The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication

Internet rzeczy – hype i rzeczywistość: kluczowe zagadnienia dotyczące technologii Internetu rzeczy i „treści” komunikacji człowiek–maszyna CHRISTIAN GALINSKI Infoterm (International Information Centre for Terminology) SŁOWA KLUCZOWE: Internet rzeczy (IoT), „rzeczy”, e-aplikacje, „inteligentne” aplikacje, treści nieustrukturyzowane i ustrukturyzowane, mikrotreści, komunikacja międzyludzka (H2H), obiekt informacyjny, obiekt treści a znaczenie treści, kodowania, niewerbalne reprezentacje pojęć, interoperacyjność treści, metadane, dane podstawowe, język kontrolowany, kontrolowane słownictwo, osoby z niepełnosprawnościami (PwD), wspomagająca i alternatywna komunikacja (AAC) 1. ZWIĄZEK MIĘDZY INTERNETEM RZECZY A „TERMINOLOGIĄ” LUB „USTRUKTURYZOWANĄ TREŚCIĄ” Niniejszy artykuł ma na celu umiejscowienie „treści” w kontekście rozwoju, osiągnięć i wyzwań związanych z Internetem rzeczy (IoT), jego wpływu na społeczeństwo ludzkie, a także, rzecz jasna, na komunikację międzyludzką (H2H), która jest w coraz większym stopniu wspierana przez technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT). Treść może przybierać wiele postaci, takich jak teksty, treści w innych niż mówiona lub pisana modalnościach (np. inne znaki wizualne lub akustyczne, a nawet informacje przekazywane w formie dotykowej lub haptycznej). W odniesieniu do treści niniejszy artykuł koncentruje się na treści ustrukturyzowanej na poziomie semantyki leksykalnej – nazywanej także „mikrotreścią”. Terminologie są najważniejszym rodzajem mikrotreści w komunikacji specjalistycznej, zarówno mówionej, jak i pisanej. Coraz częściej jednak w specjalistycznej komunikacji mówionej lub pisanej niezbędne są modalności niewerbalne, które pojawiają się nawet w danych terminologicznych. Jeszcze w niedawnej przeszłości głównymi tematami związanymi z technologią komputerową były społeczeństwa informacyjne i oparte na wiedzy, cyfryzacja (np. biblioteka cyfrowa), automatyzacja biur, mechatronika i podobne zagadnienia. Dzisiejsze modne hasła to sztuczna inteligencja (AI), semantyczna sieć WWW (SemWeb), Big Data, przetwarzanie w chmurze, robotyka (odnosząca się do systemów cyberfizycznych), Przemysł 4.0 – nie wspominając o wielu aspektach przemysłu i społeczeństwa określanych przymiotnikiem 6 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication „inteligentny”, takich jak inteligentne miasta, inteligentny transport, inteligentne domy, inteligentne szpitale, inteligentne budynki itp. Część tej „inteligencji” jest już w znacznym stopniu wdrożona w postaci działań z przedrostkiem „e”, takich jak e-biznes i e-handel, e-zdrowie, e-administracja, e-learning, a także nowych „e-aplikacji”, takich jak e-dostępność i e-integracja, e-bankowość, e-zamówienia, e-fakturowanie itp. Czy którekolwiek z powyższych może być użyteczne bez treści? IoT ma potencjał, by połączyć wszystkie wymienione wyżej technologie i aplikacje w jeden wielki cyberwszechświat, w którym dane – oczywiście także w postaci „treści” – są tworzone nie tylko przez ludzi i dla ludzi, lecz również przez „rzeczy” (i dla nich), coraz częściej wykorzystywane do celów, których dotąd sobie nie wyobrażano. Dlatego terminy często używane w odniesieniu do ICT, a w szczególności do IoT, nie oznaczają jeszcze stabilnych pojęć. Dotychczas rozwój IoT koncentruje się na technologii, podczas gdy aspekty komunikacji H2H – nawet jeśli wspieranej przez ICT – są w odpowiedniej literaturze w dużej mierze pomijane. 2. DEFINICJE 2.1. Internet rzeczy (IoT) IERC (http://www.internet-of-things-research.eu/about_iot.htm), Europejski Klaster Badań nad IoT) definiuje IoT jako „dynamiczną globalną infrastrukturę sieciową o zdolnościach do samokonfiguracji, opartą na standardowych i interoperacyjnych protokołach komunikacyjnych, w której fizyczne i wirtualne «rzeczy» mają tożsamość, atrybuty fizyczne i wirtualne osobowości, korzystają z inteligentnych interfejsów i są płynnie zintegrowane z siecią informacyjną” (zob. Vermesan i in. 2011). Jako wizja (z pewną dozą szumu medialnego) wczesne koncepcje IoT mogły być czysto technologicznymi, futurystycznymi wizjami, ale w ciągu ostatnich kilku lat coraz więcej osiągnięć ujawnia rosnące znaczenie rynkowe. Wygląda na to, że w nadchodzących latach IoT radykalnie zmieni środowisko człowieka na całym świecie, jeśli chodzi o ruch drogowy i transport, mieszkalnictwo i warunki życia, technologie i usługi zdrowotne, rozwój rolnictwa i przemysłu spożywczego, edukację, komunikację itd. Jednak aspekt „treści” częściej niż nie jest pomijany w dyskusjach o tych osiągnięciach technicznych. Terminologija | 2017 | 24 7 ITU (ITU-T Y2060:2012, 3.2.2) definiuje IoT jako: „Globalną infrastrukturę dla społeczeństwa informacyjnego, umożliwiającą świadczenie zaawansowanych usług poprzez łączenie (fizycznych i wirtualnych) rzeczy w oparciu o istniejące i rozwijające się interoperacyjne technologie informacyjno-komunikacyjne. UWAGA 1 – Dzięki wykorzystaniu możliwości identyfikacji, przechwytywania danych, ich przetwarzania i komunikacji IoT w pełni wykorzystuje rzeczy do świadczenia usług na potrzeby wszelkiego rodzaju zastosowań, zapewniając jednocześnie spełnienie wymagań dotyczących bezpieczeństwa i prywatności. UWAGA 2 – W szerszej perspektywie IoT można postrzegać jako wizję o implikacjach technologicznych i społecznych.” Według Dave’a Evansa (2011 – CISCO Internet Business Solution Group, IBSG) Internet podwaja swoją wielkość co 5,32 roku. W pewnym stopniu przypomina to prawo Moore’a, które przewiduje podwojenie liczby tranzystorów w wysoce zintegrowanych układach scalonych (półprzewodnikach) mniej więcej co dwa lata. Prawo Moore’a ostatecznie doprowadziło do „miniaturyzacji” elementów elektronicznych, a zatem urządzenia elektroniczne zbudowane z tych półprzewodników stały się mniejsze, a ich funkcjonalność stale rosła. Rozwój Internetu jest po prostu odpowiedzią na potrzebę przesyłania wykładniczo rosnących ilości danych. Według D. Evansa (tamże), z technologicznej i komercyjnej perspektywy IBSG, IoT to po prostu moment przypadający na lata 2008/2009, kiedy do Internetu podłączonych było więcej „rzeczy fizycznych” (takich jak urządzenia elektroniczne) niż ludzi. Obecnie ponad 75% ludności świata jest w taki czy inny sposób podłączone do Internetu. Badania pokazują, że liczba urządzeń (zwłaszcza elektronicznych) podłączonych do Internetu wzrosła i nadal rośnie szybciej niż liczba ludzi łączących się z Internetem za pomocą komputerów lub telefonów komórkowych. Możliwe zatem, że już dziś do Internetu podłączonych jest od 25 mld do 50 mld urządzeń. Nie mogłoby do tego dojść bez szybkiego rozwoju technologii mobilnych, wykorzystywanych nie tylko do komunikacji H2H wspieranej przez ICT, lecz także do pozyskiwania danych i innych sposobów ich wykorzystania. Ponadto na scenę wkroczyły inne „rzeczy fizyczne” – takie jak kamery monitoringu, czujniki do wszelkiego rodzaju zastosowań w przemyśle itp. – jako „źródła” danych. Ericsson (2016) „ostrożnie” szacuje, że liczba podłączonych urządzeń w postaci namacalnych obiektów wyniesie w 2021 roku blisko 30 mld, w tym nieco ponad 10 mld urządzeń do komunikacji H2H wspieranej przez ICT. Te ostatnie 8 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication liczba rośnie liniowo, podczas gdy liczba urządzeń służących do komunikacji M2M rośnie znacznie szybciej. D. Evans (ibidem) „optymistycznie” szacuje, że 50 mld urządzeń jest podłączonych do Internetu. Jak dotąd Internet, można argumentować, nie zmienił się zasadniczo w zbyt dużym stopniu. Jednak IoT można postrzegać jako pierwszą rzeczywistą ewolucję Internetu. Już nadał Internetowi zdolność sensoryczną (temperatura, ciśnienie, wibracje, światło, wilgotność, naprężenia), pozwalając nam działać bardziej proaktywnie i mniej reaktywnie. ITU (ITU-T Y2060:2012, 6.1) stwierdza: „Wykorzystując możliwości identyfikacji, przechwytywania danych, przetwarzania i komunikacji, IoT w pełni wykorzystuje „rzeczy”, aby oferować usługi dla wszelkiego rodzaju aplikacji, a jednocześnie zapewnia spełnienie wymagań dotyczących bezpieczeństwa i prywatności. UWAGA – Oczekuje się, że IoT w znacznym stopniu zintegruje wiodące technologie, takie jak technologie związane z zaawansowaną komunikacją maszyna–maszyna, sieciami autonomicznymi, eksploracją danych i podejmowaniem decyzji, ochroną bezpieczeństwa i prywatności oraz przetwarzaniem w chmurze, z technologiami zaawansowanego wykrywania i sterowania. Jak pokazano na rysunku 1, IoT dodaje wymiar „komunikacji z dowolną RZECZĄ” do technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), które już zapewniają komunikację „w dowolnym CZASIE” i „w dowolnym MIEJSCU”.” Można to zilustrować następującym wykresem: Rysunek 1: Rozszerzone wymiary IoT (ITU-T Y2060:2012, 6.1) Terminologija | 2017 | 24 9 2.2. Internet a „internet” Nawet wśród ekspertów ICT istnieją nieporozumienia dotyczące „internet”, co wyraźnie pokazuje UNESCO (2017): „Internet: ogólnoświatowa publiczna sieć sieci komputerowych, która zapewnia dostęp do wielu usług komunikacyjnych, w tym do World Wide Web (WWW), oraz przesyła pocztę elektroniczną, wiadomości, treści rozrywkowe i pliki danych. UWAGA 1: Internet (z wielką literą „I”) oznacza ogromną globalną sieć publiczną, w której działa również World Wide Web. Inne internets — również będące sieciami sieci komputerowych — zapisuje się małą literą „i”.” Podobna zasada dotyczy World Wide Web (WWW, zwanej również Web lub The Web), którą można opisać następująco (UNESCO, tamże): „najpopularniejsza ze wszystkich usług i aplikacji Internetu (często używana wymiennie z Internetem), zapewniająca użytkownikom możliwość — dostępu do informacji i usług po połączeniu z Internetem, — publikowania informacji oraz — oferowania usług dostępnych dla wszystkich innych użytkowników Internetu. UWAGA 1: World Wide Web jest jedną z największych usług działających w Internecie. Liczne inne usługi udostępniane za pośrednictwem Internetu obejmują pocztę elektroniczną, przesyłanie plików, telefonię głosową przez IP (VOIP), telewizję cyfrową, zdalne sterowanie komputerem, grupy dyskusyjne i gry online. Wszystkie te usługi można wdrożyć w dowolnym internecie dostępnym dla użytkowników sieci.” Obecnie zarówno Internet, jak i WWW w dużej mierze opierają się na standardach, przede wszystkim na zestawie protokołów internetowych, obejmującym: /a/ „model sieci komputerowej i protokoły komunikacyjne łączące liczne standardy techniczne stosowane w Internecie i innych sieciach opartych na zestawie protokołów internetowych UWAGA 1: Zestaw protokołów internetowych jest najważniejszym zbiorem protokołów Internetu (łącznie zwanym zestawem protokołów Transmission Control Protocol i Internet Protocol — TCP/IP) i umożliwia dużym, rozległym geograficznie sieciom komputerowym szybką i ekonomiczną komunikację między sobą za pośrednictwem różnych łączy fizycznych. Jest utrzymywany i rozwijany przez Internet Engineering Task Force (IETF).” (UNESCO, tamże) Protokół internetowy (IP) można opisać następująco: „główny standard techniczny łączenia sieci, stanowiący podstawę Internetu, który określa sposób przesyłania w nim danych na podstawie trzech zasad: przełączania pakietów, sieci typu end-to-end i odporności UWAGA 1: IP jest wdrażany w dwóch wersjach, IPv4 i IPv6, z których obie opierają się na standardach technicznych, mających różne implementacje. Często 10 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication używane zamiennie w odniesieniu do zestawu protokołów Transmission Control Protocol i Internet Protocol (TCP/IP), chociaż IP obejmuje pierwsze — ale wciąż najważniejsze — protokoły sieciowe zdefiniowane w TCP/IP.” (UNESCO ibidem) Należy zrozumieć różnice między Internet a WWW — terminami często używanymi zamiennie. Internet jest warstwą fizyczną, czyli siecią fizyczną złożoną z przełączników, routerów i innego sprzętu. Jego podstawową funkcją jest szybkie, niezawodne i bezpieczne przesyłanie informacji z jednego punktu do drugiego. WWW natomiast jest warstwą aplikacji działającą w oparciu o Internet. Jej główną rolą jest zapewnienie interfejsu, który umożliwia korzystanie z informacji przepływających przez Internet. Już dość wcześnie WWW nazwano „siecią rzeczy”. 2.3. Czym są „rzeczy” w IoT? ITU (ITU-T Y.2060:2012, 3.2.3) defines ‘things’ as follows with regard to the IoT: „obiekt świata fizycznego (rzeczy fizyczne) lub świata informacji (rzeczy wirtualne), który można zidentyfikować i zintegrować z sieciami komunikacyjnymi”. Rzeczy mają powiązane informacje, które mogą być statyczne lub dynamiczne. Zrównanie „rzeczy” z „obiektami” jest zgodne z tradycyjną teorią naukową, zwłaszcza ontologią. W terminologii naukowej (opartej na teorii nauki) „obiekt świata fizycznego” nazywany jest również „obiektem materialnym” (lub obiektem fizycznym, realnym, konkretnym itp.). W związku z tym ITU definiuje „urządzenia” jako obiekty fizyczne będące /a/ „sprzętem o obowiązkowych funkcjach komunikacyjnych oraz opcjonalnych funkcjach wykrywania, uruchamiania, przechwytywania danych, przechowywania danych i przetwarzania danych”. W terminologii naukowej „rzecz wirtualna” nazywana jest „obiektem niematerialnym” (lub obiektem wyobrażonym, abstrakcyjnym itp.). Według ITU rzeczy wirtualne „istnieją w świecie informacji i można je przechowywać, przetwarzać oraz udostępniać. Przykładami rzeczy wirtualnych są treści multimedialne i oprogramowanie aplikacyjne” (ITU-T Y.2060:2012, 6.1). Ta definicja pomija fakt, że „treść” — zwłaszcza mikrotreści — sama w sobie stanowi uniwersum „rzeczy wirtualnych”. Chociaż oprogramowanie jest Terminologija | 2017 | 24 11 potrzebne do obsługi tej technologii, pojawiają się poważne problemy z interoperacyjnością, jeśli treści zalicza się do tej samej kategorii co „oprogramowanie aplikacyjne” – między innymi dlatego, że treści i oprogramowanie mają zupełnie różne cykle życia oraz wymagania dotyczące zarządzania projektami i jakości, by wymienić tylko kilka różnic. Poza tym pojawia się tu pytanie filozoficzne: czy wszystkie „rzeczy” są jedynie „obiektami informacyjnymi”, czy też mogą być czymś znacznie więcej, jeśli rozpatruje się je jako „obiekty postrzegane” przez ludzi lub indywidualnie „obiekty pojmowane” w ludzkiej rzeczywistości. Radykalnie redukcjonistyczny pogląd, zgodnie z którym z technologicznego punktu widzenia wszystko jest wyłącznie „obiektami informacyjnymi”, może okazać się poważnym błędem. Treści można również uznać za „rzeczy” (zob. także podrozdział 2.5). Mikrotreści w postaci „obiektów treści” zaliczają się do „rzeczy fizycznych”, natomiast znaczenia bytów treściowych — do „rzeczy wirtualnych”. Oba rodzaje wymagają metadanych do opisu i identyfikacji. 2.4. Komunikacja międzyludzka Ostatecznie każda treść musi być lub przynajmniej potencjalnie może być rozumiana przez ludzi. Komunikacja międzyludzka (H2H) wyróżnia się szerokim wykorzystaniem „języka” — we wszystkich jego znaczeniach, od francuskiego „langage”, przez „langue”, po „parole”, zgodnie z koncepcjami Ferdinanda de Saussure’a. Jednak język i języki nie są jedynymi środkami komunikacji, a komunikacja językowa nie ogranicza się wyłącznie do mowy i pisma. Kanały (lub modalności) komunikacji międzyludzkiej mogą być wzrokowe, słuchowe, dotykowe (jak w alfabecie Braille’a) i haptyczne, węchowe, elektromagnetyczne lub biochemiczne. Ponadto komunikacja może odbywać się na poziomie świadomym i nieświadomym. Ogólnie rzecz biorąc, można ją zdefiniować jako: „akt przekazywania zamierzonych znaczeń od jednego podmiotu lub grupy do innego za pomocą wzajemnie rozumianych znaków i reguł semiotycznych”. (Wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Communication) Z perspektywy komunikacji H2H zasadnicze elementy tej definicji to: zamierzone znaczenia, przekazywane między ludźmi (zarówno jednostkami, jak i grupami), wzajemnie rozumiane znaki/symbole i reguły. 12 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication Inni natomiast podkreślają aspekt interakcji społecznych: „Komunikacja jest istotą ludzkich interakcji i uczenia się. Charakter komunikacji zależy od interakcji między dwiema lub większą liczbą osób, a zrozumienie kształtuje się w toku tej interakcji”. (ISAAC – https://www.isaac-online.org/english/what-is-aac/what-is-communication/) ISAAC kontynuuje: „Komunikacja jest podstawowym prawem człowieka i warunkiem niezbędnym jakości naszego życia jako gatunku społecznego. Jako istoty ludzkie wykorzystujemy komunikację, aby: nawiązywać relacje z innymi, budować więzi społeczne, witać się, zwracać na siebie uwagę, dzielić się uczuciami, wyrażać opinię, zgadzać się, nie zgadzać się, wyjaśniać, dzielić się informacjami, zadawać pytania, odpowiadać, przekomarzać się, targować się, negocjować, spierać się, manipulować, prawić komplementy, komentować, protestować, narzekać, opisywać, zachęcać, instruować, przekazywać informacje zwrotne, żartować, rozmawiać o zainteresowaniach, być uprzejmymi, nawiązywać przyjaźnie, wyrażać zainteresowanie lub jego brak itd.” W odniesieniu do powyższych celów i z uwzględnieniem społecznych oraz interakcyjnych aspektów komunikacji wiadomo, że komunikacja niewerbalna jest ważnym środkiem komunikacyjnym wspomagającym język w komunikacji międzyludzkiej, a w niektórych aktach komunikacyjnych nawet go zastępującym. Szacuje się, że stanowi ona dwie trzecie całej komunikacji i obejmuje świadome oraz nieświadome procesy kodowania i dekodowania (przekazywanych znaczeń/wiadomości). Może obejmować wskazówki wizualne, takie jak mowa ciała (np. postawa), gesty i mimikę, słuchowe cechy głosu w mowie (parajęzyk), takie jak barwa, tempo, wysokość i natężenie głosu oraz styl mówienia, a także cechy prozodyczne, takie jak rytm, intonacja i akcent. Nie trzeba dodawać, że wiele z tych elementów może być silnie uwarunkowanych kulturowo i językowo. (Zob. Wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Communication) Wiele badań nad komunikacją niewerbalną koncentrowało się na interakcjach między jednostkami, które można podzielić na trzy główne obszary: warunki otoczenia, w którym odbywa się komunikacja, cechy fizyczne uczestników komunikacji oraz ich zachowania podczas interakcji. Komunikacja pisemna — zwłaszcza z perspektywy „lokalizacji” (L10N), na przykład w tłumaczeniu oraz redagowaniu/pisaniu dokumentacji technicznej — również może zawierać elementy niewerbalne: (a) językowe, takie jak indywidualny styl, oraz (b) niejęzykowe, takie jak fotografie, obrazy, rysunki, wykresy, diagramy, osadzone znaki akustyczne (np. w e-bookach) itd. Nie trzeba dodawać, że wiele z tych elementów może być silnie uwarunkowanych kulturowo i językowo, a także zależnych od grupy społecznej lub rejestru językowego. Terminologija | 2017 | 24 13 Biorąc pod uwagę wspomniane wyżej kanały komunikacji, tradycyjne definicje komunikacji H2H wymagają rozszerzenia, ponieważ w dużej mierze skupiały się na „języku” w wąskim znaczeniu. W obszarze wychowania i edukacji dzieci, a także komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC) dla osób z zaburzeniami komunikacji różnego rodzaju lub pochodzenia, „język” i komunikacja H2H są stosowane — i muszą być stosowane — w znacznie szerszym znaczeniu. Narzędzia e-learningowe i technologie wspomagające uwzględniają tę kwestię, dlatego często tworzy się aplikacje lub narzędzia przydatne dla wszystkich. Coraz częściej wszystkie wspomniane wyżej aspekty komunikacji międzyludzkiej mogą być wspierane przez ICT. Ostatecznie „rzeczy” w IoT będą — a w razie potrzeby być może nawet będą musiały — być przedstawiane ludziom. Dlatego lekceważenie złożonej natury komunikacji H2H nie tylko ograniczy sprawność i skuteczność stosowanych technologii, lecz także doprowadzi do problemów z jakością informacji, odpowiedzialnością za informacje przedstawione w niewłaściwy sposób (określonym grupom docelowym lub ogółowi), społeczną odpowiedzialnością biznesu (CSR), różnego rodzaju odpowiedzialnością prawną itd. Istnieje seria norm oparta na niezwykle kompleksowym, choć skondensowanym połączeniu fundamentalnych teorii dotyczących komunikacji międzyludzkiej i zachowania, w tym: ITU-T X.1081:2011 Telebiometryczny model multimodalny – ramy specyfikacji aspektów bezpieczeństwa i ochrony w telebiometrii. Eksperci w dziedzinie komunikacji H2H mogą zapewne nie dostrzegać związku z ITU-T X.1081:2011 i powiązanymi normami, ponieważ tytuły tych norm i nazwy komitetów, które nad nimi pracują, zdają się nie mieć związku z komunikacją H2H. Eksperci w dziedzinie biometrii raczej nie pomyślą o treści komunikacji H2H ani o jej wymiarze semantycznym, społecznym i kulturowym — chyba że da się je w taki czy inny sposób „obliczyć”. Dziś jednak niemal wszystko, co dotyczy komunikacji międzyludzkiej, jest lub wkrótce będzie wspierane przez ICT. Po zaleceniu ITU-T wydano IEC 80000-14:2014 Telebiometria związana z fizjologią jako część zharmonizowanej serii ISO i IEC 80000, a także zalecenie ITU-T X.1082:2010 Telebiometria związana z fizjologią człowieka. Prace normalizacyjne nad zharmonizowaną serią ISO i IEC 80000 prowadzą wspólnie ISO/TC 12 i IEC/TC 25, oba noszące nazwę Wielkości i jednostki, natomiast tematami pokrewnymi zajmuje się kilka innych komitetów ISO/IEC-JTC 1 Technika informatyczna oraz ISO/TC 68 Usługi finansowe, a także kilka innych organizacji opracowujących normy lub- 14 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication organizacje normalizacyjne (SDO), takie jak OASIS, ICAO, Interpol itp. — nie wspominając o licznych agencjach amerykańskich. ITU-T X.1081:2011 utorowała drogę do interdyscyplinarnego podejścia do standaryzacji także aspektów komunikacji H2H (w tym odpowiednich metodologii oraz — w razie potrzeby — stosownych repozytoriów treści). W świetle nowych perspektyw nakreślonych powyżej części serii norm ISO/IEC 80000 mogą w przyszłości okazać się bardzo przydatne w odniesieniu do komunikacji H2H wspieranej przez ICT oraz aspektów treści w ramach przyszłego IoT. 2.5. Treść Nawet z perspektywy normalizacji terminy dane, informacja i treść są nader często używane zamiennie. Teoria przetwarzania informacji głosi, że świat fizyczny składa się z samej informacji. Zgodnie z tą definicją „dane” albo składają się z informacji fizycznej, albo są jej synonimem. Dane jako pojęcie abstrakcyjne można uznać za najniższy poziom abstrakcji, z którego wywodzą się informacja, a następnie wiedza. „Zazwyczaj informację definiuje się w kategoriach danych, wiedzę w kategoriach informacji, a mądrość w kategoriach wiedzy”. (Rowley 2007: 163) Ogólnie rzecz biorąc, informacja i dane mają wiele wspólnego i w odpowiedniej literaturze często używa się ich jako synonimów. W normach ISO „dane” definiuje się w odniesieniu do informacji, a „informację” — w odniesieniu do danych, co stanowi typowy przypadek definicji kołowych. Bob Boiko (2004: 5) stwierdza: „Z perspektywy użytkownika informacją jest każda treść, natomiast z perspektywy programisty komputerowego — wszystkie dane”. W toku rozwoju e-aplikacji termin „treść” stał się dość nieprecyzyjny. W normach międzynarodowych definiuje się go między innymi następująco: • ISO/IEC 15938-5:2003 (3.3.2.9): reprezentacja informacji zawartej w danych multimedialnych lub z nimi związanej, przedstawiona w sformalizowany sposób, odpowiedni do interpretacji przez człowieka. Treść odnosi się do danych i metadanych; • ISO/IEC 24800-3:2010 (3.1.5): dane i powiązane z nimi metadane; • ISO 24531:2013 (4.11): <XML> wszystkie dane między znacznikiem początkowym a znacznikiem końcowym elementu. Terminologija | 2017 | 24 15 Powyższe pokazuje, że treść i metadane są ze sobą ściśle powiązane. Metadane stosowane lub wymagające zastosowania w żadnym razie nie ograniczają się do treści językowych, zarówno mówionych, jak i pisanych. Wobec coraz większej wszechobecności i powszechności ICT aspekty komunikacji H2H wykraczające poza „język” zyskują na znaczeniu – co znajduje odzwierciedlenie również w wymaganiach dotyczących „interoperacyjności treści”. ISO 9241-151:2008 definiuje „treść” (w znaczeniu treści internetowej odnoszącej się do internetowego interfejsu użytkownika) jako „zbiór obiektów treści” (punkt 3.4), a „obiekt treści” jako „obiekt interaktywny lub nieinteraktywny zawierający informacje przedstawione w postaci tekstu, obrazu, wideo, dźwięku lub innych rodzajów mediów” (punkt 3.5). Zatem z technicznego punktu widzenia zarządzanie treścią traktuje treść jako „obiekty treści” w zależności od wymaganych przez nie mediów, takich jak: tekst (tj. dane tekstowe, w tym wszelkiego rodzaju dane alfanumeryczne), obraz (dane graficzne), wideo (w tym dane multimedialne?), dźwięk (dane audio), inne rodzaje mediów. „Inne rodzaje mediów” wskazują, że nie wyklucza się innych „modalności” (zdefiniowanych w ISO 5492:2008, 2.11 jako „wrażenia pośredniczone przez dowolny układ zmysłowy, na przykład modalność słuchowa, smakowa, węchowa, dotykowa, somestetyczna lub wzrokowa”). Z jednej strony tekst, obraz i wideo (bez dźwięku) odnoszą się do modalności wzrokowej; z drugiej strony różne modalności mogą dziś występować wplecione w teksty lub dokumenty, np. w e-bookach. Pokazuje to, że treść nie jest zdefiniowana w sposób zadowalający, jeśli ujmuje się ją wyłącznie z technicznego punktu widzenia. Z punktu widzenia semantyki powyższe definicje są niewystarczające. ISO/IEC 12785-1:2009 definiuje „treść” (punkt 3.7, w znaczeniu „treści LET” z punktu widzenia technologii uczenia się i pakowania treści) jako „jednostkę logiczną służącą do formalnego przedstawiania informacji użytecznych (i ponownie użytecznych), zawartych w danych dotyczących uczenia się, edukacji i szkolenia (LET) lub z nimi związanych, w sposób odpowiedni do interpretacji przez człowieka”. Dalej objaśnia to „PRZYKŁAD: W kontekście instruktażowym treścią mogą być internetowe materiały dydaktyczne”. Zatem z jednej strony jednostka treści jest jednostką logiczną reprezentującą informacje użyteczne (i ponownie użyteczne), które mogą być zawarte w większych jednostkach. Z drugiej strony „dane w u- 16 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication „przedstawiony w ujednolicony sposób, odpowiedni do interpretacji przez człowieka” ujawnia, że treść „reprezentuje informacje”, które ostatecznie muszą być „odpowiednie do interpretacji przez człowieka”. Z definicji zawartych w aktualnych normach oraz z dyskusji w odnośnej literaturze można wywnioskować, że dane potrzebują dodatkowych metadanych, aby stać się informacją, informacja potrzebuje dodatkowych metadanych, aby stać się treścią. Podsumowując, relację dane – informacja – treść można zilustrować następująco: Rysunek 2: Relacja dane – informacja – treść W tym kontekście zazwyczaj pomija się fakt, że zestaw metadanych potrzebnych do treści strukturyzowanej różni się znacznie od zestawu potrzebnego do treści niestrukturyzowanej, choć zestawy te częściowo się pokrywają. Ponadto metadane — nawet jeśli są umiejętnie stosowane i oparte na normach — nie gwarantują jeszcze interoperacyjności. Stąd wynika potrzeba „interoperacyjności treści”. (Zob. rozdział 4) Standaryzacja metod zarządzania różnymi rodzajami mik treści jest kluczowa dla interoperacyjności. Dotyczy to również metadanych, które, formalnie rzecz biorąc, także są rodzajem mikrotreści. Potrzebne są jednak również mniej lub bardziej ustandaryzowane „dobre praktyki”, uwzględniające interoperacyjność, aby osiągnąć „interoperacyjność treści”. Terminologija | 2017 | 24 17 Z powyższego jasno wynika, że „dane, informacje i treść” niosą różne — choć ściśle powiązane i nakładające się na siebie — znaczenia, mimo że często używa się ich zamiennie. Jeśli „informacja to dane przetworzone w taki sposób, by miały znaczenie dla osoby, która je otrzymuje” (Riley 2012: s.p.), „treść” staje się „reprezentacją informacji mającej znaczenie dla osoby, która ją otrzymuje”. Obejmuje ona również aspekt komunikacyjny — zarówno w zakresie komunikacji technicznej, jak i komunikacji H2H — co jest szczególnie ważne w eLearningu i AAC. Jim Riley (ibidem) kontynuuje: „Zwróć uwagę na dwa słowa […] przetworzone i znaczące. Samo przetworzenie danych nie wystarczy. Muszą być komuś przydatne — w przeciwnym razie po co zawracać sobie głowę?!” 3. TREŚĆ Z PERSPEKTYWY TERMINOLOGICZNEJ 3.1. Wieloaspektowa natura treści „Treści jest coraz więcej — nie tylko w Internecie /w ogóle/, lecz także na poziomie organizacji [...]. Dlatego przedsiębiorstwa zmagają się z problemem integrowania zasobów treści lub przynajmniej zapewnienia ich interoperacyjności. W ramach tego procesu należy analizować treści i identyfikować treści niskiej jakości, aby je usunąć lub poprawić. W dużej mierze odnosi się to również do treści ustrukturyzowanych — tutaj do jednostek treści na poziomie semantyki leksykalnej, czyli mikrotreści obejmujących językowe i niejęzykowe reprezentacje pojęć”. (Galinski & Giraldo Perez 2014: 405) „Treść” zyskała nowe znaczenia i wymiary w ramach koncepcji „eContent”. eContent, pierwotnie wywodzący się od „treści elektronicznej”, definiuje się jako „treść cyfrową”, którą można przesyłać przez sieć komputerową, taką jak Internet. (The Computer Language Company Inc. 2017-09-03) W tej definicji brakuje „celu” (np. zamierzonego zastosowania), ponieważ tworzenie eContent nie jest celem samym w sobie (nawet w przypadku zastosowań w sztukach pięknych). W każdym razie definicja zakłada, że eContent jest tworzony przy użyciu komputerów (co nie wyklucza tradycyjnych form publikacji), a zatem musi spełniać minimalny zestaw norm, aby można go było przesyłać przez Web. Ponadto, w miarę jak eContent jest coraz częściej wykorzystywany jako towar, aspekty handlowe i prawne (inter alia prawa cyfrowe) stają się 18 Christian Galinski | Internet rzeczy – szum medialny i rzeczywistość: kluczowe zagadnienia dotyczące technologii Internetu rzeczy oraz „treści” komunikacji człowiek–maszyna coraz ważniejsze dla dystrybucji i wykorzystywania eContent. Odpowiednie normy techniczne, jak również normy prawne opracowano na szczeblu międzynarodowym, regionalnym i krajowym — nie wspominając o nowych normach metodologicznych, które uwzględniają wymagania handlowe i prawne w modelach danych dla eContent. Ponieważ niemal każdą tradycyjną treść można zdigitalizować za pomocą środków technicznych i przekształcić w eContent, „treść” oznacza dziś zarówno treści tradycyjne, jak i współczesne treści cyfrowe, i w takim znaczeniu jest używana w niniejszym artykule. (Zob. także Galinski & Giraldo Perez ibidem) Wspomniany wyżej przyrost treści — zwłaszcza na poziomie organizacji — może prowadzić do bardzo wysokich kosztów, jeśli treści nie zostaną zintegrowane zarówno pod względem integracji systemów, jak i integracji treści. Gdy treści są integrowane w dużych organizacjach bez zapewnienia ich pełnej interoperacyjności, a następnie udostępniane w WWW, przyczyniają się do powstawania „big data”, czyli ogromnych ilości treści ustrukturyzowanych i nieustrukturyzowanych. Pod tym względem WWW można uznać za największe źródło big data. Webopedia (s.a.) określa „big data” jako „modne słowo lub chwytliwe określenie stosowane do opisu ogromnej ilości danych ustrukturyzowanych i nieustrukturyzowanych, tak dużej, że trudno ją przetwarzać przy użyciu tradycyjnych technik bazodanowych i programowych”. IoT, łączący e-aplikacje i inteligentne aplikacje zależne od wysoce wiarygodnych treści, nie może funkcjonować w oparciu o big data. W każdym razie IoT — uznawany za pierwszą rzeczywistą ewolucję Internetu — będzie tworzyć i wykorzystywać więcej treści niż jakikolwiek wcześniejszy etap rozwoju. Mogą powstać nowe formy treści, a ich ilość będzie rosnąć wykładniczo. Należy jednak zawsze pamiętać o słowach J. Rileya (2012: s.p.): „Samo przetworzenie danych nie wystarczy. Muszą być komuś przydatne — w przeciwnym razie po co zawracać sobie głowę?!” 3.2. Różne rodzaje treści Jak wyjaśniono powyżej, treść ma wiele aspektów. Niezależnie od tego, czy jest ustrukturyzowana, czy nieustrukturyzowana, może reprezentować wiedzę ogólną (lub wiedzę o świecie) albo wiedzę specjalistyczną (tj. wiedzę z określonej dziedziny lub przedmiotu), choć nie ma między nimi wyraźnej granicy. Niektóre rodzaje treści mogą zależeć od języka, a niemal wszystkie są lub mogą być zależne od kultury. Terminologija | 2017 | 24 19 Można szybko zauważyć, że istnieją: różne rodzaje nieustrukturyzowanych jednostek treści o rozmaitych rozmiarach, od małych po bardzo duże: językowe, niejęzykowe lub łączące elementy językowe i niejęzykowe, jednostki treści ustrukturyzowanej, jawnie zawarte w treści nieustrukturyzowanej lub w niej osadzone; różne rodzaje treści ustrukturyzowanej — a ściślej: jednostek mikrotresci — o różnym stopniu szczegółowości, zależnym od liczby metadanych odnoszących się do „znaczenia” (tj. semantyki) lub ilości dodanego „kontekstu” (a raczej „ko-tekstu”): językowe, niejęzykowe lub łączące elementy językowe i niejęzykowe, ustrukturyzowane systematycznie lub niesystematycznie, mogące funkcjonować samodzielnie jako zrozumiałe „jednostki wiedzy” albo niezrozumiałe po wyodrębnieniu z „kontekstu”, zawierające elementy treści nieustrukturyzowanej, nadające się lub nienadające do jawnego wykorzystania w treści nieustrukturyzowanej albo do poprawy możliwości jej wykorzystania i ponownego użycia, przetwarzania, zarządzania itp., pełniące różne role w zbiorze treści ustrukturyzowanej lub w połączeniu zgromadzonych zasobów treści ustrukturyzowanej służące do porządkowania zbiorów treści ustrukturyzowanej, służące poprawie dostępności informacji w treści nieustrukturyzowanej; wiele sposobów — między innymi dzięki szybko rozwijającym się technologiom językowym — łączenia różnych rodzajów treści ustrukturyzowanej i nieustrukturyzowanej w ich obrębie lub między sobą. Mając na uwadze znaczenie treści wykorzystywanych w Internecie i za jego pośrednictwem, Infoterm opublikował „Zalecenie dotyczące zasad tworzenia oprogramowania i treści 2010”, które określa jako podstawowe wymagania dla opracowywania fundamentalnych standardów metodologicznych dotyczących interoperacyjności semantycznej zdolność do uwzględniania: wielojęzyczności (obejmującej również różnorodność kulturową), wielomodalności i multimediów, e-integracji i e-dostępności, prezentacji wielokanałowych, 20 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication które należy uwzględniać na najwcześniejszym etapie: procesu projektowania oprogramowania oraz modelowania danych (w tym definiowania metadanych), and hereafter throughout all the iterative development cycles. (MoU/MG 2012) „Powyższe zalecenie nieuchronnie wymaga większego stopnia złożoności strukturalnej, z którą należy sobie poradzić, zwiększając stopień granularności modelu danych. Może to wymagać dodatkowych URI dla różnych wersji językowych poszczególnych wpisów treści ustrukturyzowanej. Ostatecznie od dawna uznawana zasada autonomii terminu będzie musiała zostać rozszerzona na autonomię reprezentacji w dziedzinie zarządzania terminologią. Jest to zresztą konieczne przy ponownym wykorzystaniu jednostek treści ustrukturyzowanej, na przykład do celów e-learningu. Ze względu na powszechne zjawisko quasi-ekwiwalencji pojęć między językami konieczne będą powiązania między częściami wpisów lub nawet określonymi polami w danym wpisie a innymi wpisami (lub ich częściami). Jak wynika z doświadczeń lokalizacyjnych (na przykład w dziedzinie dokumentacji technicznej), powyższe dotyczy również reprezentacji pozajęzykowych ze względu na czynniki różnorodności kulturowej”. (Galinski & Giraldo Perez 2014: 415) 3.3. Metadane treści Dla każdego obszaru zastosowania istnieją różne standardy metadanych (np. dla zbiorów muzealnych, cyfrowych plików audio, stron internetowych itp.). Opisywanie treści i kontekstu danych lub plików danych zwiększa ich użyteczność. Z perspektywy treści — zwłaszcza w odniesieniu do treści ustrukturyzowanych — należy jednak pamiętać, że zestaw metadanych potrzebnych dla ustrukturyzowanych i nieustrukturyzowanych jednostek treści może się znacznie różnić, choć w pewnym stopniu się pokrywają: W przypadku treści nieustrukturyzowanych — uznawanych za „zasób treści” — metadane obejmują informacje dotyczące: formalnego opisu i identyfikacji każdego „obiektu treści” (w tym opisu i identyfikacji źródła), zarządzania danymi „obiektów treści”, poziomu wiedzy o „obiekcie treści”, obejmującego klasyfikację, typologię, taksonomię i podobne sposoby kategoryzacji, deskryptorów tezaurusów dokumentacyjnych lub innych rodzajów „słowników kontrolowanych”, metod indeksowania swobodnego, (lub połączenia powyższych); Terminologija | 2017 | 24 2 1 W przypadku treści ustrukturyzowanych – uznawanych za podstawowe jednostki semantyczne – metadane obejmowałyby te związane z: formalnym opisem i identyfikacją każdej jednostki mikrotreści (w tym opisem i identyfikacją źródła), zarządzaniem danymi jednostki mikrotreści, poziomem wiedzy dotyczącym „obiektów mikrotreści”, podobnie jak w przypadku obiektów nieustrukturyzowanych, „semantyką” jednostki mikrotreści, obejmującą informacje językowe i niejęzykowe, objaśnienia, definicje lub inne rodzaje nazewnictwa, wszelkiego rodzaju aspektem użytkowania, wskaźnikami jakości/wiarygodności itp. Ponadto zestawy metadanych dla różnych rodzajów zasobów zawierających treści ustrukturyzowane lub nieustrukturyzowane różnią się, choć zwykle mają pewne wspólne metadane (np. informacje o źródle). Każdy rodzaj treści ma określony minimalny (ale możliwy do rozszerzenia) zestaw metadanych, który umożliwia ich przetwarzanie, wykorzystywanie, ponowne wykorzystywanie i dostosowywanie do nowych celów. Nawet jeśli nie uwzględni się jedynie niewielkich różnic między zestawami metadanych, mogą pojawić się problemy z interoperacyjnością. W tym kontekście złożoność jednostki treści można ogólnie określić pod względem: ilości informacji, które obejmuje, szczegółowości zastosowanych metadanych, ilości dostarczonego jawnego kontekstu i ko-tekstu, liczby uwzględnionych typów treści, stopnia wymaganego przetwarzania poznawczego itp. Stosowane metadane — przynajmniej w przeszłości — odnosiły się głównie do aspektów formalnych, tj. do strukturyzacji syntaktycznej, a nie „semantycznej”. (Zob. także: OASIS s.a.) Im więcej informacji o „znaczeniu” jest wymaganych, tym więcej metadanych dotyczących semantyki jest potrzebnych — zwłaszcza w mikrotreściach wszelkiego rodzaju, obejmujących objaśnienia, definicje, leżące u ich podstaw struktury pojęciowe itp. — takich jak dane terminologiczne. Powyższe potwierdzają również Ben Steichen & Vincent Wade (2010: 5): „Dostępne treści pomocnicze dla produktów programowych są niejednorodne i trzeba je przekształcić w formę bogatszą semantycznie, aby umożliwić wnioskowanie, adaptację i personalizację w ich obrębie. <...> Technologie semantycznego Webu, takie jak ontologie, stwarzają możliwość oparcia takiej strukturyzacji i 22 Christian Galinski | The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication znaczników na ontologiach. Różne rodzaje treści można ogólnie sklasyfikować według ilości istniejących metadanych i stopnia ich strukturyzacji. W związku z tym każdy z nich można wykorzystać na różne sposoby: treści o wysokim stopniu strukturyzacji (takie jak dokumentacja techniczna) można wykorzystać do opracowania ontologii dziedziny wiedzy, natomiast treści nieustrukturyzowane (takie jak wpisy na forach) można oznaczyć znacznikami, aby zapewnić użytkownikom zadającym pytania szerszy wybór rozwiązań problemów”. W tym kontekście Sabine Zumpe & Warner Esswein (2002: 246) wskazali na paradoks polegający na tym, że wysoki stopień złożoności strukturalnej, przejawiający się większą szczegółowością i większą liczbą metadanych (w tym większą liczbą ich rodzajów), w rzeczywistości zmniejsza złożoność z punktu widzenia przetwarzania informacji: „Silnie ustrukturyzowane bazy wiedzy pozwalają systemowi informacyjnemu zarządzać niewielkim stopniem złożoności. Natomiast stopień złożoności jest bardzo wysoki w słabo ustrukturyzowanych bazach wiedzy, przy czym użytkownik potrzebuje jedynie niewielkiej ilości informacji o metastrukturze”. Samo właściwe zastosowanie podejść opartych na metadanych nie gwarantuje jeszcze interoperacyjności treści. Metadane zaczęto stosować, gdy pojawiła się potrzeba projektowania baz danych. Pierwotną definicję „dane o danych” (ISO 19115:2003, 4.8) nadal można znaleźć w kilku normach. Późniejsze definicje to: „dane [informacje] dostarczające informacji o danych” (Merriam-Webster) lub „informacje o zasobie” (ISO 19115-1:2014, 4.10). Istnieje wiele różnych definicji metadanych. Aby stosować ICT do obsługi i przetwarzania, a także utrzymywania wszelkiego rodzaju mikrotreści, J. Riley (2017: 6) wyróżnia cztery rodzaje metadanych: • metadane opisowe (wskazujące rolę lub funkcję jednostki mikrotreści, a także słowa/terminy wyszukiwawcze ułatwiające jej odnalezienie), • metadane administracyjne (w tym metadane techniczne służące do dekodowania i renderowania plików, metadane dotyczące zachowania plików w celu ich długoterminowego zarządzania oraz metadane dotyczące praw własności intelektualnej związanych z treścią), • metadane strukturalne (relacje między jednostkami mikrotreści, między elementami jednostek mikrotreści, między różnymi zasobami mikrotreści itp.), • języki znaczników i zharmonizowane podejścia do modelowania danych (wspierające spójną metodologię uwzględniającą interoperacyjność treści). Terminologija | 2017 | 24 23 Te różne kategorie metadanych służą różnym celom w systemach informacyjnych. Jak widać, wspomina się o aspektach semantycznych, ale tylko marginalnie. Metadane można przechowywać i zarządzać nimi w bazie danych, często nazywanej rejestrem metadanych lub repozytorium metadanych. Jednak bez kontekstu i punktu odniesienia identyfikacja metadanych może być niemożliwa, jeśli opieramy się wyłącznie na ich wyglądzie. (Wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Metadata) Ponieważ do opisu metadanych potrzebne są kolejne metadane, metadane jako takie nie różnią się od ogólnej mikrozawartości — należy jedynie oznaczyć i respektować ich odrębną rolę lub funkcję w określonych zastosowaniach. 3.4. Dane podstawowe Rosnące zapotrzebowanie na wymianę informacji przez Internet wymagało opracowania standardów harmonizujących minimalne zestawy metadanych dla różnych aplikacji elektronicznych, takich jak Dublin Core (obecnie ISO 15836:2009) dla bibliotek czy kategorie danych dla danych terminologicznych (ISO 16642:2003). W e-biznesie i handlu elektronicznym takie zharmonizowane zestawy metadanych są dziś często nazywane danymi podstawowymi (np. danymi klientów, danymi produktów); wykorzystuje się je również do łączenia różnych kategorii danych na potrzeby określonych transakcji, a w razie potrzeby także dodatkowych metadanych, danych faktycznych i powiązanych procedur (np. obliczania ceny). Podobne działania podejmuje się w coraz większej liczbie dziedzin normalizacji. W związku z tym liczba nowych standardów odnoszących się do zawartości rośnie wykładniczo. Standardy te mogą dotyczyć normalizacji: • samych jednostek mikrozawartości (np. terminologii znormalizowanej, wielkości i jednostek, wszelkiego rodzaju symboli, kodów państw, portów, lotnisk, kontenerów, walut itp.), • metadanych dotyczących jednostek mikrozawartości, • danych podstawowych dotyczących obiektów świata fizycznego (rzeczy fizycznych) lub świata informacji (rzeczy wirtualnych), • odsyłaczy do odpowiednich rejestrów lub repozytoriów metadanych i danych podstawowych. Eksperci w tej dziedzinie powszechnie uznają, że „normalizacja zawartości zmniejsza złożoność procesów biznesowych”. Istnieje jednak wiele standardów i znormalizowanych podejść dotyczących metadanych i danych podstawowych w różnych aplikacjach elektronicznych, które 24 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication przeszkodą dla „interoperacyjności treści”. Chociaż trwają działania harmonizacyjne, pilnie potrzebne jest ich zintensyfikowanie i egzekwowanie. Aby przyczynić się do poprawy tej sytuacji, Infoterm we współpracy ze Stowarzyszeniem na rzecz Rozwoju Technologii Wspomagających w Europie (AAATE) opublikował „Zalecenie 2016 dotyczące standardów w zakresie eDostępności i eWłączenia”. (Zob. ANNEX) 4. ROLA STANDARDÓW 4.1. Istota standardów i normalizacji W różnych środowiskach naukowych i technicznych występują ogromne różnice w stopniu akceptacji standardów. Na przykład inżynierowie i inni eksperci techniczni uważają normalizację za podstawę wydajności, skuteczności i innowacyjności w przemyśle i handlu. (ETSI 2017-09-03: http://www.etsi.org/standards/why-we-need-standards) „Standardy zapewniają • Bezpieczeństwo i niezawodność • Wsparcie dla polityki rządu i ustawodawstwa • Interoperacyjność* /zob. 4.3/ • Korzyści biznesowe, takie jak: ○ Otwieranie dostępu do rynków; ○ Uzyskiwanie korzyści skali; ○ Wspieranie innowacji; ○ Zwiększanie świadomości na temat rozwoju technicznego i inicjatyw. • Wybór konsumenta Zastanówmy się, jaki byłby świat bez standardów: • Produkty mogą nie działać zgodnie z oczekiwaniami; • Mogą być gorszej jakości; • Mogą być niekompatybilne z innym sprzętem – w rzeczywistości mogą nawet się z nim nie łączyć; • W skrajnych przypadkach niestandaryzowane produkty mogą być niebezpieczne; • Klienci byliby uzależnieni od jednego producenta lub dostawcy; • Producenci byliby zobowiązani do opracowywania własnych, indywidualnych rozwiązań nawet dla najprostszych potrzeb, mając ograniczone możliwości konkurowania z innymi.” (ETSI ibidem) Terminologija | 2017 | 24 25 ETSI konkluduje: „Społeczeństwo potrzebuje norm”. Z punktu widzenia inżynierów i techników jest to w istocie prawdą, jednak niekoniecznie jest to dostrzegane ani uznawane przez przedstawicieli innych dziedzin nauki oraz osoby niezaznajomione z normami. Normalizacja odbywa się w złożonym systemie: • Oficjalne organy normalizacyjne opracowują „normy formalne” lub „normy de jure” na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym, a między nimi istnieją ustalone mechanizmy współpracy sieciowej; • Inne organizacje opracowujące normy (SDO) – zwłaszcza te działające w przemyśle – opracowują „normy de facto” lub „normy branżowe”. Tradycyjnie opracowywanie norm jest ściśle związane z normalizacją terminologii. W bazach danych wielu większych SDO znajduje się ponad 100 000 ustandaryzowanych haseł terminologicznych, a w niektórych – po kilkaset tysięcy. Jak już wyjaśniono, coraz częściej standaryzuje się także inne rodzaje mikrotreści. Ponadto istnieje całkiem wiele norm metodologicznych dotyczących postępowania z mikrotreścią w jej różnych postaciach. „Zalecenie 2016” (zob. ANNEX) przygotowano, biorąc pod uwagę fakt, że IoT nie może funkcjonować wydajnie i skutecznie bez treści, a normy mają ogromne znaczenie dla „interoperacyjności treści” we wszystkich jej aspektach. 4.2. Normy techniczne, normy prawne i certyfikacja „Podczas gdy normy prawne wydane przez państwo (lub inny organ władzy prawnej) są zasadniczo wiążącymi regułami postępowania, normy techniczne określają aktualny stan rozwoju naukowego, technicznego lub metodologicznego. Stają się częścią odpowiedniej normy prawnej tylko wtedy, gdy zostaną do niej przywołane w ustawie lub innym akcie prawnym”. (IN LIFE D9.8 2017: 48) Podczas gdy normy prawne są wydawane przez państwo (lub inny organ władzy prawnej), normy techniczne są wydawane przez jednostki normalizacyjne (lub organizacje normalizacyjne albo organizacje opracowujące normy, SDO) na poziomie międzynarodowym, regionalnym lub krajowym, podobnie jak w systemie prawnym. W niektórych krajach jednostki normalizacyjne są organami krajowymi, a ich normy techniczne uznaje się za normy prawne. W krajach europejskich jednostki normalizacyjne działają formalnie w sektorze prywatnym – zwykle na podstawie krajowej ustawy dotyczącej normalizacji technicznej. Podsumowując: 26 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication • Normy same w sobie nie mają charakteru regulacyjnego [w sensie prawnym], a ich stosowanie jest zazwyczaj dobrowolne. Chociaż normy są „tylko” [silnymi] zaleceniami, są szeroko stosowane ze względu na korzyści, jakie przynoszą, oraz ponieważ zawierają skondensowaną, kwalifikowaną wiedzę techniczną. • Normy stają się obowiązkowe [prawnie] tylko wtedy, gdy zostaną przywołane w prywatnych umowach lub porozumieniach albo w ustawach lub przepisach, a ich stosowanie zostanie określone jako wymóg. Normy mogą zapobiegać sporom prawnym, ponieważ ustanawiają jednoznaczne specyfikacje. • W rzeczywistości normy są traktowane – przede wszystkim w porządku prawnym – jako podporządkowane prawu. Certyfikacja – zwłaszcza jeśli opiera się na normach – może skutecznie egzekwować ich stosowanie. Certyfikacja może dotyczyć: • Produktów. • Oprogramowania/narzędzi (np. w zakresie interoperacyjności). • Procesów. • Usług. • Zasobów ludzkich: ○ certyfikacji personelu, ○ kompetencji i umiejętności. • Szkoleń: ○ organizacji szkoleniowej, ○ trenerzy, ○ materiały i narzędzia szkoleniowe. Coraz częściej certyfikacja obejmuje również zasoby treściowe pod kątem jakości treści i interoperacyjności. Zakres ten rozszerza się na oprogramowanie i narzędzia do zarządzania treścią, odpowiednie usługi i inne usługi ponownie wykorzystujące zasoby treściowe, wymagania organizacyjne dotyczące zarządzania zasobami treściowymi oraz wymagania w zakresie kompetencji i umiejętności osób zaangażowanych w zarządzanie zasobami treściowymi. Biorąc pod uwagę, że niektóre z najważniejszych i społecznie, a także politycznie wrażliwych aspektów przekrojowych wciąż pozostają nierozwiązane, regulacje prawne i techniczne będą odgrywać istotną rolę w dalszym rozwoju IoT. Aspekty te obejmują w szczególności: bezpieczeństwo, prywatność, ochronę, integralność, zaufanie, niezawodność, przejrzystość, anonimowość, etykę, a w szerszej perspektywie także interoperacyjność, zużycie energii i cyberprzestępczość. (Vermesan & Friess 2014: 31) Terminologija | 2017 | 24 27 4.3. Normalizacja i interoperacyjność Poniższe stwierdzenie, odnoszące się do mikroobiektów edukacyjnych, a nie do „treści” ogólnie, pozostaje aktualne: „Z jednej strony następuje proliferacja internetowych platform treściowych, które oferują użytkownikom jeden lub wiele zasobów, z drugiej zaś brakuje podstaw teoretyczno-metodologicznych, a co najwyżej istnieją jedynie ogólne wskazówki dotyczące najlepszych praktyk w zakresie interoperacyjności treści. /Fakt, że coraz więcej zasobów jest również tworzonych i utrzymywanych za pomocą często niedoskonałych internetowych metod kooperacyjnych / partycypacyjnych i rozproszonych, będzie jeszcze bardziej nasilać tę proliferację./ Dlatego też, aby zapewnić jakość ustrukturyzowanej treści – czyli przede wszystkim jej wiarygodność – konieczne jest połączenie takich środków, jak standardy, odpowiednie oprogramowanie /technologie informacyjno-komunikacyjne/, systemy certyfikacji itp.” (Galinski & Giraldo Perez: 2011) Jak już wyjaśniono powyżej, „interoperacyjność techniczna” nie musi gwarantować „interoperacyjności treści”. W cytacie z portalu ETSI termin interoperacyjność (IOp) został najwyraźniej użyty w wąskim znaczeniu „interoperacyjności technicznej”. Coraz powszechniej jednak uznaje się, że interoperacyjność semantyczna ma więcej wymiarów, niż oczekiwano, a jakość danych w dużym stopniu zależy od interoperacyjności treści. Jakość danych z kolei w znacznej mierze zależy od jakości metadanych, a interoperacyjność treści w dużej mierze zależy od interoperacyjności modeli danych i ontologii (np. zgodnie z projektem monitorowania jakości danych otwartych ADEQUATe (2015)). Porównując ustandaryzowane wpisy terminologiczne dotyczące „interoperacyjności”, można znaleźć następującą definicję interoperacyjności (technicznej) w dziedzinie technologii informacyjno-komunikacyjnych: „4.17 interoperacyjność — zdolność do komunikowania się, wykonywania programów lub przesyłania danych między różnymi jednostkami funkcjonalnymi w sposób wymagający od użytkownika niewielkiej znajomości lub braku znajomości unikalnych cech tych jednostek” (ISO/TS 19101-2:2008, 4.17). Coraz częściej uznaje się, że ta definicja jest niewystarczająca w odniesieniu do roli użytkownika, o czym świadczy: „3.11 interoperacyjność — stopień lub zakres, w jakim różnorodne środowiska (sprzętowe i programowe) mogą wymieniać informacje bez utraty treści i w sposób przejrzysty dla użytkownika” (ISO/TS 22224:2009, 3.11). Uznano jednak również, że interoperacyjność techniczna może nie zapewniać rzeczywistej interoperacyjności bez „interoperacyjności organizacyjnej”, a następnie „interoperacyjności semantycznej” (semIOp), którą definiuje się jako: 28 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication „2.34 interoperacyjność semantyczna — zdolność do rozumienia danych współdzielonych przez systemy na poziomie w pełni zdefiniowanych pojęć dziedzinowych” (ISO 11354-2:2015, 2.34). W tym kontekście interoperacyjność składniowa — odnosząca się do mechanizmów pakowania i przesyłania danych — jest uznawana za warunek wstępny interoperacyjności semantycznej. (Wikipedia – https://en.wikipedia.org/wiki/Semantic_interoperability) Praktyka programistyczna zwykle uwzględnia jednak tylko aplikacje jednojęzyczne i jednomodalne, co z pewnością nie wystarcza do radzenia sobie z różnymi aspektami komunikacji międzyludzkiej. Językoznawcy wyróżniliby w „interoperacyjności semantycznej” — nadal w dużej mierze na poziomie leksykalnym lub słownikowym — następujące rodzaje: leksykalną interoperacyjność (obejmującą pewien stopień interoperacyjności składniowej w sensie językoznawczym), interoperacyjność konceptualną, interoperacyjność pragmatyczną. We wszystkich powyższych ujęciach nie uwzględniono dostatecznie interoperacyjności elementów treści/komunikacji w różnych modalnościach, występujących w różnych systemach i aplikacjach. „Interoperacyjność treści” idzie o krok dalej niż „interoperacyjność semantyczna”, obejmując — w znaczeniu komunikacji międzyludzkiej — interoperacyjność leksykalną, konceptualną i pragmatyczną. ISO/TC 37 „Język i terminologia” koncentruje się na „ustrukturyzowanej treści na poziomie semantyki leksykalnej”, obejmującej terminologie i inne zasoby językowe, a także pozajęzykowe/niewerbalne zasoby tak zwanej „mikrotreści”. Komitet uznaje pozajęzykowe/niewerbalne zasoby mikrotreści za ważne „inne zasoby treści” (w znaczeniu „innych rodzajów komunikacji” <na poziomie semantyki leksykalnej>). Dlatego używa terminu „interoperacyjność treści”, który wykracza poza „interoperacyjność treści” w rozumieniu stosowanym w świecie EPUB (mianowicie zapewnienie tego samego układu, wyglądu i sposobu korzystania z treści na różnych urządzeniach do czytania, takich jak e-booki, czytniki, iPad itp.). ISO/TC 37 uświadamia sobie, że może być zmuszone podjąć działania normalizacyjne dotyczące zagadnień związanych z tym szerszym pojęciem interoperacyjności treści. The EU project universAAL (2012: 16-17) refers to further facets of interoperability including: „Interoperacyjność protokołów: zdolność do przesyłania bitów i bajtów przez sieć; Terminologija | 2017 | 24 29 Interoperacyjność usług: zdolność do wymiany komunikatów w dobrze zdefiniowanym formacie; Interoperacyjność aplikacji: zdolność do jednolitej interpretacji wymienianych danych; Interoperacyjność postrzegana przez użytkownika: zdolność komponentów systemu do skutecznego i dokładnego komunikowania się oraz świadczenia usług oczekiwanych przez użytkownika.” „Cztery różne klasy są od siebie zależne. Interoperacyjność z perspektywy użytkownika będącego człowiekiem jest możliwa tylko wtedy, gdy systemy aplikacyjne i używane przez niego aplikacje są interoperacyjne. To z kolei wymaga, aby usługi sieciowe wykorzystywane przez te aplikacje do wymiany komunikatów, poleceń, plików, obrazów i dźwięków były interoperacyjne. Ponadto wymaga to interoperacyjności samej wymiany surowych danych („bitów i bajtów”), co jest możliwe tylko wtedy, gdy interoperacyjne są komponenty elektryczne i elektroniczne (złącza i kable) lub komponenty bezprzewodowe.” W związku z trzema formami współpracy systemów: kompatybilnością, interakcjami opartymi na standardach de facto oraz interoperacyjnością zapewnianą przez standardy, universAAL (2012: 15) zauważył: „W tym celu zazwyczaj konieczne jest przestrzeganie wspólnych norm i standardów”. To samo dotyczy interoperacyjności treści, która – w zarządzaniu terminologią – wymaga standardów metodologicznych związanych z Kategorie danych (nie całkiem tożsame z metadanymi), stosowane w projektowaniu koncepcyjnym wpisów uporządkowanych treści; Modele danych oraz metody modelowania danych; Metamodeli zapewniające interoperacyjność konkurujących modeli danych. Standardy te należy stosować konsekwentnie i rygorystycznie – wymaga to interoperacyjności określonych w nich metod. Można to nazwać „interoperacyjnością metodologiczną” (methodology IOp), a nawet „interoperacyjnością standardów” (standards IOp). Dopiero wówczas można osiągnąć interoperacyjność treści (content IOp) – co ułatwia również zapewnianie jakości mikrot treści. Oznacza to, że nadal potrzebujemy większej liczby standardów – i „lepszych” z punktu widzenia interoperacyjności, która jest jednym z warunków wstępnych zrównoważonego rozwoju w tej dziedzinie. Powyższe dotyczy również w szczególności „komunikacji kontrolowanej”. Dzisiejsze komputery nadal nie radzą sobie z pełnym zakresem wariantów językowych (tj. pragmatyką – w tym „spontanicznymi wariantami”) w kontekście pełnej interoperacyjności semantycznej, a tym bardziej, jeśli interoperacyjność 30 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication wymagana w komunikacji niewerbalnej między osobami z niepełnosprawnościami (PwD) i z ich udziałem. Dlatego nieograniczony potencjał wariantów może wymagać pewnego ograniczenia w takiej czy innej formie kontrolowanej komunikacji — stanowiącej rozszerzenie powszechnie znanego pojęcia „języka kontrolowanego” wszelkiego rodzaju. Komunikacja kontrolowana również składa się z jednostek mikrotreści lub je obejmuje. W e-aplikacjach powszechne są ustandaryzowane, a nawet zharmonizowane kody (elementów treści) — można je uznać za szczególny rodzaj słownika kontrolowanego. „Zalecenie dotyczące zasad tworzenia oprogramowania i treści 2010” (MoU/MG 2012) ma w istocie na celu „interoperacyjność treści” — zwłaszcza w odniesieniu do mikrotreści. Ponadto wydaje się, że rzeczywista interoperacyjność treści jest łatwiejsza do osiągnięcia w przypadku mikrotreści niż treści nieustrukturyzowanych, ponieważ ich metadane w dużej mierze odnoszą się do „znaczenia”, a nie tylko do całego „obiektu informacyjnego” treści. 5. WKŁAD NAUKI O TERMINOLOGII I JEJ ZASTOSOWAŃ Christian Galinski & Blanca Stella Giraldo Perez (2012: 8) stated: „[...] mogą istnieć także symbole akustyczne/słyszalne, haptyczne/dotykowe i inne, które w zarządzaniu terminologią mogą występować jako oznaczenia, a nawet jako opisy pojęć (takie jak reprezentacje niewerbalne [ISO 10241-1:2011]). Do systematycznego podejścia do zarządzania treściami ustrukturyzowanymi na dużą skalę mogą być potrzebne dalsze informacje — oraz odpowiadające im kategorie danych.” Przedstawiono liczne przykłady nielingwistycznych reprezentacji pojęć lub reprezentacji mieszanych, lingwistyczno-nielingwistycznych, aby wykazać, że pojęcie „mikrotreści” obejmuje wiele rodzajów treści ustrukturyzowanych na poziomie semantyki leksykalnej, które dotychczas uznawano za całkowicie odmienne rodzaje danych wymagające odmiennych metodologii, takich jak: • Dane leksykograficzne, takie jak: ○ jednostki leksykalne (w tym wyrazy złożone itp.), ○ morfemy (morfologia), ○ kolokacje, metafory i inne połączenia wyrazowe; • Terminologie oraz podobne rodzaje zasobów językowych i inne zasoby treści, takie jak: ○ nomenklatury, taksonomie, typologie, glosariusze, słowniki itp., ○ morfemy terminologiczne (morfologia), ○ frazemy terminologiczne (frazeologia), Terminologija | 2017 | 24 31 ○ wszelkiego rodzaju nazwy własne, używane na przykład jako pozycje w różnych rodzajach katalogów, ○ symbole graficzne i inne oznaczenia niewerbalne, ○ właściwości (produktu), cechy, atrybuty itd.; • Tezaurusy, schematy klasyfikacyjne (zob. także ISO/DIS 22274:2011), słowa kluczowe i inne rodzaje języków dokumentacyjnych (lub słowników kontrolowanych); • Zwięzłe hasła leksykalne o charakterze encyklopedycznym, na przykład w postaci: ○ haseł terminologicznych wzbogaconych o wiedzę, ○ (objaśnionych) nazw własnych i innych rodzajów danych ściśle z nimi powiązanych, ○ nomenklatur (jeśli nie są objęte zakresem „terminologii”); • Ontologie, mapy tematów i inne rodzaje systemów porządkowania wiedzy; • Metadane i kategorie danych (nazywane w innych zastosowaniach danymi podstawowymi lub podstawowymi komponentami). Spośród wymienionych wyżej rodzajów mikrotreści między innymi dane leksykograficzne, dane terminologiczne, słowniki kontrolowane, jednostki ontologiczne i metadane pełnią określone role lub funkcje, które należy uwzględnić przy modelowaniu danych. W zależności od złożoności i długości tekstu zwięzłe hasła leksykalne o charakterze encyklopedycznym mogą stanowić treść nieustrukturyzowaną, a nie mikrotreść. Podobnie jak w terminologii, każdy z wymienionych wyżej rodzajów mikrotreści wymaga reprezentacji oznaczającej na potrzeby komunikacji, takiej jak: • jedna lub więcej reprezentacji językowych — ustnych, pisemnych lub w języku migowym, • jedna lub więcej reprezentacji graficznych i innych niewerbalnych reprezentacji oznaczających, takich jak wszelkiego rodzaju symbole graficzne, symbole akustyczne lub symbole w innych modalnościach. Częściej niż nie wymagają one reprezentacji opisowych (lub przynajmniej pewnego rodzaju „kontekstu”), takich jak: • jedna lub więcej werbalnych reprezentacji opisowych, np. definicja, opis, objaśnienie lub podobny tekst (który można również przedstawić ustnie lub w języku migowym), • jedna lub więcej niewerbalnych reprezentacji opisowych (niektóre jako uzupełnienie reprezentacji werbalnej, inne tworzone niezależnie od niej jako reprezentacje niewerbalne). 32 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication Niewerbalne rodzaje ustrukturyzowanych treści mają szczególne znaczenie w zastosowaniach takich jak e-learning i są niezbędne w komunikacji H2H: z osobami z niepełnosprawnościami (PwD) i między nimi (bezpośrednio lub z wykorzystaniem urządzeń ICT pełniących funkcję technologii wspomagających), między osobami z niepełnosprawnościami (PwD) (i ich opiekunami) a używanymi przez nie urządzeniami oraz między tymi urządzeniami. Ponieważ podejście terminologiczne jest od samego początku „niezależne od języka” (tj. nieograniczone pod względem wielojęzyczności) i „amodalne” (tj. zasadniczo przystosowane do uwzględniania dowolnej modalności), można je stosować do każdego rodzaju mikotreści — z należytym poszanowaniem odmiennych ról lub funkcji, jakie różne rodzaje mikotreści mogą pełnić w komunikacji H2H. Jak już wyjaśniono, dotyczy to również samych metadanych. 6. W N I O S K I Ze względu na samą naturę IoT ludzie są jego częścią — podobnie jak ich komunikacja międzyludzka (H2H), niezależnie od tego, czy odbywa się w formie pisemnej czy ustnej, w dowolnym języku lub w innych modalnościach komunikacji. Ostatecznie każdy „obiekt informacyjny” w ogromnej ilości danych generowanych przez „rzeczy” w IoT wymaga lub może wymagać interpretacji, aby stać się informacją i wiedzą. Interpretacja nie może obyć się bez „znaczenia” — a w przypadku informacji i komunikacji specjalistycznej najważniejszymi podstawowymi składnikami „znaczenia” (tj. semantyki) są pojęcia reprezentowane przez terminy lub inne rodzaje reprezentacji pojęć. W tym kontekście pojęcie „terminologii”, rozumiane powszechnie przez ekspertów o wykształceniu lingwistycznym, wymaga rozszerzenia: w normach terminologicznych, dokumentacji technicznej (zwłaszcza gdy wykorzystywane są nowe media), e-bookach itp. powszechne są niewerbalne reprezentacje pojęć. W komunikacji H2H związanej z e-learningiem i osobami z niepełnosprawnościami (PwD) te inne modalności są niezbędne. Należy również ponownie przyjrzeć się aspektowi różnych rodzajów „jednostek terminologicznych”. W e-aplikacjach występuje znacznie więcej rodzajów jednostek terminologicznych niż tylko powszechnie uwzględniane terminy i skróty (a być może także symbole w pozornie językowej postaci). W każdym razie jednostki terminologiczne mają ogromne znaczenie dla komunikacji specjalistycznej — niezależnie od jej modalności. Terminologija | 2017 | 24 3 3 Terminologiczne podejście oparte na pojęciach można stosować do każdego rodzaju mikrotreści — zwłaszcza gdy wymagana jest (choćby tylko potencjalnie) wielojęzyczność i multimodalność. Zasadniczo jest ono od początku niezależne od języka (a zatem wielojęzyczne) i amodalne (a zatem multimodalne). Fakt ten wciąż nie jest wystarczająco uwzględniany w podręcznikach i normach dotyczących zasad i metod terminologicznych. Aby uchwycić „znaczenie” obiektów mikrotreści, niezbędne są metadane — a tym bardziej bardziej restrykcyjne wykorzystanie metadanych w postaci metadanych podstawowych, danych wzorcowych lub podobnych. Szczególnie w odniesieniu do metadanych i danych wzorcowych istnieje wiele ustandaryzowanych podejść, także w ISO i IEC. Pilnie wymaga to harmonizacji. „Konkurencyjne” normy bardzo szkodzą „interoperacyjności”, naruszając jeden z głównych celów normalizacji. W przypadku różnych rodzajów mikrotreści najważniejsza jest harmonizacja treści odpowiednich norm metodologicznych. Miałoby to korzystny wpływ na rozwój wszelkiego rodzaju systemów zarządzania informacją, służąc integracji treści i interoperacyjności treści. Jednym ze sposobów poprawy tej sytuacji — która w rzeczywistości powoduje bardzo wysokie koszty w organizacjach na całym świecie — mogą być inicjatywy na rzecz lepszej koordynacji między komitetami normalizacyjnymi, tak aby treści w różnych normach, a nawet w różnych obszarach normalizacji, były bardziej spójne, na przykład inicjatywy zapoczątkowane przez „Recommendation 2016 concerning standards on eAccessibility and eInclusion”. (Zob. ANNEX) Niniejszy wkład ma na celu połączenie szeregu pozornie niezwiązanych ze sobą aspektów, aby zwrócić uwagę na istotne kwestie, które należy uwzględnić, a tym samym utorować drogę do doskonalszego rozwoju systemów oraz skuteczniejszej integracji treści i interoperacyjności treści. REFERENCES ADEQUate-Qualität von Datenportalen. Forschungdatenbank Fachhochschule Krems. 2015 (http://www.donau-uni.ac.at/opt/fdb/projects/view/4294968866). Boiko B. 2004: Defining Data, Information, and Content. – B. Boiko, Content Management Bible, 2nd Edition, Indianapolis: Wiley Publishing Company, 3-12. The Computer Language Company Inc. (1981-2017). – Computer Desktop Encyclopedia (http://www.computerlanguage.com/). Evans D. 2011: The Internet of Things. How the next evolution of the Internet is changing everything, IBSG White Paper (CISCO Internet Business Solution Group) (file:///C:/DATEN/daten/Infoterm%20Members/LA/COL%20Workshops/Medellin%202014&2016/CISCO-2011_IoT_IBSG_0411FINAL.pdf). Ericsson 2016: Ericsson Mobility Report. On the pulse of the networked society, Stockholm (https://www.ericsson.com/res/docs/2016/ericsson-mobility-report-2016.pdf). 34 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication ETSI Portal ETSI 2017-09-03. (http://www.etsi.org/standards/why-we-need-standards). Galinski Ch. and Giraldo Perez B. S. 2011: The work of today’s TC/37 in the light of ‘content interoperability’: Standardization as an issue of corpus planning taking eLearning as an example. – Proceedings of the IITF Colloquium on Language Policy and Language Planning, Perm, Russia, 22–23 August 2011. – Journal Terminology Science and Research (TSR), vol. 22, 5–19. ISSN 1017–382X (file:///C:/Users/chris/AppData/Local/Microsoft/Windows/INetCache/IE/X8YVWQ2G/Vol22.pdf). Galinski Ch. and Giraldo Perez B. S. 2012: Content Interoperability: Re-purposing structured content for eLearning seen under a standardization perspective’. International Conference on Terminology: State-of-the-art and the future of terminology methodology and application (TMA 2011), Vilnius, Lithuania, 12–13 October 2011. – Terminologija 19, 6–32. Galinski Ch. and Giraldo Perez B. S. 2014: Typology of structured content in eApplications. Under a content interoperability, quality and standardization perspective. – Budin G. and Lušicky V. (eds.), Languages for Special Purposes in a Multilingual, Transcultural World. Proceedings of the 19th European Symposium on Languages for Special Purposes, 8–10 July 2013, Vienna, 405–417. ISBN: 978–3–200–03674-1. (Available with Creative Commons Non-Commercial 4.0 International License at: https://lsp2013.univie.ac.at/proceedings). IERC – http://www.internet-of-things-research.eu/about_iot.htm (IoT European Research Cluster) IN LIFE. D9.8 – Dissemination & Standardization Plan. 2017 (EU Project: INdependent LIving support Functions for the Elderly). ISAAC – https://www.isaac-online.org/english/what-is-aac/what-is-communication/ (International Society for Augmentative and Alternative Communication). Merriam-Webster. – https://www.merriam-webster.com/dictionary/metadata. MoU/MG (Management Group of the ITU-ISO-IEC-UN/ECE Memorandum of Understanding concerning eBusiness standardization) 2012: Recommendation on software and content development principles 2010. (MoU/MG/12 N 476 Rev.1, 2012) Available at: http://isotc.iso.org/livelink/livelink/fetch/2000/2489/Itf_Home/MoU-MG/Moung500.html. OASIS (Advancing Open Standards for the Information Society) (s.a.). Retrieved 2013-07-01, from OASIS Unstructured Information Management Architecture (UIMA) TC: https://www.oasis-open.org/committees/uima/charter.php. Riley J. 2017: Understanding metadata. What is metadata and what is it good for? A Primer Publication of the National Information Standards Organization (NISO). Baltimore: NISO (http://www.niso.org/apps/group_public/download.php/17446/Understanding%20Metadata.pdf). Riley J. 2012: ICT: The difference between data and information. Study notes: https://www.tutor2u.net/business/reference/the-difference-between-data-and-information retrieved 2017-09-03. Rowley J. 2007: The wisdom hierarchy: representations of the DIKW hierarchy. – Journal of Information Science 33 (2), 163–180. Steichen B. and Wade V. 2010: Adaptive Retrieval and Composition of Socio-Semantic Content for Personalised Customer Care. – Federica Cena et al (eds.). Proceedings of the International Workshop on Adaptation in Social and Semantic Web (SASweb – 2010), Hawaii: EEUU, 1–12 (http://ceur-ws.org/Vol-590/). UNESCO 2017: Infoterm, ICANN. Glossary of the Internet governance terms (IGG), Paris: UNESCO (http://en.unesco.org/sites/default/files/igg2017_en.pdf). universAAL Consortium. D8.3 2012: Standardization usage plan and contributions. Vermesan O., Friess P., Guillemin P., Gusmeroli S. et al. (eds.) 2011: Internet of Things. Strategic Research Agenda. Chapter 2: Internet of Things Strategic Research Roadmap, Aalborg (DA): River Publishers. ISBN 978-87-92329-67-7 (http://www.internet-of-things-research.eu/pdf/IoT_Cluster_Strategic_Research_Agenda_2011.pdf). Vermesan O. and Friess P. 2014: Internet of Things. From research and innovation to market deployment. Aalborg (DA): River Publishers, ISBN 978-87-93102-94-1 / ISBN 978-87-93102-945-8. Webopedia – http://www.webopedia.com/. Wikipedia – https://en.wikipedia.org/ all quotations retrieved 2017-09-03. Zumpe S., Esswein W. 2002: Simplification of Knowledge Discovery using “Structure Classification”. – Gaul W., Ritter G. Classification, Automation, and New Media: Proceedings of the 24th Annual Conference of the Gesellschaft für Klassifikation e.V., University of Passau, March 15–17, 2000, Dresden, Germany: Springer: 245–252. Available from: http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-55991-4_26. Terminologija | 2017 | 24 35 REFERENCED STANDARDS IEC 80000-14:2014 Telebiometrics related to physiology as a part of the ISO and IEC 80000 harmonized series. ISO/IEC 15938-5:2003 Information technology – Multimedia content description interface. – Part 5: Multimedia description schemes. ISO/IEC 12785-1:2009 Information technology – Learning, education, and training – Content packaging. – Part 1: Information model. ISO/IEC 24800-3:2010 Information technology – JPSearch. – Part 3: Query format. ISO 5492:2008 Sensory analysis – Vocabulary. ISO 9241-151:2008 Ergonomics of human-system interaction. – Part 151: Guidance on World Wide Web user interfaces. ISO 10241-1:2011 Terminological entries in standards. – Part 1: General requirements and examples of presentation. ISO 11354-2:2015 Advanced automation technologies and their applications – Requirements for establishing manufacturing enterprise process interoperability. – Part 2: Maturity model for assessing enterprise interoperability (https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:11354:-2:ed-1:v1:en). ISO 15836:2009 Information and documentation – The Dublin Core metadata element set. ISO 16642:2003 Computer applications in terminology – Terminological markup framework (TMF). ISO/TS 19101-2:2008 Geographic information – Reference model. – Part 2: Imagery (https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:ts:19101:-2:ed-1:v1:en). ISO 19115:2003 (series) Geographic information – Metadata. ISO 19115-1:2014 Geographic information – Metadata. – Part 1: Fundamentals. ISO 22274:2013 Systems to manage terminology, knowledge and content – Concept-related aspects for developing and internationalizing classification systems. ISO/TS 22224:2009 Health informatics – Electronic reporting of adverse drug reactions (https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:ts:22224:ed-1:v1:en). ISO 24531:2013 (4.11) <XML> all data between the start tag and end tag of an element. ITU-T Y.2060:2012 Series Y: Global information infrastructure, Internet Protocol aspects and next-generation networks. Next Generation Networks – Frameworks and functional architecture models. ITU-T X.1081:2011 The telebiometric multimodal model – A framework for the specification of security and safety aspects of telebiometrics. ITU-T X.1082:2010 Telebiometrics related to human physiology. ANNEX Recommendation 2016 concerning standards on eAccessibility and eInclusion (drafted at the IN LIFE Workshop “Strategic Standardization Issues Concerning eAccessibility & eInclusion” at the 15th International Conference on Computers Helping People with Special Needs – ICCHP 2016, in Linz, Austria, in July 2016) Purpose: Increasingly R&D projects and the software industry – especially for mobile technologies – consider the “Recommendation on software and content development principles 2010” whereby 36 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication “decision makers in public as well as private frameworks, software developers, the content industry and developers of pertinent standards /should be/ aware that multilinguality, multimodality, eInclusion and eAccessibility need to be considered from the outset in software and content development. These considerations are required in order to avoid the need for additional or remedial engineering or redesign at the time of adaptation, which tend to be very costly and often prove to be impossible”. Since 2010, hundreds of standards about eAccessibility and eInclusion were developed or revised by technical committees in standards organisations at international, European, or national level – not to mention many industry standards developed by other standards developing organisations (SDO). In addition, there are possibly thousands of standards that have a bearing on persons with disabilities (PwD). In particular, ‘accessibility’ in a broad sense rarely occurs in the title or in the body of these standards. “Recommendation 2016” addresses critical issues identified in recent conferences, initiatives and projects dealing with eAccessibility and eInclusion and related topics concerning the difficulties faced by system developers, their customers, health care providers and end-users when trying to find and apply pertinent standards. The organizations endorsing Recommendation 2016 call upon stakeholders of eAccessibility and eInclusion, in particular standards developing organizations (SDOs) to: ➤ develop a more refined classification or keywording approach to identify content in standards with a bearing on eAccessibility and eInclusion ➤ register the potential relevance for eAccessibility & eInclusion of an emerging standard right from the beginning of a standardization activity ➤ cross-reference standards having a bearing on eAccessibility and eInclusion ➤ encourage the formulation and use of consistent vocabulary / terminology ➤ implement search functionalities that ease the use of standards ➤ facilitate the active involvement of PwD as end-users in standardizing activities among others by providing standards documents in an ‘accessible’ format Implementing the above measures would enhance interoperability of eAccessibility&eInclusion related products and services and thus benefit users of standards and standardization at large. Terminologija | 2017 | 24 37 Recommendation: Standards development processes and monitoring in conjunction with standards about eAccessibility and eInclusion and related aspects, should allow the coordination of standardizing activities across technical committees and SDOs, leading to content coherence among standards about similar themes. This would help industry and other organizations to comply with standards’ requirements referring to corporate social responsibility and risk management, as well as with the latest legal regulations on accessibility in eProcurement and public websites. Supportive measures may be worthwhile pursuing, to (a) promote certification schemes based on standards about eAccessibility and eInclusion, (b) encourage education and training activities regarding such standards, and (c) enhance the positive role that media (both institutional and social) and civil society can play here. Online endorsement: aaate-endorsed-the-recommendation-2016-concerning-standards-on-eaccessibility-and-einclusion/ DAIKTŲ INTERNETAS – LŪKESČIAI IR REALYBĖ: SVARBIAUSIOS DAIKTŲ INTERNETO TECHNOLOGIJŲ PROBLEMOS IR ŽMOGAUS BEI KOMPIUTERIO SĄVEIKOS TURINYS Daiktų internetui skirtų mokslinių tyrimų ir technologinės plėtros progresas labai spartus. Daiktų internetas gali technologiškai sujungti daugmaž visas elektroninių paslaugų teikimo sritis, įskaitant e. sveikatos, e. verslo ir prekybos, e. valdymo, net e. švietimo ir kitas paslaugas, o kur dar junginiais su žodžiu „išmanus“ ar „pažangus“ įvardijami projektai (tokie kaip išmanieji miestai, išmanusis transportas, išmaniosios ligoninės). Turint omenyje šiuos dalykus, vis labiau ryškėja žiūrėjimo į sąveikumą pirmiausia per technologijų prizmę (techninis sąveikumas), taip pat tam tikru mastu ir per semantikos prizmę (semantinis sąveikumas) trūkumai. Internetinių turinio platformų, vartotojams siūlančių vieną ar daugelį išteklių, gausa iš pirmo žvilgsnio atrodo pribloškianti. Atidžiau pažiūrėjus į šių išteklių turinio sąveikumą ir kokybę matyti, kad jiems dažnai trūksta teorinio-metodologinio pagrindo. Situacija tampa dar sudėtingesnė, kai turinys – ypač įvairių rūšių mikroturinys – yra kuriamas, prižiūrimas ir siejamas su kitu turiniu interneto naudojimu pagrįstais metodais. Kai daiktų interneto daiktų „sukurti“ duomenys turi būti interpretuojami, kad taptų informacija ir žiniomis, nebepakanka paprasto objektų (fizinio pasaulio objektų ar virtualių dalykų) identifikavimo ir žodinio ar nežodinio vardo priskyrimo, neatsižvelgiant į atitinkamas sąvokas. Kai daiktus turi atspindėti skirtingų kalbų žodžiai ar nežodiniai ženklai esant kitoms jutiminio suvokimo formoms, semantika turi remtis sąvokomis. Kaip viena pamatinė idėja ar sąvoka, pasiekiama per atskirą universalųjį adresą ar pastoviąją nuorodą, apibrėžtas mikroturinys apima daugelį įvairių turinio rūšių – galiausiai net joms apibūdinti naudojamus metaduomenis. Kyla klausimas, ar šios įvairios mikroturinio 38 Christian Galinski The Internet of Things – Hype and reality: Crucial issues about Internet of Things technology and ‘content’ of human-machine communication rūšys, įskaitant leksikografinius ir terminologinius duomenis (taip pat ir mokslines nomenklatūras), valdomuosius žodynus (tezaurus ir kitas žinių tvarkybos sistemas), žinių struktūrinimo sistemas (ontologijas, temų žemėlapius ir kt.) ir atitinkamus metaduomenis, gali būti plėtojamos ir valdomos, remiantis viena plačios aprėpties metodologija – terminologijos metodologija. Žinoma, reikia atsižvelgti į skirtingų mikroturinio rūšių skirtingus vaidmenis. Gauta 2017-09-07 Christian Galinski International Information Centre for Terminology (Infoterm) c/o CO-SPACE Gumpendorferstrasse 65/1, 1060 Vienna, Austria E-mail [email protected] Terminologija | 2017 | 24 39