Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui

Seminarium naukowe z okazji 100-lecia odrodzenia państwa litewskiego RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego W tym szczególnym roku, gdy Litwa obchodzi stulecie odrodzenia państwa, a praktycy i teoretycy wielu dziedzin, spoglądając wstecz, próbują podsumować najważniejsze prace wykonane w ciągu tych lat w różnych obszarach życia państwowego, terminolodzy Instytutu Języka Litewskiego postanowili spojrzeć na ten stuletni okres z perspektywy terminologa – 12 października 2018 r. w Instytucie zorganizowali seminarium naukowe „Doświadczenia terminologii litewskiej: z okazji 100-lecia odrodzenia państwa litewskiego”. Oczywiście nie zamierzano szczegółowo oceniać całego dorobku stulecia, bo samo jego wymienienie, choćby najważniejszych dokonań, zapewne zajęłoby więcej czasu niż jedno seminarium, nawet gdyby ograniczyć się tylko do jednej dziedziny – tworzenia terminologii, jej porządkowania lub badań. Skupiono się więc głównie na początku stulecia, na tych trudnych okolicznościach, w których o terminy dbano nie z powodu potrzeby porozumiewania się przedstawicieli danej dziedziny, lecz przede wszystkim z konieczności odbudowy, odtworzenia, leczenia... Jak wynikało z referatów, nie zajmowały się tym jeszcze zorganizowane grupy korzystające z możliwości oferowanych przez komputery, lecz głównie pojedyncze, wybitne osobistości. W referacie „Złożenia w terminologii budowlanej w latach 1918–1940” konkretne dane wskazujące na potrzebę odbudowy przedstawiła, na podstawie źródła z 1929 r., Lina Rutkienė (Wileński Uniwersytet Techniczny im. Giedymina) – I wojna światowa zniszczyła 13 250 budynków mieszkalnych i 24 680 niemieszkalnych. Wraz z rosnącą potrzebą podniesienia kraju z ruin wzrosło także zapotrzebowanie na teoretyczne podstawy działalności – literaturę naukową, a w tego rodzaju literaturze, jak wiadomo, nie można obyć się bez terminów. Prelegentka wiązała jednak powstawanie ówczesnych terminów budowlanych nie tylko z koniecznością odbudowy, lecz także z wyraźną ambicją tworzenia – stosowania nowych zasad kompozycji, wdrażania nowych materiałów i technologii. Z 28 źródeł terminologii budowlanej (artykułów naukowych, podręczników i innych publikacji napisanych stylem naukowym) wy- 236 Ramunė Vaskelaitė Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui brała szczególnie rozpowszechnioną w tamtym okresie grupę neologizmów – złożenia; ich liczebność prelegentka wiązała z aktualnym wówczas językiem obcym: podczas przygotowywania podręczników i artykułów, w odróżnieniu od obecnego okresu, najczęściej tłumaczono z języka niemieckiego, w którym kompozycja jest najbardziej produktywnym sposobem tworzenia wyrazów. W źródłach z lat 1918–1940 odnaleziono łącznie 262 rodzime złożone terminy budowlane; ustalono, że aż 85% z nich ma drugi człon rzeczownikowy, a najbardziej produktywnym typem słowotwórczym jest rzecz. + rzecz. (akmengruntis, akmenkaltis, ąžuolmedis, basliašulis, drenažgriovis, durpiagruntis). Jako najczęściej używane neologizmy budowlane, które trafiły do późniejszej literatury i do wydanego w 2002 r. Słownika terminów budowlanych, prelegentka wymieniła dūmtakį, dūmtraukį, gelžbetonį, pusiausvyrą, šaligatvį, skerspiūvį, statramstį, vandentiekį, podczas gdy wiele innych pozostało tak zwanymi terminami tekstowymi, użytymi tylko przez jednego autora w jednej publikacji. Cechy ówczesnej terminologii budowlanej L. Rutkienė wiązała nie tylko z językiem obcym, lecz także z autorytetem i poglądami autorów piszących artykuły naukowe i książki; jako autorów wymieniała wybitne osobistości — inżynierów budownictwa Jonasa Šimoliūnasa, Pranasa Morkūnasa, Anatolijusa Rozenbliumasa, Pranasa Jodelėgo, Jonasa Kiškinasa i Juozasa Gabrisa, którzy studiowali na zagranicznych uczelniach i znali po kilka języków obcych. Terminologii budowlanej poświęcono jednak również inne wystąpienie podczas tego seminarium, w którym zwrócono uwagę na bezimiennych, anonimowych twórców terminologii budowlanej. R o b e r t a s S t u n ž i n a s (Instytut Języka Litewskiego) przypomniał najpierw, że głównym źródłem terminologii nauk budowlanych, która zaczęła pojawiać się w prasie co najmniej od połowy i końca XIX wieku, była terminologia ludowa. W wystąpieniu „Nazwy czynności w ludowej terminologii budowlanej” stwierdzono, że nazwy tego rodzaju czynności tworzą ponad 30 wyraźnych grup semantycznych. W tym celu wybrano grupę wyrazów, którą z punktu widzenia terminologii naukowej pozostawiono by poza jej zakresem — czasowniki — i z elektronicznego wydania Słownika języka litewskiego wybrano 370 czasowników budowlanych nazywających czynności oraz ich derywatów. Liczne przykłady ilustrowały zarówno ogólne terminy grup (budować, wznosić, urządzać, naprawiać, budować, kryć, kryć dachem), jak i powiązane z nimi wyrazy oznaczające pojęcia szczegółowe (straiguoti, žardyti, skiedruoti, išskiedruoti, užskiedruoti, pribudavoti, užbudavoti). Liczne przykłady potwierdziły również wnioski, że o szczegółowości decydują środki słowotwórcze i znaczenia leksykalne oraz że pojęcia specjalistyczne klasyfikuje się według różnych cech. W kwestii pochodzenia stwierdzono, że tylko nieco ponad połowa (63%) odnotowanych w Słowniku języka litewskiego czasowników budowlanych… Terminologija | 2018 | 25 237 Niemniej, gdyby badania te były dalej rozwijane, zapewne warto byłoby przyjrzeć się relacji synonimicznej między nazwami zapożyczonymi i litewskimi, zwłaszcza że w referacie poruszono już kwestię wieloznaczności i homonimii. Palmira Zemlevičiūtė (Instytut Języka Litewskiego), która wybrała do analizy terminy medyczne, również zwróciła uwagę na dość trudne okoliczności początku XX w. – przypomniała, że I wojna światowa i okupacja niemiecka rozproszyły i tak nieliczne grono lekarzy, a wydawanie ukazujących się dotąd specjalistycznych gazet i czasopism medycznych ustało. Wiedza medyczna była jednak upowszechniana i, jak można sądzić już na podstawie samych tytułów artykułów („O chorobach wojennych”; „O gruźlicy płuc”; „Tyfus”; „Świerzb”), do jej szerzenia, a zarazem do rozwijania terminologii medycznej, przyczyniły się niebezpieczne choroby, które rozprzestrzeniły się po wojnie. Również z tego referatu wynikało jednak, że rozwój terminologii pobudzany przez czynnik obiektywny nie byłby możliwy bez czynnika subiektywnego – osobowości. Po zaprzestaniu wydawania publikacji specjalistycznych Antanas Vileišis, Eliziejus Draugelis, Danielius Alseika i Petras Avižonis podjęli się upowszechniania wiedzy medycznej w ukazujących się wówczas wydawnictwach niespecjalistycznych, takich jak Moterų balsas, Dabartis, Lietuvos aidas, Tėvynės sargas i in. W referacie „Prezentacja i rozpoznawanie synonimicznych terminów medycznych w tekstach z 1918 r.” autorka postanowiła zająć się nie pracą, lecz innym stale aktualnym dla terminologów zagadnieniem – synonimią terminów; stwierdziła, że w tekstach medycznych z 1918 r. jest ona częstym typem semantycznych relacji między terminami. Tym razem wyjaśniano jednak nie tyle rozpowszechnienie synonimów, ile problem metodologiczny – jak je rozpoznawać. Łatwo rozpoznać te używane w jednym tekście, ponieważ często podaje się je w nawiasach lub łączy spójnikiem albo, trudniej natomiast ustalić relację synonimiczną między terminami używanymi w różnych tekstach (kruvinoji, kruvinoji liga, krauligė, dizenterija; bado, beriamosi, dėmėta, dėmėtoji šiltinė). Znaleziono jednak sposoby ich rozpoznawania, a prelegentka wymieniła takie możliwości, jak tematyka tekstów, kontekst użycia terminów, synonimy w obrębie jednego tekstu, cechy pojęcia oraz źródła dodatkowe. Na seminarium nie analizowano osobno, jak rozpowszechniona jest synonimia we współczesnej terminologii medycznej, jednak jeden referat dotyczący obecnej sytuacji pozwalał przypuszczać, że występuje ona obficie. Rūta Dubakienė (Litewska Akademia Nauk, Uniwersytet Wileński), określając alergologię jako dziedzinę immunologii najściślej powiązaną z gałęziami nauk biologicznych, w referacie 238 Ramunė Vaskelaitė │ Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui W wystąpieniu „Litewskie terminy alergologiczne, prace i plany” omówiono wiele pytań, które wciąż nurtują alergologów, takich jak determinanta antygenowa czy epitop, roztocza czy roztocza kurzu domowego, zespół Di George’a czy zespół Di George’a, a jak pokazuje również kilka przykładów, dotyczą one właśnie synonimii lub wariantywności terminów. Z tego samego wystąpienia wynikało jednak, że w ujednolicaniu terminów alergologicznych poczyniono już znaczne postępy: w 2002 r. ukazał się pierwszy litewski podręcznik alergologii – Alergologija autorstwa R. Dubakienė, a w 2012 r. wydano zaaprobowany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Słownik objaśniający terminów immunologii i alergologii, w którego opracowaniu uczestniczyła również autorka wystąpienia, prof. R. Dubakienė, aktywna twórczyni terminologii alergologicznej oraz autorka podręczników, monografii i artykułów. Terminologia jest rozwijana w czasopiśmie Alergija, astma, imunologija oraz na stronie internetowej „Ekspert alergii”. Mówiąc o przyszłych pracach, prelegentka wspomniała o „wielu ugorach, które trzeba jeszcze zaorać”, ale największą nadzieję, że zostaną one zaorane, a terminologia tej dziedziny będzie rozwijana we właściwym kierunku, dawała wielokrotnie wyrażana podczas wystąpienia myśl, że litewska alergologia, mająca własne oblicze w Europie, nie powinna kopiować innych, lecz tworzyć własną terminologię. Synonimia terminów, podobnie jak typy słowotwórcze terminów, jest bodaj najczęściej rozważanym problemem przez badaczy terminologii, a gdy mowa o terminologii jako porządkowaniu terminów, niemal równie często pojawia się zapewne kwestia relacji między pracą indywidualną a zespołową. Poglądy na ten temat są różne, jednak tworzenie terminologii, a zwłaszcza jej porządkowanie, bardzo często skłonni jesteśmy postrzegać jako działalność zespołową i uważa się, że lepiej opracowane są te słowniki terminologiczne, które przygotowują i omawiają zespoły. Historia terminologii, ale i współczesność pokazują jednak, ile udanych neologizmów nie powstałoby, gdyby nie słowniki opracowywane przez pojedyncze, twórcze i pełne entuzjazmu osoby; ponadto literatura naukowa, w tym podręczniki akademickie, uznawana za jedno z głównych źródeł terminologii, jest w istocie w większym stopniu wynikiem działalności jednostek niż zespołów. Prelegenci omawiający terminologię początku stulecia również wspomnieli o wielu wybitnych osobistościach, a Asta Mitkevičienė (Instytut Języka Litewskiego) przypomniała o tych szczególnie zasłużonych – Jonasie Basanavičiusie, Mykolasie Biržišce, Antanasie Smetonie, Pranasie Dovydaitisie, Jurgisie Šaulysie, Jonasie Vileišisie i Saliamonasie Banaitisie, którzy podpisali Akt Odrodzenia Państwa, upamiętniającego stulecie. W wystąpieniu „Ślady sygnatariuszy Aktu 16 Lutego w terminologii litewskiego literaturoznawstwa”, po wymienieniu sygnatariuszy, którzy w taki czy inny sposób przyczynili się do tworzenia terminologii literackiej, najwięcej uwagi poświęciła literatowi, tłumaczowi, dyplomacie i prawnikowi Kaziowi Terminologija | 2018 | 25 239 Bizauskasowi oraz terminom użytym w opracowanym przez niego pierwszym podręczniku teorii literatury. Z wystąpienia wynikało jednak, że autorskie były jedynie terminy zawarte w pierwszych wydaniach tego podręcznika, natomiast do trzeciego wydania (1922 r.) włączono je po rozpatrzeniu przez Komisję Terminologiczną, która rozpoczęła działalność w 1921 r. i którą, nawiasem mówiąc, również tworzyły wybitne osobistości: Kazimieras Būga, Jonas Jablonskis, Juozas Tumas-Vaižgantas i inni. Prace komisji nie zawsze przebiegały jednak sprawnie: nie wszyscy członkowie uczestniczyli w posiedzeniach, a terminy dramatyczne i teatralne pozostały nieomówione... W wystąpieniu nie rozważano, co ma większe znaczenie dla tworzenia i porządkowania terminologii – wyjątkowość jednostki, jej wysiłek i twórczość czy możliwości i kompetencje zespołu, ani czy w ogóle istnieje tu jakiś konflikt, zakończono je jednak dość wymownym wnioskiem: „Ustalanie terminów nie jest sprawą jednego zainteresowanego czy autora, lecz wspólną sprawą nas wszystkich”. Wymownym, ponieważ sformułowanym przez wyjątkową osobowość – K. Bizauskasa. O niezwykłej osobowości była mowa także w wystąpieniu Rity Katelytė (Instytut Języka Litewskiego) „Słowotwórstwo rzeczowników w terminach psychologicznych Mečislovasa Reinysa”. Arcybiskup, dyplomata, polityk, profesor teologii i filozofii Mečislovas Reinys przetłumaczył z języka rosyjskiego Podręcznik psychologii Georgija Czełpanowa (przekład swobodny, wydany w 1921 r. w Wilnie). Omawiając pod kątem słowotwórczym jedną grupę terminów z podręcznika – litewskie i hybrydowe rzeczowniki jednowyrazowe – prelegentka ustaliła, że największą część tych terminów stanowią derywaty sufiksalne (odtwarzanie, myślenie, rozważanie, oderwanie, uwaga, żal, węch, zemsta, wyobraźnia). Stanowią one aż 77%, podczas gdy złożeń, które w podobnym okresie szeroko rozpowszechniły się w podręcznikach z dziedziny budownictwa, w podręczniku psychologii znaleziono (łącznie z derywatami prefiksalnymi) zaledwie około 4%. Na seminarium nie postawiono pytania, co zadecydowało o tak wyraźnych różnicach między terminologiami tworzonymi w podobnym czasie (dziedzina, poglądy twórców terminów czy inne czynniki), można jednak przypuszczać, że jednym z impulsów mógł być język obcy – autor tego podręcznika tłumaczył nie z niemieckiego, lecz z rosyjskiego. Od niezwykłej osobowości i obchodów stulecia rozpoczęło się również wystąpienie Reginy Kvašytė, która wspomniała jednak o urodzonym na Łotwie językoznawcy, znanym na Litwie bardziej jako twórca języka esperanto i interlingwista. W 1992 r. na międzynarodowej konferencji na Łotwie uroczyście upamiętniono setną rocznicę urodzin Ernestsa Drežensa (Ernests Drēziņš). Rozpoczynając wystąpienie od faktu i nazwiska, które na pozór nie miały związku ze stuleciem Litwy, autorka referatu „O współpracy litewskich i łotewskich terminologów” ukazała niezwykle ważny aspekt odrodzenia państwa, który dziś, 240 Ramunė Vaskelaitė Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui gdy naukowcy bez przeszkód uczestniczą w konferencjach europejskich i światowych, często uznaje się za coś oczywistego. W konferencji, która odbyła się na Łotwie w 1992 r., uczestniczyli naukowcy z 13 krajów świata, co pokazywało, jak zaczynają poszerzać się możliwości ich współpracy. Skupiając się na współpracy litewsko-łotewskiej, autorka wystąpienia wspomniała nie tylko o kontynuacji konferencji z 1992 r. (w 2002 i 2012 r.) oraz udziale litewskich terminologów w tych konferencjach, lecz także o wzajemnym przepływie informacji – artykułach o terminologii łotewskiej publikowanych na Litwie i odwrotnie, udziale w kolegiach redakcyjnych oraz materiałach bibliograficznych. Jako głównych propagatorów informacji wymieniła Rūdolfsa Grabisa (Rūdolfs Grabis), Valentinę Skujinę (Valentīna Skujiņa), Jurisa Baldunčikasa (Juris Balduņčiks), Marisa Baltinisa (Māris Baltiņš) i innych, a wśród litewskich naukowców – Stasysa Keiniysa, Solvitę Labanauskienė, Albinę Auksoriūtė i Kazimierasa Župerkę; być może najbardziej aktywną propagatorką informacji o łotewskiej terminologii, terminologach i terminach jest sama autorka wystąpienia. Kolejne wystąpienie na seminarium jak gdyby dodawało, że w ciągu stulecia niesłychanie poszerzyły się nie tylko możliwości współpracy, lecz także porządkowania i badania terminologii technologicznej. Gintautas Grigas (Uniwersytet Wileński) przedstawił portal terminologiczny firmy „Microsoft” (https://www.microsoft.com/en-us/language)), który umożliwia porównywanie terminów informatycznych w ponad 100 językach. Z wystąpienia „Przegląd litewskiej części słownika firmy „Microsoft” wynikało, że również w tym komputerowym zbiorze danych nie udało się uniknąć niedociągnięć (tłumaczenie niektórych terminów na język litewski budzi wątpliwości, a części terminów w ogóle nie przetłumaczono), jednak we wrześniu 2018 r. znajdowało się w nim łącznie 115 dwujęzycznych słowników (angielskojęzycznych i w innym języku), toteż możliwości jednoczesnego porównywania terminów informatycznych są imponujące. Przewidując możliwe zastosowania portalu, prelegent wspomniał przede wszystkim o korzystaniu z niego podczas opracowywania słowników informatycznych i pamięci tłumaczeniowych. Mówiąc o relacji między informatyką a językiem, zwykle wspomina się nie tyle o możliwościach badania języka, jakie otwiera informatyka, ile o drugiej stronie zagadnienia – zagrożeniu dla funkcjonowania języka litewskiego. Za źródło zagrożenia uznaje się wiele rzeczy: informatykę w ogóle, internet, środowisko elektroniczne, a także terminologię informatyczną. W społeczeństwie rzeczywiście silnie zakorzeniony jest pogląd, że nie warto tłumaczyć terminów informatycznych na język litewski i lepiej używać angielskich, dlatego dość nieoczekiwany był jeden z wątków przedstawionych w wystąpieniu Alvydasa Umbrasa (Instytut Języka Litewskiego) „Terminy informatyczne określające osoby” Terminologija | 2018 | 25 241 wniosków. Po przeanalizowaniu grupy terminów informatycznych przedstawionych w 7 słownikach informatycznych prelegent zauważył, że przynajmniej neologizmy zapożyczone nazywające osoby (internautas, kibernautas, infonautas; hakeris, krekeris, lameris, luzeris) pod względem liczebności i różnorodności nie dorównują terminom rodzimego pochodzenia, a większość pozostałych zapożyczeń (abonentas, administratorius, adresatas, analitikas, ekspertas), podobnie jak formacje hybrydowe, nie jest tworzona, lecz przejmowana w gotowej postaci z języka ogólnego. Wniosek ten został jednak sformułowany na podstawie materiału wyłącznie słownikowego, a słowniki, jak wiadomo, są zwykle oceniane z punktu widzenia norm językowych lub przynajmniej redagowane przez redaktora językowego. Zbadanie rzeczywistego uzusu, zwłaszcza internetowego, prawdopodobnie pozwoliłoby stwierdzić inne tendencje w używaniu neologizmów. Z drugiej strony tendencja, by nie tłumaczyć bezpośrednio z angielskiego, lecz sięgać po wyrazy już używane w języku litewskim, może być cechą słowników informatycznych właściwą jedynie grupie nazw osób. Z licznych angielskich terminów nazywających osoby (employee, reviewer, owner, liveware, media librarian, software designer, network surfer, first-time user) wynika, że po samej adaptacji fonetycznej ich wymowa byłaby dość niewygodna, co również może być istotnym czynnikiem skłaniającym do unikania tak zwanych zapożyczeń. Zatem sam wspomniany wniosek w żadnym razie nie wystarczyłby, by obalić mit o zagrożeniu, jakie informatyka stwarza dla języka litewskiego. Prelegent nie stawiał sobie jednak takiego celu. Zamierzał przeanalizować terminy oznaczające osoby w słownikach informatycznych, a po ich zbadaniu jako główny wniosek wskazał tendencję do czerpania nazw osób (litewskich i obcych) w słownikach z innych dziedzin, zamiast tworzyć specjalne nazwy przeznaczone wyłącznie na potrzeby informatyki. Całość omówionych referatów pokazuje, że podczas seminarium poświęconego stuleciu odzyskania niepodległości przez państwo litewskie omawiano tylko niektóre obszary użycia terminologii. Jednak poruszając zarówno problemy, aktualne zagadnienia i uwarunkowania z początku, jak i z końca stulecia, stworzono rozległe pole znaczeń, które pozwala ocenić, co w terminologii nie zmieniło się przez stulecie i zapewne należy uznać za niezmienne, a co jest już przeszłością lub zadaniami współczesności, oraz, uwzględniając to, wyznaczyć wskazówki i kierunki działania na początku nowego stulecia. Otrzymano 2018-10-20 Ramunė Vaskelaitė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected] 242 Ramunė Vaskelaitė Mokslinis seminaras, skirtas Lietuvos valstybės atkūrimo 100-mečiui