Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui

236 Ramunė Vaskelaitė Seminarium naukowy poświęcony państwu litewskiemu atkūrimo 100-mečiui Seminarium naukowe poświęcone 100-leciu odrodzenia państwa litewskiego RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvių kalbos institutas W tych szczególnych latach, gdy Litwa obchodzi stulecie odrodzenia państwa, a praktycy i teoretycy wielu dziedzin, spoglądając wstecz, próbują przemyśleć najważniejsze prace wykonane w różnych dziedzinach funkcjonowania państwa w ciągu tych lat, terminolodzy Instytutu Języka Litewskiego postanowili spojrzeć na odcinek stu lat oczami terminologa – 12 października 2018 r. zorganizowali w Instytucie seminarium naukowe „Doświadczenia litewskiej terminologii: 100-lecie odrodzenia państwa litewskiego”. Oczywiście nie zamierzano szczegółowo oceniać wszystkich dokonań stulecia, ponieważ samo ich wymienienie, choćby tylko najważniejszych, prawdopodobnie zajęłoby więcej czasu niż jedno seminarium, nawet gdyby ograniczono się tylko do jednej dziedziny – tworzenia terminologii, jej porządkowania lub badań. A zatem przede wszystkim zwrócono się ku początkowi stulecia, ku tym złożonym okolicznościom, gdy o terminy dbano jeszcze nie z powodu potrzeby porozumiewania się przedstawicieli danej dziedziny między sobą, lecz przede wszystkim z konieczności odbudowy, odtworzenia, leczenia... I, jak wynikało z referatów, zajmowały się tym jeszcze nie zorganizowane grupy korzystające z możliwości oferowanych przez informatykę, lecz w większości pojedyncze wybitne osobistości. W referacie „Derywaty złożone terminologii budowlanej w latach 1918–1940” konkretne liczby wskazujące na konieczność przede wszystkim odbudowy, opierając się na źródle z 1929 r., przedstawiła Lina Rutkienė (Wileński Uniwersytet Techniczny im. Giedymina) – pierwsza wojna światowa zniszczyła 13 250 budynków mieszkalnych i 24 680 niemieszkalnych. Wraz ze wzrostem potrzeby podniesienia kraju z ruin wzrosło również zapotrzebowanie na teoretyczną podstawę działalności – literaturę naukową, a w literaturze tego rodzaju, jak wiadomo, nie można się obejść bez terminów. Pojawienie się terminów budowlanych w tamtym okresie referentka wiązała nie tylko z koniecznością odbudowy, lecz także z wyraźnym zamiarem tworzenia – stosowania nowych zasad kompozycji, wdrażania nowych materiałów i technologii. Z 28 źródeł terminologii budowlanej (artykułów naukowych, podręczników i innych publikacji napisanych stylem naukowym) referentka wyodrębniła szczególnie rozpowszechnioną w tamtym czasie grupę neologizmów – złożeń – 237Terminologija | 2018 | 25 i wiązała liczebność tej grupy z aktualnym wówczas językiem obcym: przy opracowywaniu podręczników lub artykułów, inaczej niż w tym okresie, najczęściej tłumaczono z języka niemieckiego, a w nim derywacja złożeniowa jest najbardziej produktywnym sposobem słowotwórczym. W źródłach z lat 1918–1940 znaleziono ogółem 262 złożenia gatunkowe budowlane, przy czym najbardziej produktywnym typem bos terminus, nustatyta, kad net 85 % jų antrasis sandas yra daiktavardinis, słowotwórczym jest rzeczownik. + rzeczownik. (akmengruntis, akmenkaltis, ąžuolmedis, basliašulis, drenažgriovis, durpiagruntis). Jako najczęściej używane neologizmy budowlane, które weszły do późniejszej literatury oraz wydanego w 2002 r. Słownika terminów budowlanych, referentka wymieniła dūmtakį, dūmtraukį, gelžbetonį, pusiausvyrą, šaligatvį, skerspiūvį, statramstį, vandentiekį, natomiast wiele innych pozostało tak zwanymi terminami tekstowymi, użytymi tylko przez jednego autora w jednej publikacji. Osobliwości ówczesnej terminologii budowlanej L. Rutkienė wiązała nie tylko z językiem obcym, lecz także z autorytetem i postawami autorów piszących artykuły naukowe oraz książki; jako autorzy wspomniane zostały wybitne osobistości – inżynierowie budowlani Jonas Šimoliūnas, Pranas Morkūnas, Anatolijus Rozenbliumas, Pranas Jodelė, Jonas Kiškinas i Juozas Gabrys, którzy studiowali w zagranicznych szkołach wyższych i znali po kilka języków obcych. Jednak terminologia budowlana była analizowana także w jeszcze jednym referacie tego seminarium, w którym zwrócono już uwagę na bezimiennych, anonimowych twórców terminologii budowlanej. Robertas Stunžinas (Instytut Języka Litewskiego) przede wszystkim przypomniał, że przynajmniej w periodykach pojawiających się w połowie i pod koniec XIX wieku głównym źródłem terminologii nauk budowlanych była terminologia ludowa. W referacie „Nazywanie działań w ludowej terminologii budowlanej”, po wybraniu do analizy grupy wyrazów, która z punktu widzenia terminologii naukowej zostałaby pozostawiona poza jej zakresem, a mianowicie czasowników, oraz po wybraniu z elektronicznego wydania Słownika języka litewskiego 370 czasowników i ich derywatów nazywających działania budowlane, stwierdzono, że takie nazwy działań tworzą ponad 30 wyraźniejszych grup semantycznych. Obficie zilustrowano przykładami zarówno ogólne terminy grup (statyti, dirbinti, rengti, taisyti, budavoti, dengti, stoguoti), jak i powiązane z nimi wyrazy oznaczające pojęcia rodzajowe (straiguoti, žardyti, skiedruoti, išskiedruoti, užskiedruoti, pribudavoti, užbudavoti). Licznie poparto przykładami także wnioski, że rodzajowość determinują środki słowotwórcze oraz znaczenia leksykalne, a 238 Ramunė Vaskelaitė Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui pojęcia specjalne są klasyfikowane według różnych cech. O pochodzeniu powiedziano, że tylko nieco ponad połowa (63 %) nazw działań budowlanych odnotowanych w Słowniku języka litewskiego ma pochodzenie litewskie, natomiast 47 % stanowią wyrazy różnego pochodzenia, mające słowiański rdzeń. Niemniej, gdyby badanie to było dalej rozwijane, zapewne celowe byłoby przeanalizowanie relacji synonimii między nazwami zapożyczonymi a litewskimi, tym bardziej że w referacie poruszono już kwestię wieloznaczności i homonimii. Palmira Zemlevičiūtė (Instytut Języka Litewskiego), która wybrała do analizy terminy medyczne, również zwróciła uwagę na dość trudne okoliczności początku XX wieku – przypomniała, że pierwsza wojna światowa i okupacja niemiecka rozproszyły i tak nieliczne grono lekarzy, a wydawanie ukazujących się do tej pory specjalistycznych gazet i czasopism medycznych zostało przerwane. Mimo to wiedza medyczna była upowszechniana, a jak można wnioskować już z samych tytułów artykułów („O chorobach wojennych”, „O gruźlicy płuc”, „Tyfus”, „Świerzb”), do jej upowszechniania, a zarazem rozwijania terminologii medycznej, skłaniały niebezpieczne choroby rozpowszechnione w okresie powojennym. Jednakże również z tego referatu wynikało, że rozwój terminologii stymulowany przez czynnik obiektywny nie byłby możliwy bez czynnika subiektywnego – osobowości. Po zaprzestaniu wydawania publikacji specjalistycznych Antanas Vileišis, Eliziejus Draugelis, Danielius Alseika i Petras Avižonis podjęli się upowszechniania wiedzy medycznej w ukazujących się wówczas publikacjach niespecjalistycznych, takich jak Moterų balsas, Dabartis, Lietuvos aidas, Tėvynės sargas itd. W referacie „Podawanie i rozpoznawanie synonimicznych terminów medycznych w tekście z 1918 r.” autorka wybrała do analizy nie słowotwórstwo, lecz inną stale aktualną dla terminologów kwestię – synonimię terminów, i stwierdziła, że w tekstach medycznych z 1918 r. jest ona częstym typem semantycznych wzajemnych relacji terminów. Tym razem jednak bardziej analizowano nie rozpowszechnienie synonimów, lecz problem metodologiczny – jak rozpoznawać synonimy. Nietrudno rozpoznać te, które występują w jednym tekście, ponieważ nierzadko podawane są w nawiasach albo łączone spójnikiem albo, jednak ustalenie relacji synonimicznej między terminami używanymi w różnych tekstach (kruvinoji, kruvinoji liga, krauligė, dezinterija; bado, beriamoji, dėmėta, dėmėtoji šiltinė) nie jest proste. Mimo to znaleziono możliwości rozpoznawania, a referentka wymieniła takie jak tematyka tekstów, kontekst użycia terminów, synonimy w jednym tekście, cechy pojęcia, dodatkowe źródła. Jak bardzo synonimia jest rozpowszechniona we współczesnej terminologii medycznej, na seminarium odrębnie nie analizowano, jednak również jeden referat związany ze stanem obecnym pozwolił przypuszczać, że jest jej mnóstwo. Rūta Dubakienė (Litewska Akademia Nauk, Uniwersytet Wileński), określając alergologię jako gałąź immunologii, najbardziej związaną z dziedzinami nauk biologicznych, w referacie 239Terminologija | 2018 | 25 „Litewskie terminy alergologiczne, prace i plany” wspomniała o wielu kwestiach wciąż nurtujących alergologów, takich jak determinant antygenowy czy epitop, roztocza czy roztocza kurzu domowego, zespół DiGeorge’a czy zespół Di George’a, a one, jak widać również z kilku przykładów, wiążą się właśnie z synonimią lub wariantywnością terminów. Jednak z tego samego referatu wynikało, że w ujednolicaniu terminów alergologicznych również już wiele zrobiono: w 2002 r. wydano pierwszy litewski podręcznik alergologii – Alergologija autorstwa R. Dubakienė, w 2012 r. ukazał się zaakceptowany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Objaśniający słownik terminów immunologii i alergologii, w którego opracowaniu także uczestniczyła autorka referatu, aktywna twórczyni terminologii alergologicznej, autorka podręczników, monografii i artykułów, prof. R. Dubakienė. Terminologia jest rozwijana w czasopiśmie Alergija, astma, imunologija oraz na stronie internetowej „Alergijos ekspertas”. Mówiąc o przyszłych pracach, prelegentka wspomniała o „wielu ugorach, które trzeba jeszcze zaorać”, lecz największą nadzieję, że będą one zaorywane i że terminologia tej dziedziny będzie kierowana właściwym torem, dawało wielokrotnie powtarzane w referacie przekonanie, że litewska alergologia, mająca w Europie własne oblicze, nie musi kopiować – powinna tworzyć własną terminologię. Synonimia terminów, podobnie jak typy słowotwórstwa terminów, jest bodaj najczęściej rozważanym przez badaczy terminów problemem, a gdy mowa o terminologii jako porządkowaniu terminów, zapewne nie rzadziej pojawia się kwestia relacji między pracą indywidualną a zespołową. Poglądy na tę kwestię są różne, jednak szczególnie często tworzenie terminologii, tym bardziej jej porządkowanie, skłania się oceniać jako działalność o charakterze zespołowym i uważa się, że lepiej opracowywane są te słowniki terminologiczne, które tworzą i rozpatrują zespoły. Mimo to nie tylko historia terminologii, lecz także współczesność pokazują, jak wielu udanych neologizmów nie stworzono by, gdyby nie słowniki opracowywane przez pojedyncze twórcze i entuzjastyczne osobowości, a naukowa literatura, w tym także podręczniki szkół wyższych, uznawana za jedno z głównych źródeł terminologii, jest już w istocie bardziej rezultatem działalności jednostek niż kolektywów. Prelegenci analizujący terminologię początku stulecia również wymienili wiele wybitnych osobowości, a Asta Mitkevičienė (Instytut Języka Litewskiego) przypomniała o szczególnie wybitnych – o Jonie Basanavičiusie, Mykolasie Biržišce, Antanasie Smetonie, Pranasie Dovydaitisie, Jurgisie Šaulisie, Jonasie Vileišysie i Saliamonasie Banaitisie, którzy podpisali Akt Niepodległości państwa obchodzącego stulecie. W referacie „Ślady sygnatariuszy Aktu 16 lutego w terminologii litewskiej nauki o literaturze”, wymieniwszy sygnatariuszy, którzy w taki czy inny sposób przyczynili się do tworzenia terminologii literackiej, poświęciła ona najwięcej uwagi literatowi, tłumaczowi, dyplomacie i prawnikowi Kazysowi 240 Ramunė Vaskelaitė Seminarium naukowe poświęcone państwu litewskiemu atkūrimo 100-mečiui Bizauskasowi i terminom zawartym w opracowanym przez niego pierwszym podręczniku teorii literatury. Jednak z referatu wynikało, że autorskie były tylko terminy zamieszczone w pierwszych wydaniach tego podręcznika, natomiast do trzeciego (1922 r.) trafiły one po rozpatrzeniu przez Komisję Terminologiczną, która rozpoczęła działalność w 1921 r. i którą, swoją drogą, również tworzyły wybitne osobowości: Kazimieras Būga, Jonas Jablonskis, Juozas Tumas-Vaižgantas i in. Praca komisji nie zawsze jednak przebiegała sprawnie: w posiedzeniach uczestniczyli nie wszyscy członkowie, terminy dramatu i teatru pozostały nierozpatrzone... Co bardziej wpływa na tworzenie i porządkowanie terminologii – wyjątkowość osobowości, jej wysiłki i twórczość czy siły oraz kompetencje kolektywu, i czy w ogóle istnieje tu jakiś konflikt – w referacie nie rozważano, zakończono go jednak dość wymownym wnioskiem: „Ustalanie terminów nie jest sprawą jednej zainteresowanej osoby ani autora, lecz wspólną sprawą nas wszystkich.” Wymownym dlatego, że sformułowała go... wyjątkowa osobowość – K. Bizauskas. Niezwykła osobowość została wspomniana również w referacie Rity Katelytė (Instytut Języka Litewskiego) „Słowotwórstwo rzeczowników terminologii psychologicznej Mečislovasa Reinysa”. Arcybiskup, dyplomata, polityk, profesor teologii i filozofii Mečislovas Reinys przetłumaczył z języka rosyjskiego podręcznik psychologii Georgija Čelpanova (swobodny przekład, wydany w 1921 r. w Wilnie). Analizując pod względem słowotwórczym jedną z grup terminów podręcznika – litewskie i hybrydowe rzeczowniki jednowyrazowe – referentka ustaliła, że największą część takich terminów stanowią derywaty sufiksalne (atgaminimas, mąstymas, svarstymas, atitrauktis, dėmesys, gailesys, uoslė, kerštas, vaizduotė). Stanowią one aż 77%, natomiast złożeń, które w podobnym czasie licznie rozpowszechniły się w podręcznikach z dziedziny budownictwa, w podręczniku psychologii znaleziono (wraz z derywatami prefiksalnymi) około 4%. Pytanie, co wpłynęło na tak wyraźne różnice w terminologii tworzonej w podobnym czasie (dziedzina, podejście twórców terminów czy inne czynniki), nie zostało podjęte podczas seminarium, można jednak przypuszczać, że jednym z impulsów mógł być język obcy – autor tego podręcznika tłumaczył nie z języka niemieckiego, lecz z rosyjskiego. Od niezwykłej osobowości i obchodów stulecia rozpoczął się również referat wygłoszony przez Reg inę Kvašytė, z tym że wspomniała ona urodzonego na Łotwie językoznawcę, bardziej znanego na Litwie jako twórcę języka esperanto, interlingwistę. W 1992 r. na Łotwie podczas międzynarodowej konferencji uroczyście obchodzono setną rocznicę urodzin Ernesta Drezena (Ernests Drēziņš). Rozpoczynając referat od pozornie niezwiązanego ze stuleciem Litwy faktu i nazwiska, autorka referatu „O współpracy litewskich i łotewskich terminologów” ukazała szczególnie ważny aspekt odbudowy państwa, który dzisiaj, 241Terminologia | 2018 | 25 w ferencjach, nierzadko podtrzymywana jako coś mokslininkams be jokių kliūčių dalyvaujant europinėse ir pasaulinėse konsamoistnie danego. W konferencji, która odbyła się w 1992 r. na Łotwie, uczestniczyli naukowcy z 13 krajów świata, co zapewniło nie tylko rodė, kaip ima plėstis jų bendradarbiavimo galimybės. Dėmesį sutelkusi į lietuvių ir latvių bendradarbiavimą, pranešimo autorė minėjo ne tik 1992 m. kontynuację konferencji (2002 r., 2012 r.) i udział litewskich terminologów w tych konferencjach, lecz także wzajemne rozpowszechnianie informacji – artykuły o terminologii łotewskiej publikowane na Litwie i odwrotnie, udział w kolegiach redakcyjnych, materiały bibliograficzne. Jako głównych propagatorów informacji wymieniano Rūdolfasa Grabisa (Rūdolfs Grabis), Valentinę Skujinia (Valentīna Skujiņa), Jurisa Baldunčikasa (Juris Baldunčiks), Marisa Baltinisa (Māris Baltiņš) i in., spośród litewskich naukowców – Stasysa Keinysa, Solvitę Labanauskienė, Albinę Auksoriūtė, Kazimierasa Župerkę, a bodaj najbardziej aktywną propagatorką informacji o terminologii łotewskiej, terminologach i terminologii jest sama autorka referatu. Jak gdyby uzupełnieniem tego był inny referat seminarium: w ciągu stulecia niewiarygodnie rozszerzyły się nie tylko możliwości współpracy, lecz także możliwości porządkowania i badania terminologii technologicznej. Oto Gintautas Grigas (Uniwersytet Wileński) przedstawił możliwość porównywania terminów informatycznych w ponad 100 językach, oferowaną przez portal terminologiczny firmy „Microsoft” (https://www.microsoft. com/en-us/language). I chociaż z referatu „Przegląd litewskiej części słownika firmy „Microsoft” wynikało, że również tej komputerowej bazie danych nie udało się uniknąć braków (tłumaczenie niektórych terminów na język litewski jest wątpliwe, a niektóre terminy w ogóle nie zostały przetłumaczone), to jednak we wrześniu 2018 r. obejmowała ona łącznie słowniki dwujęzyczne (angielski i inny język) w 115 językach, a więc możliwości jednoczesnego porównywania terminów informatycznych są imponujące. Przewidując możliwości wykorzystania portalu, referent w pierwszej kolejności wspomniał o korzystaniu z niego przy opracowywaniu słowników informatycznych i pamięci tłumaczeniowych. Mówiąc o relacji między informatyką a językiem, zwykle wspomina się nie tyle o możliwościach badania języka otwieranych przez informatykę, ile o drugiej stronie – zagrożeniu dla funkcjonowania języka litewskiego. Za inicjatora zagrożenia uznaje się wiele rzeczy – zarówno informatykę w ogóle, jak i internet, środowisko elektroniczne oraz terminologię informatyczną. W społeczeństwie rzeczywiście silnie zakorzeniona jest opinia, że nie warto tłumaczyć terminów informatycznych na język litewski, lepiej używać angielskich, dlatego dość zaskakująca była jedna z przedstawionych w referacie Alvydasa Umbrasa (Instytut Języka Litewskiego) „Terminy informatyczne nazywające osoby” 242 Ramunė Vaskelaitė Seminarium naukowe poświęcone wnioskom państwa atkūrimo 100-mečiui litewskiego. Po przeanalizowaniu grupy terminów informatycznych przedstawionych w 7 słownikach informatycznych prelegent zauważył, że przynajmniej zapożyczone neologizmy nazywające osoby (internautas, kibernautas, infonautas; hakeris, krekeris, lameris, luzeris) pod względem liczebności i różnorodności nie dorównują terminom rodzimego pochodzenia, a większość pozostałych zapożyczeń (abonentas, administratorius, adresatas, analitikas, ekspertas), podobnie jak formacje hybrydowe, nie jest tworzona, lecz przejmowana w gotowej postaci z języka ogólnego. Niemniej jednak taki wniosek wysnuto wyłącznie na podstawie materiału słownikowego, a słowniki, jak wiadomo, zazwyczaj ocenia się z punktu widzenia norm językowych albo przynajmniej redaguje pod kierunkiem redaktora językowego. Po zbadaniu rzeczywistego użycia, zwłaszcza internetowego, zapewne stwierdzono by inne tendencje w używaniu neologizmów. Z drugiej strony tendencja, by nie tłumaczyć bezpośrednio z języka angielskiego, lecz sięgać po słowa już używane w języku litewskim, może być cechą słowników informatycznych właściwą tylko grupie nazw osób. Z wielu przedstawionych angielskich terminów nazywających osoby (employee, reviewer, owner, liveware, media librarian, software designer, network surfer, first-time user) wynika, że po ich zaadaptowaniu wyłącznie fonetycznie wymawianie ich byłoby dość niewygodne, co również może być istotnym czynnikiem skłonności do unikania tak zwanych obcojęzycznych zapożyczeń. Zatem same wspomniane wnioski zdecydowanie nie wystarczyłyby do obalenia mitu o zagrożeniu, jakie informatyka stwarza dla języka litewskiego. Jednak prelegent wcale nie stawiał sobie takiego celu. Jego celem było zbadanie terminów oznaczających osoby w słownikach informatycznych, a po ich przeanalizowaniu jako główny wniosek stwierdzono tendencję do czerpania w słownikach nazw osób (litewskich i nielitewskich) z innych dziedzin, zamiast tworzenia specjalnych nazw przeznaczonych wyłącznie na potrzeby informatyki. Całość omówionych referatów pokazuje, że podczas seminarium poświęconego stuleciu odrodzenia państwa litewskiego analizowano tylko niektóre dziedziny użycia terminologii. Jednakże, poruszając zarówno problemy, aktualia i warunki z początku, jak i z końca stulecia, stworzono całe pole znaczeń, pozwalające ocenić, co w terminologii przez wiek się nie zmieniło i zapewne należy uznać za niezmienne, a co jest już przeszłością lub zadaniami współczesności, oraz uwzględniając to, wyznaczyć wytyczne i kierunki działalności, rozpoczynając nowe stulecie. Otrzymano 2018-10-20 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: ramune.v[email protected]