WWW (www, zwanej również webem lub The web), którą można opisać następująco (unesCo ibidem): „najpopularniejsza ze wszystkich usług i aplikacji internetowych (często używana zamiennie z Internetem), zapewniająca użytkownikom możliwość – to access information and services while connected to the Internet, – to publish information, and – oferowania usług, do których może uzyskać dostęp każdy inny użytkownik Internetu. noTe 1: Ogólnoświatowa sieć WWW jest jedną z największych usług działających w Internecie. Wielość innych usług realizowanych za pośrednictwem Internetu obejmuje pocztę elektroniczną, transfer plików, telefonię IP (VoIP), telewizję cyfrową, zdalne sterowanie komputerem, grupy dyskusyjne oraz gry online. Wszystkie te usługi można wdrażać w dowolnym internecie, dostępnym dla użytkowników sieci.” Obecnie zarówno Internet, jak i WWW, w dużej mierze opierają się na standardach, przede wszystkim na zestawie protokołów internetowych obejmującym: /a/ „model sieci komputerowych i protokoły komunikacyjne łączące liczne standardy techniczne stosowane w Internecie oraz innych sieciach opartych na zestawie protokołów internetowych noTe 1: Zestaw protokołów internetowych jest najważniejszym zbiorem protokołów Internetu (zbiorczo nazywanym zestawem protokołów Transmission Control Protocol i Internet Protocol – TCP/IP) i umożliwia dużym, zróżnicowanym geograficznie sieciom komputerowym szybką i ekonomiczną komunikację między sobą za pośrednictwem różnorodnych łączy fizycznych. Jest utrzymywany i rozwijany przez Internet Engineering Task Force (IeTF).” (unesCo ibidem) Protokół internetowy (IP) można opisać jako: „główny techniczny standard między sieciami stanowiący podstawę Internetu, który określa sposób przemieszczania się danych w jego obrębie na podstawie trzech zasad: przełączania pakietów, komunikacji typu end-to-end oraz odporności noTe 1: Protokół IP jest zaimplementowany w dwóch wersjach, IPv4 i IPv6, przy czym obie opierają się na standardach technicznych, dla których istnieją różne implementacje. Często jest 1 1Terminologija | 2017 | 24 tant – protokoły sieciowe zdefiniowane w used interchangeably to the Transmission Control Protocol and Internet Protocol suite (TCP/IP), although the IP covers the first – but still most imporTCP/IP.” (unesCo ibidem) Konieczne jest zrozumienie różnic między Internetem a WWW – terminami, które często są używane zamiennie. Internet jest warstwą fizyczną lub siecią fizyczną złożoną z przełączników, routerów i umożliwiającą szybkie, niezawodne i bezpieczne other equipment. Its primary function is to transport information from przesyłanie z jednego punktu do drugiego. WWW z kolei jest warstwą aplikacji działającą ponad Internetem. Jej główną rolą jest zapewnienie interfejsu, który sprawia, że informacje przepływające przez Internet stają się użyteczne. Już dość wcześnie www nazywano „siecią rzeczy”. 2.3. Czym są „rzeczy” w IoT? ITU (ITU-T Y.2060:2012, 3.2.3) definiuje „rzeczy” w odniesieniu do IoT w następujący sposób: „obiekt świata fizycznego (rzeczy fizyczne) lub świata informacji (rzeczy wirtualne), który można zidentyfikować i zintegrować z sieciami komunikacyjnymi”. Z rzeczami powiązane są informacje, które mogą być statyczne lub dynamiczne. Zrównanie „rzeczy” z „obiektami” jest zgodne z tradycyjną teorią nauki, zwłaszcza ontologią. W terminologii naukowej (opartej na teorii nauki) „obiekt świata fizycznego” nazywany jest również „obiektem materialnym (lub obiektem fizycznym, obiektem rzeczywistym, obiektem konkretnym itp.). W tym kontekście ITU definiuje „urządzenia” jako obiekty fizyczne będące /a/ „elementem wyposażenia o obowiązkowych zdolnościach komunikacyjnych oraz opcjonalnych zdolnościach wykrywania, uruchamiania, przechwytywania danych, przechowywania danych i przetwarzania danych”. W terminologii „rzecz wirtualna” nazywana jest „obiektem niematerialnym” (lub obiektem wyobrażonym, obiektem abstrakcyjnym itp.). Według ITU rzeczy wirtualne „istnieją w świecie informacji i mogą być przechowywane, przetwarzane oraz udostępniane. przykładami rzeczy wirtualnych są treści multimedialne i oprogramowanie aplikacyjne.” (ITU-T y.2060:2012, 6.1) Definicja ta pomija fakt, że „treść” – zwłaszcza mikrotreść – sama w sobie jest uniwersum „rzeczy wirtualnych”. Chociaż oprogramowanie jest czymś odrębnym, pytanie 1 2 Christian Galinski Internet rzeczy – Hype i rzeczywistość: Kluczowe jest issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication needed to handle it, serious interoperability issues arise, if content is put into the same category as ‘application software’ – not least due to the fact to, że treść i oprogramowanie mają całkowicie różne cykle życia i wymagania dotyczące zarządzania projektami oraz aspektów jakościowych, by wymienić tylko kilka. filozoficzne brzmi, czy wszystkie „rzeczy” są jedynie „obiektami informacyjnymi”, czy też mogą być czymś znacznie więcej, jeśli rozpatrywać je jako „obiekty postrzegane” (przez ludzi) lub „obiekty indywidualnie pojmowane” w ludzkiej rzeczywistości. Radykalnie redukcjonistyczny pogląd, zgodnie z którym z technologicznego punktu widzenia wszystko jest niczym innym jak „obiektami informacyjnymi”, może okazać się wielkim błędem. Content can also be regarded as ‘things’ (see also sub-chapter 2.5). microTreść w kategoriach „obiektów treści” zalicza się do „rzeczy fizycznych”, natomiast znaczenia jednostek treści do „rzeczy wirtualnych”. Oba wymagają metadanych do ich opisu i identyfikacji. 2.4. Komunikacja międzyludzka Ostatecznie każda treść musi być lub potencjalnie musi być rozumiana przez ludzi. Komunikacja międzyludzka (H2H) jest wyjątkowa ze względu na szerokie wykorzystanie „języka” – we wszystkich jego znaczeniach, od „langage” przez „langue” po „parole” w języku francuskim, zgodnie z koncepcjami Ferdinanda de Saussure’a. Jednak język i języki nie są jedynymi środkami komunikacji, a język nie ogranicza się wyłącznie do mowy i pisma. Kanały (lub modalności) komunikacji międzyludzkiej mogą być wzrokowe, słuchowe, dotykowe (jak w alfabecie Braille’a) i haptyczne, węchowe, elektromagnetyczne lub biochemiczne. Ponadto komunikacja może zachodzić na poziomie świadomym i nieświadomym. Ogólnie rzecz biorąc, można ją zdefiniować jako: „akt przekazywania zamierzonych znaczeń od jednej jednostki lub grupy do innej za pomocą wzajemnie rozumianych znaków i reguł semiotycznych” (wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Communication) Zasadnicze elementy tej definicji z perspektywy H2H communication are: •intended meanings, • przekazywane między ludźmi (niezależnie od tego, czy są to jednostki, czy grupy), • wzajemnie zrozumiałe znaki/symbole i zasady. 1 3Terminologija | 2017 | 24 inni, dla porównania, podkreślają aspekt interakcji społecznej: „Komunikacja jest istotą ludzkiej interakcji i uczenia się. Natura komunikacji zależy od interakcji między dwiema lub większą liczbą individuals and understanding is constructed through that interaction”. (IsAAC – https://www.isaac-online.org/english/what-is-aac/what-is-communication/) IsAAC kontynuuje: „Komunikacja jest podstawowym prawem człowieka i ma zasadnicze znaczenie dla jakości naszego życia jako gatunku społecznego. Jako istoty ludzkie wykorzystujemy komunikację, aby: nawiązywać relacje z innymi, łączyć się społecznie, witać się, zwracać na siebie uwagę, dzielić się uczuciami, wyrażać opinię, zgadzać się, nie zgadzać się, wyjaśniać, dzielić się informacjami, zadawać pytania, odpowiadać, droczyć się, targować się, negocjować, kłócić się, manipulować, prawić komplementy, komentować, protestować, narzekać, opisywać, zachęcać, instruować, przekazywać informacje zwrotne, okazywać humor, rozmawiać o zainteresowaniach, być uprzejmymi, nawiązywać przyjaźnie, wyrażać zainteresowanie lub jego brak itd.” W powyższych celach, a także uwzględniając społeczne i interakcyjne aspekty komunikacji, komunikacja niewerbalna jest powszechnie uznawana za główny środek komunikacji wspierający język w komunikacji międzyludzkiej lub nawet zastępujący go w określonych aktach komunikacyjnych. Uważa się, że stanowi to dwie trzecie całej komunikacji i obejmuje świadome oraz nieświadome procesy kodowania i dekodowania (przekazywanych znaczeń/komunikatów). Może obejmować wskazówki wizualne, takie jak język ciała (np. postawa ciała), gesty i mimikę, słuchowe cechy głosu w mowie (parajęzyk), takie jak jakość głosu, tempo, wysokość, głośność, styl mówienia, a także cechy prozodyczne, takie jak rytm, intonacja i akcent. Nie trzeba dodawać, że wiele z tych elementów może być w dużym stopniu zależnych od kultury i języka. (zob. Wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Communication) znaczna część badań nad komunikacją niewerbalną koncentrowała się na interakcji między jednostkami, w której można wyróżnić trzy główne obszary: warunki środowiskowe, w jakich odbywa się komunikacja, cechy fizyczne komunikujących się osób oraz zachowania komunikujących się osób podczas interakcji. Komunikacja pisemna – zwłaszcza z perspektywy „lokalizacji” (l10n), np. w tłumaczeniu i pisaniu/dokumentowaniu technicznym – również może zawierać elementy niewerbalne: (a) językowe, takie jak styl osobisty, oraz (b) niejęzykowe, takie jak zdjęcia, obrazy, rysunki, wykresy, diagramy, osadzone sygnały akustyczne (np. w e-bookach) itd. Nie trzeba dodawać, że wiele z tych elementów może być w dużym stopniu zależnych od kultury i języka, a także od grupy społecznej lub rejestru językowego. 1 4 Christian Galinski Internet rzeczy – szum medialny i rzeczywistość: issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication Kluczowe Wziąwszy pod uwagę wspomniane powyżej kanały komunikacji, tion, the traditional definitions of H2H communication needs extension, as they largely focused on ‘language’ in a narrow sense. In the field of wychowanie dzieci i edukacja, a także wspomagająca i alternatywna komunikacja (AAC) dla osób z zaburzeniami komunikacji różnego rodzaju lub pochodzenia, „język” i komunikacja H2H są używane i muszą być używane w znacznie szerszym znaczeniu. Narzędzia e-learningowe i technologie wspomagające uwzględniają ten fakt – dlatego często opracowują aplikacje lub narzędzia przydatne dla każdego. Coraz częściej wszystkie wspomniane powyżej aspekty komunikacji międzyludzkiej mogą być wspierane przez technologie ICT. ostatecznie „rzeczy” w IoT będą lub – jeśli zajdzie taka potrzeba – mogą nawet musieć być przedstawiane ludziom. Dlatego lekceważenie złożoności natury komunikacji H2H nie tylko ograniczy wydajność i skuteczność stosowanych technologii, lecz także doprowadzi do problemów z jakością informacji, odpowiedzialnością za błędnie przedstawione informacje (określonym grupom docelowym lub ogólnie), społeczną odpowiedzialnością przedsiębiorstw (Csr), odpowiedzialnością prawną wszelkiego rodzaju itd. Istnieje seria norm oparta na najbardziej kompleksowym, choć communication and behaviour based on: ITu-T X.1081:2011 The telebiometric multimodal model – A framework for the specification of security and skondensowanym połączeniu fundamentalnych teorii dotyczących międzyludzkich aspektów bezpieczeństwa telebiometrii. eksperci w dziedzinie komunikacji H2H prawdopodobnie nie dostrzegą związku z ITu-T X.1081:2011 i powiązanymi normami, ponieważ tytuły tych norm oraz nazwy komitetów, które nad nimi pracują, zdają się nie mieć związku z komunikacją H2H. eksperci w dziedzinie biometrii raczej nie pomyślą o treści komunikacji H2H ani o jej wymiarach semantycznym, społecznym i kulturowym – chyba że w taki czy inny sposób są one „obliczalne”. Dziś jednak niemal wszystko, co dotyczy komunikacji międzyludzkiej, jest lub będzie w każdym razie wspierane przez ICT. Po zaleceniu ITu-T wydano IeC 80000-14:2014 Telebiometrics related to physiology jako część zharmonizowanej serii Iso i IeC 80000 oraz zalecenie ITu-T X.1082:2010 Telebiometrics related to human physiology. Prace normalizacyjne nad zharmonizowaną serią Iso i IeC 80000 są współdzielone przez Iso/TC 12 i IeC/TC 25, oba 68 Usługi finansowe, a także przez kilka named Quantities and units, while related topics are dealt with by several other committees in Iso/IeC-JTC 1 Information technology and Iso/TC innych organizacji opracowujących normy lub- 2 1Terminologija | 2017 | 24 które należy uwzględnić na najwcześniejszym etapie: • procesu projektowania oprogramowania oraz • modelowania danych (w tym definiowania metadanych), a następnie podczas wszystkich iteracyjnych cykli rozwoju. (mou/ mG 2012) „Powyższe zalecenie nieuchronnie wymaga wyższego stopnia złożoności strukturalnej, z którym należy sobie poradzić poprzez wyższy stopień szczegółowości modelu danych. Może to wymagać dodatkowych URI dla różnych części językowych poszczególnych wpisów treści strukturalnych. Ostatecznie uświęcona tradycją zasada autonomii terminu będzie musiała zostać rozszerzona w kierunku autonomii reprezentacji w dziedzinie zarządzania terminologią. Jest to w każdym razie konieczne przy ponownym wykorzystywaniu jednostek treści strukturalnych, na przykład do celów e-learningu. ze względu na nadrzędne zjawisko quasi-ekwiwalencji pojęć między językami konieczne będą powiązania między częściami wpisów, a nawet określonymi polami w danym wpisie, a innymi wpisami (lub ich częściami). Jak wynika z doświadczeń w lokalizacji (na przykład w dziedzinie dokumentacji technicznej), powyższe odnosi się również do reprezentacji nielingwistycznych ze względu na czynniki różnorodności kulturowej.” (Galinski & Giraldo Perez 2014: 415) 3.3. Metadane treści Dla każdej dziedziny zastosowań istnieją różne standardy metadanych (np. kolekcje muzealne, cyfrowe pliki audio, strony internetowe itp.). Opisanie treści i kontekstu danych lub plików danych zwiększa ich użyteczność. jednak z perspektywy treści – zwłaszcza w odniesieniu do treści strukturyzowanych – należy pamiętać, że zbiór metadanych potrzebnych dla ustrukturyzowanych i nieustrukturyzowanych jednostek treści może być całkiem różny, chociaż w pewnym stopniu się pokrywają: • W przypadku treści nieustrukturyzowanych – uznawanych za „zasób treści” – metadane obejmują te związane z: o formalnym opisem i identyfikacją każdego „obiektu treści” (w tym opisem i identyfikacją źródła), o zarządzaniem danymi „obiektów treści”, o poziomem wiedzy „obiektu treści”, obejmującym § klasyfikację, typologię, taksonomię i podobne sposoby kategoryzacji, § deskryptory tezaurusów dokumentacyjnych lub innych rodzajów „kontrolowanych słowników”, § metody indeksowania swobodnego (lub połączenie powyższych); 2 2 Christian Galinski Internet rzeczy – Hype i rzeczywistość: Kluczowe • issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication W przypadku treści ustrukturyzowanych – uznawanych za podstawowe jednostki semantyczne – metadane obejmowałyby te związane z: o formalnym opisem i identyfikacją każdej jednostki mikrotreści (w tym opisem i identyfikacją źródła), o poziomem wiedzy „obiektów o the data management of the microcontent entity, mikrotreści”, podobnie jak w przypadku treści nieustrukturyzowanych, o „semantyką” jednostki mikrotreści, obejmującą § informacje lingwistyczne i nielingwistyczne, § objaśnienia lub definicje bądź inne rodzaje denominacji, § wszelkiego rodzaju aspekty użycia, § wskaźniki jakości/wiarygodności itp. Ponadto zestawy metadanych dla różnych rodzajów zasobów zawierających treści ustrukturyzowane lub nieustrukturyzowane różnią się, chociaż zazwyczaj mają pewne wspólne metadane (np. informacje o źródle). każdy rodzaj treści ma określony minimalny (ale rozszerzalny) zestaw metadanych, który umożliwia ich przetwarzanie, wykorzystywanie, ponowne wykorzystywanie i przeznaczanie do nowych celów. nawet jeśli nie są uwzględniane jedynie niewielkie różnice między zestawami metadanych, mogą pojawić się problemy z interoperacyjnością. W tym kontekście złożoność jednostki treści jako takiej można określić pod względem: • ilości objętych informacji, • szczegółowości zastosowanych metadanych, • ilości dostarczonego jawnego kontekstu i kotekstu, • liczby zawartych typów treści, • stopnia wymaganego przetwarzania poznawczego itd. Zastosowane metadane – przynajmniej w przeszłości – odnosiły się głównie do aspektów formalnych, tj. do strukturyzacji syntaktycznej, a nie do „strukturyzacji semantycznej”. (zob. także: oAsIs s.a.) Im więcej informacji o „znaczeniu” jest wymaganych, tym więcej metadanych odnoszących się do semantyki jest niezbędnych – zwłaszcza w mikrotreściach wszelkiego rodzaju zawierających objaśnienia, definicje, leżące u ich podstaw struktury pojęciowe itd. – takich jak dane terminologiczne. Powyższe potwierdzają również ben steichen i Vincent wade (2010: 5): „Niejednorodne treści pomocnicze dostępne dla produktów programowych należy przekształcić w formę bogatszą semantycznie, aby umożliwić reaamount istniejących metadanych i struktury. W konsekwencji z każdego z nich można wyprowadzić różne rodzaje zastosowań: podczas gdy soning, adaptation and personalisation across it. <…> semantic web technologies such as ontologies represent an opportunity to base such structuring and 2 3Terminologija | 2017 | 24 markup on. The different types of content can be broadly categorised by their wysoce ustrukturyzowane treści (takie jak dokumentacja techniczna) można wykorzystać do opracowania ontologii dziedziny wiedzy, treści nieustrukturyzowane (takie jak wpisy na forach) można opisać znacznikami, aby zapewnić użytkownikom wyszukującym większy zakres rozwiązań problemów.” W tym kontekście sabine Zumpe i warner esswein (2002: 246) wskazali na paradoks odnoszący się do faktu, że wysoki stopień złożoności strukturalnej w postaci większej granularności, reprezentowanej przez większą liczbę (w tym większą liczbę różnych rodzajów) metadanych, w istocie zmniejsza złożoność: „Wysoce ustrukturyzowane bazy wiedzy pozwalają systemowi informacyjnemu from the point of view of information processing: zarządzać niskim stopniem złożoności. W przeciwieństwie do tego stopień złożoności jest bardzo wysoki w słabo ustrukturyzowanych bazach wiedzy, przy czym użytkownik potrzebuje jedynie niewielkiej ilości informacji o metastrukturze.” Samo właściwe zastosowanie podejść opartych na metadanych nie gwarantuje jeszcze interoperacyjności treści. metadane zaczęto stosować, gdy trzeba było projektować bazy danych. Pierwotną definicję „dane o danych” (Iso 19115:2003, 4.8) nadal można znaleźć w kilku normach. Późniejsze definicje to: „dane [informacje], które dostarczają informacji o danych” (merriamwebster) lub „informacje o zasobie” (Iso 19115-1:2014, 4.10). Istnieje wiele różnych definicji metadanych. Aby zastosować technologie informacyjno-komunikacyjne do obsługi i przetwarzania, a także utrzymania wszelkiego rodzaju mikrotreści, J. riley (2017: 6) wyróżnia cztery typy metadanych: • metadane opisowe (wskazujące rolę lub funkcję jednostki mikrotreści, a także słowa/terminy wyszukiwawcze ułatwiające ich wyszukiwanie), • metadane administracyjne (w tym metadane techniczne służące do dekodowania i renderowania plików, metadane dotyczące zachowania służące do długoterminowego zarządzania • metadane strukturalne files, rights metadata for intellectual property rights attached to content), (relacje między jednostkami mikrotreści, między elementami jednostek mikrotreści, różnymi zasobami mikrotreści itp.), • języki znaczników i zharmonizowane podejścia do modelowania danych (w celu wspierania spójnej metodologii z uwzględnieniem interoperacyjności treści). 2 4 Christian Galinski Internet rzeczy – Hype i rzeczywistość: Kluczowe Te issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication różne kategorie metadanych wspierają różne docelowe zastosowania w systemach informacyjnych. Jak widać, wspomniano o aspektach semantycznych, ale jedynie marginalnie. metadane mogą być przechowywane i zarządzane w bazie danych, często nazywanej rejestrem metadanych lub repozytorium metadanych. Jednak bez kontekstu i punktu odniesienia identyfikacja metadanych może być niemożliwa wyłącznie na podstawie ich wyglądu. (wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/metadata) Ponieważ opis metadanych wymaga ponownie metadanych, metadane jako takie nie różnią się od ogólnych mikrotreści – należy jedynie oznaczyć i respektować ich odrębną rolę lub funkcję w określonych zastosowaniach. 3.4. Dane podstawowe Rosnąca potrzeba wymiany informacji za pośrednictwem Internetu wymagała opracowania norm harmonizujących minimalne zestawy metadanych dla różnych e-aplikacji, takich jak Dublin Core (obecnie Iso 15836:2009) dla bibliotek czy kategorie danych dla danych terminologicznych (Iso 16642:2003). W e-biznesie i handlu elektronicznym takie zharmonizowane zestawy metadanych są obecnie często nazywane danymi podstawowymi (np. w odniesieniu do danych klientów i danych produktów); służą one również do łączenia różnych rodzajów kategorii danych na potrzeby określonych transakcji, a w razie potrzeby także dodatkowych metadanych, danych faktycznych i powiązanych procedur (np. obliczania ceny). Podobne działania mają miejsce w coraz większej liczbie dziedzin normalizacji. W związku z tym liczba nowych norm odnoszących się do treści rośnie wykładniczo. Normy te mogą dotyczyć normalizacji: • samych jednostek mikrotreści (np. standaryzowanych terminologii, wielkości i jednostek, symboli wszelkiego rodzaju, kodów państw, portów, lotnisk, kontenerów, walut itp.), • metadanych dotyczących jednostek mikrotreści, • danych podstawowych dotyczących obiektów świata fizycznego (rzeczy fizycznych) lub świata informacji (rzeczy wirtualnych), • odsyłaczy do odpowiednich rejestrów lub repozytoriów metadanych i danych podstawowych. Eksperci w tej dziedzinie powszechnie uznają, że „normalizacja treści zmniejsza złożoność procesów biznesowych”.. Jednakże istnieje wiele norm i ustandaryzowanych podejść stanowiących przeszkodę dla „interoperacyjności treści”. Chociaż wysiłki harmonizacyjne prowadzone cerning metadata and masterdata in various eApplications which are a 2 5Terminologija | 2017 | 24 we współpracy z Association for the Advancement of Assistive Technology in are under way, there is an urgent need for intensifying harmonization and enforcing it. In order to help to improve this situation, Infoterm in coeurope (AAATe) doprowadziły do uruchomienia „zalecenia z 2016 r. dotyczącego norm w zakresie eAccessibility i eInclusion”. (zob. ANEKS) 4. ROLA NORM 4.1. Charakter norm i normalizacji Istnieją ogromne różnice w stopniu akceptacji norm w różnych środowiskach naukowych i technicznych. Na przykład inżynierowie i inni eksperci techniczni uważają normalizację za podstawę wydajności, skuteczności i innowacyjności w przemyśle i handlu. (eTsI 201709-03: http://www.etsi.org/standards/why-we-need-standards) „normy zapewniają • Bezpieczeństwo i niezawodność • Wsparcie dla polityk i prawodawstwa rządowego • Interoperacyjność* /zob. 4.3/ • Korzyści biznesowe, takie jak: o otwieranie dostępu do rynku; o Zwiększanie świadomości rozwoju technicznego i inicjatyw. o Provide economies of scale; o encourage innovation; • Wybór konsumenta Zastanów się, jaki byłby świat bez norm: • Produkty mogłyby nie działać zgodnie z oczekiwaniami; • Mogą być gorszej jakości; • Mogą być niekompatybilne z innym sprzętem – w rzeczywistości mogą nawet się z nim nie łączyć; • W skrajnych przypadkach produkty niestandaryzowane mogą być niebezpieczne; • Klienci byliby ograniczeni do jednego producenta lub dostawcy; • producenci byliby zobowiązani do opracowywania własnych, indywidualnych rozwiązań nawet dla najprostszych potrzeb, przy ograniczonej możliwości konkurowania z innymi.” (eTsI ibidem) standaryzacja odbywa się w złożonym systemie: • oficjalne jednostki normalizacyjne opracowują „normy formalne” lub 2 6 Christian Galinski Internet rzeczy – szum medialny i rzeczywistość: issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication Kluczowy wniosek ETSI: „społeczeństwo potrzebuje standardów”. Z punktu widzenia inżynierów i techników jest to w istocie prawdą, jednak niekoniecznie jest to uznawane ani doceniane przez inne środowiska naukowe oraz osoby niezaznajomione ze standardami. „normy de jure” na poziomie krajowym, regionalnym i międzynarodowym, a między nimi istnieją ustanowione mechanizmy współpracy sieciowej; • inne organizacje opracowujące normy (sDos) – zwłaszcza te z sektora przemysłowego – opracowują „normy de facto” lub „normy branżowe” . Tradycyjnie opracowywanie standardów jest ściśle związane ze standaryzacją terminologii. wiele większych SDO ma w swoich bazach danych ponad 100 000 ustandaryzowanych wpisów terminologicznych, a niektóre – kilkaset tysięcy. Jak już wyjaśniono, standaryzuje się coraz częściej także inne rodzaje mikrotreści. Ponadto istnieje niemało standardów metodologicznych dotyczących postępowania z mikrotreścią w jej różnych formach. „Zalecenie 2016” (zob. ANEKS) opracowano, mając na uwadze fakt, że IoT nie może działać sprawnie i skutecznie bez treści oraz że standardy mają ogromne znaczenie dla „interoperacyjności treści” we wszystkich jej aspektach. 4.2. Standardy techniczne, normy prawne i certyfikacja „podczas gdy normy prawne wydawane przez państwo (lub inny rodzaj organu prawnego) są zasadniczo wiążącymi zasadami postępowania”, normy techniczne określają stan wiedzy w zakresie rozwoju naukowego, technicznego lub metodologicznego. tylko jeśli zostaną przywołane w ustawie lub innym przepisie prawnym, mogą stać się częścią danej normy prawnej.” (W lIFe D9.8 2017: 48) podczas gdy normy prawne są wydawane przez państwo (lub inny rodzaj organu prawnego), normy techniczne są wydawane przez jednostki normalizacyjne (lub organizacje normalizacyjne bądź organizacje opracowujące normy, sDos) na poziomie międzynarodowym, regionalnym lub krajowym, podobnie jak w systemie prawnym. W niektórych krajach jednostki normalizacyjne są organami krajowymi, których normy techniczne uważa się za normy prawne. W krajach europejskich jednostki normalizacyjne działają formalnie w sektorze prywatnym – zazwyczaj na podstawie krajowej ustawy odnoszącej się do normalizacji technicznej. Podsumowując: 2 7Terminologija | 2017 | 24 •standards are not in themselves [in the legal sense] regulatory in nature and their application normally is voluntary. Although standnormy są „tylko” [strong] zaleceniami, lecz są szeroko stosowane ze względu na korzyści, jakie przynoszą, oraz dlatego, że zawierają koncentrację wykwalifikowanych informacji technicznych. • normy stają się [prawnie] obowiązkowe tylko wtedy, gdy następuje odwołanie in private contracts or agreements, or in laws or regulations and do nich lub gdy ich stosowanie jest określone jako wymóg. normy mogą zapobiegać sporom prawnym, ponieważ określają jednoznaczne specyfikacje. • W rzeczywistości normy są traktowane – przede wszystkim w orzecznictwie – jako nadrzędne wobec prawa. Certyfikacja – zwłaszcza jeśli opiera się na normach – może prowadzić do skutecznego egzekwowania norm. Certyfikację można stosować do: • Produktów. • oprogramowania/narzędzi (np. w odniesieniu do interoperacyjności). • Procesów. • usługi. • Zasoby ludzkie: o certyfikacja personelu, o kompetencje i umiejętności. • Szkolenia: o organizacja szkoleń, o szkoleniowcy, o materiały i narzędzia szkoleniowe. Coraz częściej certyfikacja jest również stosowana do zasobów treści z punktu widzenia jakości treści i interoperacyjności. Obejmuje to również oprogramowanie i narzędzia do zarządzania treścią, odpowiednie usługi i inne usługi ponownie wykorzystujące zasoby treści, wymagania organizacyjne dotyczące zarządzania zasobami treści oraz wymagania dotyczące kompetencji i umiejętności zasobów ludzkich zaangażowanych w zarządzanie zasobami treści. Biorąc pod uwagę fakt, że niektóre z najważniejszych, a także społecznie i politycznie wrażliwych aspektów przekrojowych wciąż są dalekie od rozwiązania, regulacje prawne i techniczne będą odgrywać ważną rolę w dalszym rozwoju IoT. Aspekty te obejmują w szczególności: bezpieczeństwo, prywatność, ochronę, integralność, zaufanie, niezawodność, przejrzystość, anonimowość, etykę, a w szerszej perspektywie również interoperacyjność, zużycie energii i cybercrime. (Vermesan & Friess 2014: 31) 2 8 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication 4.3. Normalizacja i interoperacyjność Następujące stwierdzenie, odnoszące się do mikrouczących obiektów, a nie do „treści” ogólnie, nadal pozostaje prawdziwe: „Z jednej strony następuje proliferacja internetowych platform treści, które oferują użytkownikom jeden lub wiele zasobów, z drugiej zaś brakuje podstaw teoretyczno-metodologicznych, a co najwyżej brakuje również ukierunkowania na najlepsze praktyki w zakresie interoperacyjności treści. /Fakt, że coraz więcej zasobów jest również tworzonych i utrzymywanych za pomocą często niedoskonałych internetowych metod współpracy /uczestnictwa i metod rozproszonych, dodatkowo przyczyni się eration./ Therefore, a combination of means, such as standards, appropriate do tej proliferacji oprogramowania /technologii informacyjnych i komunikacyjnych/, schematów certyfikacji itp.) jest konieczny do zapewnienia jakości – tj. przede wszystkim niezawodności – ustrukturyzowanych treści.” (Galinski & Giraldo Perez: 2011) Powyżej wyjaśniono już, że „interoperacyjność techniczna” może nie gwarantować „interoperacyjności treści”. Interoperacyjność (Iop) w cytacie z portalu eTsI była oczywiście użyta w wąskim znaczeniu „interoperacyjności technicznej”. Coraz częściej jednak uznaje się, że interoperacyjność semantyczna Iop ma więcej wymiarów, niż oczekiwano, a jakość danych w dużym stopniu zależy od interoperacyjności treści Iop. Jakość danych z kolei w dużym stopniu zależy od jakości metadanych, a interoperacyjność treści Iop w znacznej mierze zależy od interoperacyjności modeli danych i ontologii (np. zgodnie z projektem monitorowania jakości danych dla otwartych danych ADeQuATe (2015)). Porównując ustandaryzowane wpisy terminologiczne dotyczące „interoperacyjności”, można znaleźć interoperacyjność (techniczną) w dziedzinie ICT zdefiniowaną następująco: „4.17 zdolność interoperacyjna do komunikowania się, wykonywania programów lub przesyłania danych między różnymi jednostkami funkcjonalnymi w sposób wymagający od użytkownika niewielkiej znajomości lub całkowitego braku znajomości unikatowych cech tych jednostek” (Iso/Ts 19101-2:2008, 4.17). Coraz częściej uznaje się, że definicja ta jest niewystarczająca w odniesieniu do spect to the user’s role as shown by: “3.11 interoperability stopnia lub zakresu, w jakim różnorodne środowiska (sprzętowe i programowe) są w stanie wymieniać informacje bez utraty treści oraz w sposób przejrzysty dla użytkownika” (Iso/Ts 22224:2009, 3.11). Uznano jednak również, że interoperacyjność techniczna może nie być rzeczywiście interoperacyjna bez „interoperacyjności organizacyjnej”, a ponadto „interoperacyjności semantycznej” (semIop), definiowanej jako: zdolność do rozumienia danych 2 9Terminologija | 2017 | 24 “2.34 semantic interoperability współdzielonych przez systemy na poziomie w pełni zdefiniowanych pojęć dziedzinowych” (Iso 11354-2:2015, 2.34). W tym kontekście interoperacyjność syntaktyczna – odnosząca się do mechanizmów pakowania i transmisji danych – jest uznawana za warunek wstępny interoperacyjności semantycznej. (wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/semantic_interoperability) Praktyka programistyczna uwzględnia jednak zazwyczaj wyłącznie aplikacje jednojęzyczne i jednomodalne, co z pewnością nie wystarcza do radzenia sobie z różnymi aspektami komunikacji międzyludzkiej. lingwiści rozróżniliby „interoperacyjność semantyczną” – nadal w dużej mierze na poziomie leksykalnym lub słownikowym – na: • leksykalną Iop (obejmującą pewien stopień Iop syntaktycznej w sensie językowym), • konceptualną Iop, • pragmatyczną Iop. We wszystkich powyższych przypadkach interoperacyjność elementów treści/komunikacji w różnych modalnościach między systemami i aplikacjami nie została wystarczająco uwzględniona. „Interoperacyjność treści” stanowi krok dalej niż „interoperacyjność semantyczna”, obejmując (w znaczeniu komunikacji międzyludzkiej) interoperacyjność leksykalną, konceptualną i pragmatyczną. Iso/TC 37 „język i terminologia” koncentruje się na „ustrukturyzowanych treściach na poziomie semantyki leksykalnej”, które obejmują terminologie i inne zasoby językowe, a także nielingwistyczne/niewerbalne zasoby tego, co nazywa się „mikrotreścią”. Komitet uznaje nielingwistyczne/niewerbalne zasoby mikrotreści za ważne „inne zasoby treści” (w znaczeniu „innych rodzajów komunikacji” <na poziomie semantyki leksykalnej>). Dlatego używa terminu „content Iop”, który wykracza poza „interoperacyjność treści” stosowaną w świecie ePub (mianowicie oznaczającą taki sam układ, a także wygląd i sposób prezentacji treści wykorzystywanej za pośrednictwem różnych urządzeń do czytania, takich jak e-booki, czytniki, iPad itp.). Iso/TC 37 zaczyna zdawać sobie sprawę z tego, że może być zmuszone do podjęcia działań normalizacyjnych dotyczących kwestii związanych z tym szerszym pojęciem content Iop. Projekt UE universAAl (2012: 16-17) odnosi się do dalszych aspektów interoperacyjności, w tym: •“Protocol Interoperability: The ability to share, bits and bytes over a network; 3 0 Christian Galinski Internet rzeczy – Hype i rzeczywistość: Kluczowa issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication • interoperacyjność usług: Zdolność do wymiany komunikatów w dobrze zdefiniowanym formacie; • Interoperacyjność aplikacji: Zdolność do jednolitej interpretacji wymienianych danych; • Interoperacyjność postrzegana przez użytkownika: Zdolność komponentów systemu do skutecznej i dokładnej komunikacji oraz świadczenia usług oczekiwanych przez użytkownika.” „Cztery różne klasy opierają się na sobie nawzajem. Interoperacyjność z perspektywy użytkownika będącego człowiekiem będzie możliwa tylko wtedy, gdy systemy aplikacyjne i aplikacje przez niego używane będą interoperacyjne. To z kolei wymaga, aby usługi sieciowe wykorzystywane przez te aplikacje do wymiany komunikatów, poleceń, plików, obrazów i dźwięków były interoperacyjne. Ponadto wymaga to, aby rzeczywista wymiana surowych danych („bitów i bajtów”) była interoperacyjna, co jest możliwe tylko wtedy, gdy komponenty elektryczne i elektroniczne (złącza i kable) lub komponenty bezprzewodowe są.” W połączeniu z trzema formami współpracy systemów: kompatkonieczne ibility, interactions with de-facto standards and interoperability through standards, universAAl (2012: 15) pointed out: “For this, usually it is jest przestrzeganie wspólnych norm i standardów.” To samo dotyczy również interoperacyjności treści, która – w zarządzaniu terminologią – wymaga standardów metodologicznych odnoszących się do • kategorii danych (nie całkiem tożsamych z metadanymi) używanych w koncepcyjnym projektowaniu wpisów ustrukturyzowanej treści; • modeli danych i metod modelowania danych; • metamodeli umożliwiających interoperacyjność konkurujących modeli danych. Normy te należy stosować konsekwentnie i rygorystycznie – co wymaga, aby określone w nich metody były interoperacyjne. Można określać to mianem „metodologii Iop”, a nawet „norm Iop”. Dopiero wtedy można osiągnąć treść Iop – co ułatwia również zapewnienie jakości mikrotreści. Oznacza to, że nadal potrzebujemy większej liczby norm – i „lepszych” z punktu widzenia interoperacyjności, z którą jeden z komputerów przedwczorajszych pod względem pełnej requisites of sustainability in this field. The above also applies in particular to ‘controlled communication’. Tointeroperacyjności semantycznej wciąż nie jest w stanie poradzić sobie z całym zakresem wariantów języka (por. pragmatyka – w tym „spontaniczne warianty”), tym mniej, jeśli interoperacyjność jest 3 7Terminologija | 2017 | 24 „decydenci zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, twórcy oprogramowania, branża treści oraz twórcy odpowiednich norm /powinni być/ świadomi, że wielojęzyczność, multimodalność, eIntegracja i eDostępność muszą być uwzględniane od samego początku w procesie tworzenia oprogramowania i treści. „Rozważania te są konieczne, aby uniknąć konieczności dodatkowego lub naprawczego opracowywania bądź przeprojektowywania w momencie adaptacji, co zwykle jest bardzo kosztowne i często okazuje się niemożliwe”. od 2010 roku komitety techniczne organizacji normalizacyjnych na szczeblu międzynarodowym, europejskim lub krajowym opracowały bądź zrewidowały setki norm dotyczących eDostępności i eIntegracji – nie wspominając o wielu normach branżowych opracowanych przez inne organizacje opracowujące normy (sDo). Ponadto istnieją prawdopodobnie tysiące norm, które mają znaczenie dla osób z niepełnosprawnościami (PwD). W szczególności „dostępność” w szerokim znaczeniu rzadko występuje w tytule lub treści tych norm. „Zalecenie 2016” odnosi się do krytycznych kwestii zidentyfikowanych podczas niedawnych konferencji, inicjatyw i projektów dotyczących e-dostępności i e-integracji oraz powiązanych tematów związanych z trudnościami, z jakimi borykają się twórcy systemów, ich klienci, świadczeniodawcy opieki zdrowotnej i użytkownicy końcowi podczas prób znalezienia i zastosowania odpowiednich norm. Organizacje popierające „Zalecenie 2016” wzywają zainteresowane strony zajmujące się e-dostępnością i e-integracją, w szczególności organizacje opracowujące normy (sDos), do: Ø opracowania bardziej precyzyjnego podejścia do klasyfikacji lub słów kluczowych w celu identyfikowania w normach treści mających znaczenie dla e-dostępności i e-integracji Ø rejestrowania potencjalnego znaczenia pojawiającej się normy dla e-dostępności i e-integracji już od początku działalności normalizacyjnej Ø wzajemnego odsyłania do norm mających znaczenie dla e-dostępności i e-integracji Ø zachęcania do formułowania i stosowania spójnego słownictwa / terminologii Ø wdrażać funkcje wyszukiwania ułatwiające korzystanie ze standardów Ø ułatwiać aktywne zaangażowanie osób z niepełnosprawnościami (PwD) jako użytkowników końcowych w działania normalizacyjne, między innymi poprzez udostępnianie dokumentów dotyczących standardów w „dostępnym” formacie Wdrożenie powyższych środków zwiększyłoby interoperacyjność produktów i usług związanych z eAccessibility i eInclusion, a tym samym przyniosłoby korzyści użytkownikom standardów i normalizacji jako całości. 3 8 Christian Galinski Internet rzeczy – Hype i rzeczywistość: kluczowe issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication Zalecenie: procesy opracowywania i monitorowania standardów, w połączeniu ze standardami dotyczącymi eAccessibility i eInclusion oraz powiązanych aspektów, powinny umożliwiać koordynację działań normalizacyjnych w różnych komitetach technicznych zajmujących się podobnymi tematami. tees and sDos, leading to content coherence among standards about Pomogłoby to przemysłowi i innym organizacjom spełniać wymagania standardów odnoszące się do społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw i zarządzania ryzykiem, a także najnowsze przepisy prawne dotyczące dostępności w eProcurement i publicznych witrynach internetowych. Warto rozważyć podjęcie działań wspierających w celu (a) promowania systemów certyfikacji opartych na standardach dotyczących eAccessibility i eInclusion, (b) zachęcania do działań edukacyjnych i szkoleniowych odnoszących się do takich standardów oraz (c) wzmacniania pozytywnej roli, jaką mogą tu odgrywać media (zarówno instytucjonalne, jak i społecznościowe) oraz społeczeństwo obywatelskie. poparcie online: aaate-endorsed-the-recommendation-2016-concerning-standards-on-eaccessibility-and-einclusion/ INTERNET RZECZY – OCZEKIWANIA I RZECZYWISTOŚĆ: NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY TECHNOLOGII INTERNETU RZECZY ORAZ TREŚĆ INTERAKCJI CZŁOWIEK–KOMPUTER Postęp badań naukowych i rozwoju technologicznego poświęconych Internetowi rzeczy jest bardzo szybki. Internet rzeczy może technologicznie połączyć mniej więcej wszystkie obszary świadczenia usług elektronicznych, w tym e-zdrowie, e-biznes i handel, e-zarządzanie, a nawet e-edukację i inne usługi, nie wspominając już o projektach określanych połączeniami ze słowami „inteligentny” lub „zaawansowany” (takich jak inteligentne miasta, inteligentny transport, inteligentne szpitale). Mając na uwadze te kwestie, coraz wyraźniej uwidaczniają się wady postrzegania interoperacyjności przede wszystkim przez pryzmat technologii (interoperacyjność techniczna), a także w pewnym stopniu przez pryzmat semantyki (interoperacyjność semantyczna). Obfitość internetowych platform treści, oferujących użytkownikom jeden lub wiele zasobów, na pierwszy rzut oka wydaje się przytłaczająca. Przyjrzawszy się bliżej interaktywności i jakości treści tych zasobów, można zauważyć, że często brakuje im podstawy teoretyczno-metodologicznej. Sytuacja staje się jeszcze bardziej złożona, gdy treść – zwłaszcza różne rodzaje mikrotreści – jest tworzona, utrzymywana i powiązana z innymi treściami za pomocą metod opartych na korzystaniu z internetu. Kiedy dane „tworzone” przez urządzenia Internetu rzeczy muszą być interpretowane, aby stały się kas. Kai daiktus turi atspindėti skirtingų kalbų žodžiai ar nežodiniai ženklai esant kitoms jutiminio suvokimo formoms, semantika turi remtis sąvokomis. Kaip viena pamatinė idėja ar sąvoka, pasiekiama per atskirą universalųjį adresą ar pastoviąją nuorodą, apibrėžtas mikroturinys apima daugelį įvairių turinio rūšių – galiausiai net joms informacją i wiedzą, nie wystarcza już zwykła identyfikacja obiektów (obiektów świata fizycznego lub rzeczy wirtualnych) i przypisanie im nazwy słownej lub niewerbalnej, bez uwzględnienia odpowiednich metadanych używanych do opisu pojęć. Powstaje pytanie, czy te różnorodne mikrotreści 3 9Terminologia | 2017 | 24 rodzaje, w tym dane leksykograficzne i terminologiczne (a także nomenklatury naukowe), słowniki kontrolowane (tezaurusy i inne systemy organizacji wiedzy), systemy strukturyzowania wiedzy (ontologie, mapy tematyczne itp.) oraz odpowiednie metadane mogą być rozwijane i zarządzane na podstawie jednej metodologii o szerokim zakresie – metodologii terminologii. Oczywiście, należy uwzględnić różne role poszczególnych rodzajów mikrotreści. Otrzymano 2017-09-07 Christian Galinski Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej (Infoterm) c/o Co-sPACe Gumpendorferstrasse 65/1, 1060 Wiedeń, Austria e-mail [email protected]