Asmenų pavadinimai kompiuterijos žodynuose

107Terminologia | 2018 | 25 Nazwy osób w słownikach informatycznych ALVYDAS UMBRASAS Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: informatyka, słownik terminologiczny, terminy nazywające osoby, derywat, zapożyczenie, termin W zakres badań terminologicznych wchodzą różne pojęcia, ale nazwy osób można by zaliczyć do tych zagadnień, o których w kontekście terminologii mówi się bardzo rzadko. W naukach przyrodniczych nazwy osób, jak się wydaje, nie są zbyt istotne, w naukach technicznych bywają potrzebne, jednak można przypuszczać, że najbardziej rozwinięte systemy nazw osób występują w naukach społecznych, ponieważ przedmiotem tych nauk są relacje międzyludzkie w społeczeństwie. W terminologii litewskiej nazwy osób były badane w niewielkim stopniu, ogólnie uważano, że terminologiczność nazw wykonawców jest problematyczna i że na przykład nazwy specjalności nie nazywają osób wykonujących te specjalności, będących pojęciami badanej nauki (Gaivenis 2002: 31). Niemniej jednak badania pokazują, że przynajmniej w naukach społecznych nazwy osób stanowią znaczącą część terminologii. Na przykład podczas badania litewskiej terminologii prawniczej z lat 1918–1940 ustalono, że terminy nazywające osoby stanowią niemal jedną siódmą terminów prawniczych używanych wówczas w kodeksach (Umbrasas 2005: 107). Oczywiście na znaczną liczbę częściowo wpłynęła synonimiczność ówczesnej terminologii, ale synonimiczność występuje również obecnie. Współczesna terminologia litewska nie była badana pod kątem nazw osób. Ponadto nie można wykluczyć, że badania tekstów dziedzinowych i terminografii wykazałyby odmienne wyniki, tzn. możliwe, że część nazw osób istotnych dla danej dziedziny nie trafia do terminografii. Kazimieras Gaivenis twierdził, że kalbininkas nie jest terminem językoznawczym (Gaivenis 2002: 31), dlatego nie dziwi, że w Słowniku terminów językoznawczych (KTŽ 1990) nie ma ani kalbininkas, ani terminologo. Nie ma terminologo także w Edukacyjnym słowniczku terminologii (MTŽ 2005), ale czy rzeczywiście jest to uzasadnione? Gdzie powinien znaleźć się taki termin? Bodajże pierwszym i jedynym słownikiem terminów, w którym 108 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych zdefiniowano termin terminologas, jest Słownik studiów przekładoznawczych (VSŽ 2014). Podano w nim: terminologas (ang. terminologist, wł. terminologo, fr. terminologue, niem. Terminologe, ros. терминолог) – „osoba systematycznie badająca nazwy (terminy) pojęć określonej dziedziny. Musi on znać określoną dziedzinę nauki lub techniki oraz posiadać wiedzę lingwistyczną“. W słowniku zdefiniowano również niemało istotnych w kontekście przekładu terminów określających osoby; nieco dziwne jest tylko to, że nie zamieszczono pojęcia nadrzędnego tłumacz, dobrze jednak, że zdefiniowano różne terminy szczegółowe: tłumacz języka migowego, tłumacz przysięgły, tłumacz specjalizujący się w prawie, tłumacz sądowy, tłumacz pisemny, tłumacz-przewodnik, tłumacz ustny itd. Jaka jest sytuacja nazw osób w informatyce? Celem niniejszego artykułu jest właśnie choćby częściowe przyczynienie się do odpowiedzi na to pytanie. Celem jest ustalenie, jakie nazwy osób trafiają do terminografii informatycznej, oraz zbadanie — metodą opisową — ich formy z uwzględnieniem budowy i pochodzenia (analizuje się nowość terminów oraz ich wyjątkowość w porównaniu z innymi dziedzinami). Staramy się podawać znaczenia terminów1 (jednak nie we wszystkich słownikach terminy są objaśnione), lecz aspekty pojęć są analizowane w niewielkim stopniu, dlatego kwestie synonimii poruszane są tylko czasami; większą uwagę zwraca się na formę terminów. Terminy szczegółowe analizuje się według członu głównego (tworzy się gniazda). Łącznie zgromadzono około 120 różnych słów określających osoby, które w słownikach informatycznych występują jako terminy nadrzędne (jednowyrazowe) lub jako człony główne terminów złożonych. Materiał do badań zebrano z kilku ważniejszych (często obszernych) słowników informatycznych i ściśle z nią związanej dziedziny, wydawanych w różnym czasie (wykaz analizowanych źródeł zob. na końcu artykułu); uwzględniono także słownik terminów telekomunikacyjnych (ATTŽ), ponieważ informatyka i telekomunikacja są powiązane technologicznie i mają wiele wspólnych terminów. W informatyce jest niewiele litewskich prostych, tj. niedających się słowotwórczo rozłożyć, wyrazów oznaczających osoby; w słownikach znaleziono ich zaledwie kilka. Rozważania o osobach wypadałoby zacząć od wyrazu asmuo. Jako termin jednowyrazowy w informatyce nie wydaje się on szczególnie istotny, ale występuje w połączeniach, na przykład registruojantysis asmuo (ang. registrant) ŠKPTŽ, por. też instruktuotas asmuo (ang. instructed person) ATTŽ, kvalifikuotas asmuo (ang. skilled person) ATTŽ. Terminologizuje się i nabiera swoistego znaczenia w informatyce 1 Skrót źródła, z którego zaczerpnięto objaśnienie znaczenia (definicję), jest podkreślony. 109Terminologija | 2018 | 25 gość „użytkownik systemu komputerowego niemający konta (niezarejestrowany)” (ang. guest) ŠKPTŽ, EKŽ2, AKTŽ. Do słowników analizowanej dziedziny włącza się także, można powiedzieć, wyrazy oznaczające osoby niemające specjalnego znaczenia, na przykład narys2 (ang. member) ŠKPTŽ, por. grupės nariai (ang. membership) LŽ, a także terminy pokrewieństwa lub podobne, na przykład: moteris (ang. female) ŠKPTŽ, vaikai (ang. children) ŠKPTŽ, vyras (ang. male) ŠKPTŽ. Opisując pojęcie, trzeba niekiedy użyć także wyrazu žmogus; podaje się žmogus, kaip sistemos elementas (ang. human element) ALKTŽ. Większość terminów nazywających osoby, podawanych w słownikach informatycznych, to derywaty. Najbardziej charakterystycznym przyrostkiem jest -tojas. Podawane są głównie derywaty terminologizowane lub transterminologizowane (przejęte z innych dziedzin), np.: derintojas (ang. customer [field] engineer) IŽ; gamintojas (ang. manufacturer, producer) IŽ, ALKTŽ, kompiuterių įrangos gamintojas (ang. computer manufacturer) IŽ, programinės įrangos gamintojas (ang. software manufacturer) IŽ; kerėtojas „specjalista od magii komputerowej, utalentowany programista“ (ang. wizard) ALKTŽ; kurstytojas (ang. flamer) ŠKPTŽ; mokytojas (ang. tutor) ALKTŽ; identyfikator (angl. finder) ALKTŽ; moderator „osoba nadzorująca grupę dyskusyjną, grupę poczty elektronicznej, forum i regulująca informacje rozpowszechniane w grupie“ (angl. moderator) EKŽ2, AKTŽ, moderator listy mailingowej (angl. mailing list moderator) ŠKPTŽ; lurker „bierny uczestnik poczty elektronicznej, grupy dyskusyjnej lub kanału czatu, który otrzymuje listy lub wiadomości, ale sam ich nie wysyła“ (angl. lurker) AKTŽ; pracownik (angl. employee) ŠKPTŽ; recenzenci (angl. reviewers) ŠKPTŽ; właściciel „osoba mająca nieograniczone prawa do zasobów“ (angl. owner) AKTŽ. Niektóre derywaty, zwłaszcza o bardziej ogólnym znaczeniu, nie są podawane osobno, lecz włączane do połączeń, np.: pracownik – pracownik służby informacyjnej (angl. documentalist) ALKTŽ, młodszy pracownik naukowy (angl. junior scientist) ALKTŽ, starszy pracownik naukowy (angl. senior scientist) ALKTŽ (ogólnie rzecz biorąc, obecnie zwyczajowo używa się terminu pracownik naukowy, a nie naukowy [w połączeniu z rzeczownikiem pracownik]); czytelnik – czytelnik mediateki (angl. media librarian) ŠKPTŽ; 2 Słowo to jest używane również w znaczeniu nieosobowym, por. arytmetyczny człon (angl. arithmetic term) IŽ. 110 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych twórca – twórca programów (angl. program writer) ALKTŽ, twórca aplikacji (angl. application developer ) ALKTŽ; badacz – niewykwalifikowany badacz (angl. low-rated analyst) ALKTŽ. Za neologizm informatyczny3 można by uznać chyba jedynie termin naršytojas, który wcześniej nie był odnotowywany w leksykografii ogólnej, słowo to rozpowszechnia się głównie w kontekście internetu, jest ujęte w LKND (definiowane jako „kto spędza dużo czasu4 na przeglądaniu internetu”). W ŠKPTŽ podaje się wyrażenia: przeglądający sieć (angl. nethead, network surfer, surfer, cyber surfer, cybernaut), przeglądający strony internetowe (angl. Web surfer), w obu przypadkach jako synonim wskazując infonautę. Część nazw osób utworzonych za pomocą analizowanego przyrostka i podawanych w słownikach informatycznych to hybrydy. One również często są przejęte z innych dziedzin, tzn. nie zostały utworzone specjalnie na potrzeby informatyki, np.: modelarz (angl. modeler, simulationist) ALKTŽ; projektant (angl. designer) ALKTŽ, projektant oprogramowania (angl. software designer) ALKTŽ, projektant systemów (angl. system designer) ALKTŽ; szyfrator (ang. coder) ALKTŽ; nadawca (ang. broadcaster) ŠKPTŽ. Za neologizmy informatyczne można by uznać hybrydy koduotojas „osoba wykonująca kodowanie” (ang. coder, encoder) IŽ, ALKTŽ, AKTŽ, programuotojas „osoba tworząca, testująca, doskonaląca i utrzymująca programy” (ang. programmer, coder) IŽ, ALKTŽ, EKŽ2, AKTŽ. Z tym ostatnim terminem w słownikach tworzy się niemało połączeń, np.: młodszy programista (ang. junior programmer) IŽ, ALKTŽ; konserwatywny programista (ang. traditionbound programmer, traditionbound programmer) IŽ, ALKTŽ; programista-analityk (ang. programmeranalyst) IŽ; programista zastępczy (ang. backup programmer) ALKTŽ; programista systemowy „programista piszący programy systemowe” (ang. system programmer) IŽ, AKTŽ, programista systemu (ang. system programmer, analyst-programmer, toolsmith) ALKTŽ; utalentowany programista (ang. programmer of ability) ALKTŽ; programista o średnich kwalifikacjach (ang. average programmer) ALKTŽ; programista lokalny (ang. on-site programmer) ALKTŽ; 3 Kryteria neologizmu są dość względne, czas pojawienia się słowa nie zawsze jest jasny, potrzebna jest umowna granica. Za kryterium nowości można uznać brak słowa w głównych ogólnych słownikach – LKŽe i DLKŽ7 (jednak źródła te nie zaprzeczają nowości, jeśli słowo zostało do nich włączone z kontekstu informatycznego, na przykład programuotojas), należy również uwzględnić słowniki innych dziedzin. 4 Pojawiają się uwagi, że w świetle użycia cecha „dużo czasu” może być nadmiarowa (Murmulaitytė 2016: 7), i wydaje się to dość uzasadnione. 111Terminologija | 2018 | 25 starszy programista (ang. senior programmer) ALKTŽ; główny programista (ang. chief programmer) IŽ, ALKTŽ. Gdy w słownikach nie ma definicji ani przynajmniej krótkich objaśnień, nie zawsze jest jasne, czy chodzi o osobę. Ponieważ angielskie odpowiedniki mogą oznaczać również nieosobę (w analizowanym kontekście często tak właśnie jest), można powątpiewać, czy rzeczywiście zawsze zorientowane na osobę litewskie odpowiedniki oddają istotę i są właściwie dobrane, np.: komponuotojas (ang. builder) ALKTŽ, programos komponuotojas (ang. program builder) ALKTŽ, sistemos komponuotojas (ang. system builder) ALKTŽ; profiliuotojas (ang. profiler) ALKTŽ, pagrindinės programos vykdymo profiliuotojas (ang. execution profiler) ALKTŽ; naršytojas – žiniatinklio naršytojas (ang. Web spider, Web crawler, Web worm) ŠKPTŽ; žvalgytojas (ang. navigator) ŠKPTŽ. Osobno należy wspomnieć termin vartotojas „osoba fizyczna, osoba prawna lub grupa takich osób, korzystająca z komputera, jego oprogramowania, danych i wszelkich innych zasobów informacyjnych” (ang. user, consumer, subscriber) IŽ, ALKTŽ, ŠKPTŽ, LŽ, ATTŽ, AKTŽ. Wyróżnia się on największą różnorodnością terminów rodzajowych. Złożeniami często wskazuje się doświadczenie użytkownika, jego status, charakter zachowania, posiadanie określonych funkcji, przynależność do takiej czy innej grupy itp., np.: użytkownik anonimowy (angl. anonymous user) ŠKPTŽ; użytkownik okazjonalny (angl. casual user) ALKTŽ; użytkownik trybu dialogowego (angl. interactive user) IŽ; użytkownik epizodyczny (angl. ad hoc user) ALKTŽ; użytkownik końcowy (angl. end user, ultimate user) ALKTŽ; użytkownik interaktywny „pracujący w trybie dialogowym” (angl. interactive user) ALKTŽ; użytkownik komercyjny „opłacający czas komputerowy” (angl. real user) ALKTŽ; niezdyscyplinowany (nieprzestrzegający zasad) użytkownik (angl. naujasis vartotojas „vartotojas iki pirmojo kreipimosi neužregistruotas sistemoje“ (angl. first-time user) ALKTŽ, ATTŽ; tough user) ALKTŽ; użytkownik nieplanowany (angl. nonscheduled user) IŽ; nieprofesjonalny użytkownik komputera (angl. computer-naive) ALKTŽ; użytkownik zdalny „użytkownik pracujący ze zdalnym urządzeniem końcowym” (angl. remote user) IŽ, ATTŽ; użytkownik główny (angl. root user) LŽ; użytkownik przeszkolony (angl. trained user) IŽ; 112 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych użytkownik końcowy (angl. last user) ŠKPTŽ; doświadczony użytkownik „użytkownik komputera lub jego oprogramowania, pojedynczy użytkownik (angl. single user) LŽ; rintis darbo su tokia įranga arba atskirais jos komponentais patirtį“ (angl. advanced user) AKTŽ; początkujący użytkownik (angl. novice user) ALKTŽ; użytkownik połączony (angl. connected user) ŠKPTŽ; użytkownik uprzywilejowany „użytkownik mający więcej uprawnień, np. wyższy priorytet” (angl. privileged user, privileged operator, superuser) IŽ, ALKTŽ, ATTŽ; użytkownik bezpośredni „użytkownik, który bezpośrednio wykorzystując system przekazywania komunikatów, uczestniczy w przetwarzaniu komunikatów” (angl. direct user) ATTŽ; użytkownik zdalny (angl. telecommuter, remote user) ALKTŽ; użytkownik zamknięty (angl. closed user) IŽ; użytkownik zarządzający (ang. superuser) LŽ; użytkownik lokalny (ang. local user) ALKTŽ. Rzadziej określa się obiekt5, z którym użytkownik pracuje, na który są skierowane jego działania, np.: użytkownik komputera (ang. liveware) ALKTŽ; użytkownik „Netscape’a” (ang. Netscape user) ŠKPTŽ; użytkownik usług „użytkownik końcowy korzystający z usług sieciowych” (ang. service user) ATTŽ; użytkownik terminala (ang. terminal user, terminal operator) IŽ, ALKTŽ; użytkownik wideotekstu „osoba, która za pośrednictwem końcowego urządzenia wideotekstowego korzysta z usług świadczonych przez służbę wideotekstową” (ang. videotex user) ATTŽ. Część terminów ma pozytywne i negatywne człony opozycyjne (wykorzystywany jest przedrostek ne-), np.: użytkownik w roamingu (ang. roaming user) ŠKPTŽ – użytkownik niebędący w roamingu (ang. non-roamed subscriber) ŠKPTŽ; użytkownik kwalifikowany (ang. advanced user, computer-literated user, expert user, skilled user, trained user) ALKTŽ – użytkownik niekwalifikowany (ang. lay user, naive user, unskilled user) ALKTŽ; użytkownik priorytetowy (ang. high-priority user) IŽ, ALKTŽ – użytkownik niepriorytetowy (ang. low-priority user) ALKTŽ. Czasami występują warianty form z przedrostkiem i bez przedrostka, z formą określoną i nieokreśloną, por.: użytkownik zarejestrowany „osoba, firma, spółka lub inna instytucja, której zezwolono na korzystanie z usług świadczonych przez dostawcę usług” (ang. authorised user, scheduled user) ATTŽ; 5 W żadnym z analizowanych słowników nie ma aktualnego terminu użytkownik internetu. 113Terminologia | 2018 | 25 użytkownik zarejestrowany (ang. scheduled user, real user) ALKTŽ; użytkownik zarejestrowany (ang. authorized user) IŽ; użytkownik uprawniony (zarejestrowany) (ang. authorised user) ALKTŽ; niezarejestrowany użytkownik „użytkownik usługi lub usług, który nie jest zarejestrowany w placówce usługodawcy” (ang. nonauthorised user, non-scheduled user) ATTŽ; niezarejestrowany (nieuprawniony) użytkownik (ang. unauthorised user) ALKTŽ; niezarejestrowany użytkownik (ang. nonauthorized [unauthorized] user) IŽ. Zasadniczo można tu uzasadnić zarówno formy określoną, jak i nieokreśloną. Forma określona zwiększa określoność i podkreśla charakter klasyfikacyjny. Należy zwrócić uwagę, że chociaż w większości słowników informatycznych, w tym w najnowszych, podawany jest termin vartotojas, w EKŽ2 występował termin naudotojas (ang. user). Odpowiednio różnią się także terminy szczegółowe (w EKŽ2 zamieszczono ich niewiele), por. galutinis naudotojas (ang. end user) EKŽ2 i galutinis vartotojas (ang. end user, ultimate user) IŽ, ATTŽ, AKTŽ, numatytasis naudotojas (ang. default user) EKŽ2 i numatytasis vartotojas (ang. default user) AKTŽ. Definicje wskazują na tożsamość pojęć, np.: galutinis naudotojas „osoba, która korzysta z komputera lub jego oprogramowania zgodnie z ich przeznaczeniem użytkowym, korzysta z wyników ich działania, a nie jako z komponentu do zestawiania, tworzenia lub produkcji innych programów albo systemów” EKŽ2 – galutinis vartotojas „osoba, która korzysta z oprogramowania zgodnie z przeznaczeniem, dążąc do osiągnięcia wyników pracy, a nie jako z komponentu do zestawiania lub tworzenia innych programów” AKTŽ; domyślny użytkownik „użytkownik, którego profil staje się wartością początkową nowo rejestrowanego profilu, tj. podczas tworzenia profilu nowego użytkownika profil domyślnego użytkownika jest do niego kopiowany” EKŽ2 – domyślny użytkownik „użytkownik, którego profil staje się wartością początkową rejestrowanego nowego profilu, tj. podczas tworzenia profilu nowego użytkownika profil domyślnego użytkownika jest do niego kopiowany” AKTŽ. Jak widać, w najnowszym słowniku objaśniającym podawany jest termin vartotojas, odpowiednie terminy podrzędne zostały zatem zmienione również w najnowszym wydaniu EKŽ (niewydanym w formie książkowej, publikowanym na stronie www.raštija.lt). W tym ostatnim terminy podrzędne z członem naudotojas umieszczono jako synonimy w artykułach odsyłaczowych kierujących do odpowiednich terminów z członem vartotojas, natomiast terminy nadrzędne naudotojas i vartotojas umieszczono oba jako samodzielne i objaśniono odpowiednio jako „osoba fizyczna lub prawna albo grupa takich osób korzystająca z czegoś” oraz „osoba albo grupa takich osób używająca czegoś” (sformułowanie pierwszej definicji wymaga uporządkowania). Przy obu terminach powiedziano, że „są one czasami używane synonimicznie, ale w 114 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych rzeczywistości nie są synonimami, ponieważ wskazują na różną relację między osobą a rzeczą – używanie lub korzystanie.” Już przed dziesięcioma laty jeden z autorów EKŽ2 pisał: „Zwykle mówi się, że spożywamy żywność, zażywamy lekarstwa, używamy słów, a korzystamy z ziemi, jezior, budynków, maszyn. A co robimy z komputerem i jego oprogramowaniem? Komputera raczej nie używamy, lecz posługujemy się komputerem. Programów zaś nie widać, są zapisane na dyskach. Czy zatem korzystamy z nich podobnie jak z powietrza? Programy mają jednak jedną interesującą cechę. Nabywszy je, możemy z nich korzystać tylko przestrzegając zasad określonych w licencjach. Najczęściej nie otrzymujemy prawa do ich kopiowania, rozmontowywania ani modyfikowania. Z programami należy postępować podobnie jak z rzeczą wynajętą lub pożyczoną. Dlatego w tym przypadku jeszcze bardziej odpowiednie jest określenie „korzystanie” niż „używanie”. Zatem jesteśmy użytkownikami komputerów i ich programów (nie konsumentami) i korzystamy z komputerów, a nie ich używamy” (Grigas 2007: 4). Powiedziane jak najbardziej słusznie, ale uzus pokazuje, że granice między używaniem a użytkowaniem nie zawsze są tak mniej lub bardziej wyraźne jak w kontekstach dotyczących żywności, leków, słów czy podobnych rzeczy. Zarówno komputery, jak i programy są środkami, narzędziami (tylko jedne fizycznymi, drugie wirtualnymi), a mogą być zarówno używane, jak i użytkowane. Używanie jest zasadniczo odmianą użytkowania, DLKŽ7 mówi, że używać to „stosować jako środek, narzędzie do osiągnięcia czegoś”. Z LKŽe widzimy następujące przykłady: Z innymi narzędziami obchodzić się nie umiem, ale do używania siekiery przywykłem BsPI114(Tlž). Takich siekier nie zdarzyło nam się używać Lkv. Do spulchniania ziemi używano drewnianej sochy, później wzmocnionej żelaznym lemieszem rš. Używam łopaty, gdy idę wykopywać warzywa Yl. Używałbym stalowego sierpika, stalowego sierpika, nie jasnej łopatki LB98. Wśród objaśnień znaczeń DLKŽ7 można również znaleźć przykłady analogicznego użycia: grėblelis „małe grabie, używane do tworzenia snopa podczas koszenia sierpikiem”, lęšis „błona załamująca promienie, używana zamiast okularów”, pincetas „szczypczyki do chwytania drobnych przedmiotów, używane w medycynie i laboratoriach”. Obecnie zapewne skłanialibyśmy się tutaj do powiedzenia naudojama, ale jednocześnie użycie pokazuje, że pojęcie użytkownika stało się uniwersalne: użytkownik zarówno korzysta, jak i używa (w porównaniu z językiem angielskim obejmuje zarówno user, jak i consumer), dlatego użytkownik programu i użytkownik komputera nie dziwią. Zasadniczo można tu powiedzieć zarówno vartotojas, jak i naudotojas, ale cały system skłania się ku vartotojas. W porównaniu z derywatami z przyrostkiem -tojas nazwy osób z przyrostkiem -ėjas w informatyce charakteryzują się nieco mniejszą różnorodnością, jednak również są dość liczne. Po przejrzeniu słowników informatycznych nie znaleziono hybrydowych derywatów z tym przyrostkiem- 115Terminologija | 2018 | 25 derywatów z tym przyrostkiem nie znaleziono, wszystkie są litewskie i wszystkie można uznać za zterminologizowane lub transterminologizowane, np.: atlikėjas (ang. performer) ŠKPTŽ; wywołujący (angl. calling party) IŻ; pytający „abonent, użytkownik lub element systemu zwracający się do informatora“ (angl. requestor) IŻ, ŠKPTŽ, ATTŽ; twórca (angl. builder, creator, manufacturer) ALKTŽ, twórca systemu oprogramowania (angl. software programmer) ALKTŽ; wywołujący „osoba zapraszająca“ (angl. invoker) ŠKPTŽ; gracz (angl. player) IŻ; sprzedawca (angl. vendor) ŠKPTŽ; doradca (angl. guru) ŠKPTŽ; prezenter (angl. presenter) ŠKPTŽ; naruszyciel „osoba próbująca włamać się do chronionego systemu” (ang. violator) ALKTŽ; następca (ang. successor) IŽ; nadawca „osoba wysyłająca przesyłkę, której dane adresu elektronicznego w nagłówku wiadomości elektronicznej są wpisywane w polu „kto” (ang. sender) IŽ, ATTŽ, EKŽ2, AKTŽ, nadawca lub odbiorca (ang. originator/recipient) ŠKPTŽ, nadawca komunikatu „pierwotne źródło komunikatu” (ang. sender, message originator) ALKTŽ, ATTŽ. Niektóre formacje podano tylko w połączeniach, np.: instalator – instalator oprogramowania (ang. implementor) ŠKPTŽ; szkodnik – telefoniczny szkodnik (ang. phreaker) ŠKPTŽ; pomocnik – pomocnik głównego programisty (ang. assistant chief programmer) ALKTŽ; przekazujący – anonimowy przekazujący (ang. anonymous remailer) ŠKPTŽ; rozwijający – rozwijający e-biznes (ang. e-business enhancer) ŠKPTŽ; sprawca – sprawca zalewu (angl. spammer) ŠKPTŽ. Należy zwrócić uwagę, że na przykład wyrazy wywoływacz, instalator nie występują ani w DLKŽ7, ani w LKŽe, chociaż zamieszczono w nich wywołać, zainstalować. Te nazwy wykonawców są systemowe, dlatego raczej trudno uznać je za neologizmy informatyczne; są to raczej luki leksykografii ogólnej. Z drugiej strony być może słów tych nie zamieszczono w DLKŽ7 dlatego, że bardziej prawdopodobne jest użycie form bezprzedrostkowych, zgodne z tendencjami norm. Oto na przykład podający, przekazujący zamieszczono w LKŽe, a w DLKŽ7 – nie. Najbardziej rozbudowane gniazda mają terminy obejmujące aspekt otrzymywania lub udostępniania czegoś. Takim terminem nazywającym osobę jest odbiorca „adresat otrzymujący list elektroniczny lub inną przesyłkę elektroniczną“ (angl. recipient, receiver, acceptor) IŽ, ŠKPTŽ, ATTŽ, EKŽ2, AKTŽ. Wraz z nim su- 122 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych Chociaż język angielski wywiera duży wpływ na terminologię informatyczną, zapożyczenia przejęte z innych dziedzin często formalnie nie odpowiadają sposobowi wyrażania terminów angielskich, są używane jako samodzielne jednostki funkcjonujące w języku litewskim, a o ich wyborze decyduje wewnętrzny system języka i przeniesienie znaczeń, np.: abonent poczty elektronicznej (ang. email user, e-mail user) EKŽ2; administrator systemu informacyjnego (ang. sysop, system operator) ALKTŽ; administrator poczty elektronicznej „osoba nadzorująca usługę poczty elektronicznej i odpowiedzialna za jej działanie” (ang. postmaster) AKTŽ; administrator witryny „osoba nadzorująca i aktualizująca witrynę internetową, odpowiadająca na wiadomości elektroniczne jej odwiedzających związane z funkcjonowaniem witryny” (ang. webmaster) EKŽ2, AKTŽ; autor modyfikacji „osoba fizyczna udoskonalająca i modyfikująca program lub inny obiekt komputerowy” (ang. contributor) EKŽ2, AKTŽ; autor oryginału „osoba fizyczna, która stworzyła oryginalny program komputerowy lub inny obiekt komputerowy” (ang. initial developer) EKŽ2, AKTŽ; instruktor (ang. tutor) ALKTŽ; kurator „osoba pomagająca uczącemu się w nauce: udziela konsultacji, porad, praktycznej pomocy“ (ang. tutor) EKŽ2, AKTŽ; licencjobiorca „użytkownik utworu będącego przedmiotem prawa autorskiego“ (ang. copyright user) EKŽ2, AKTŽ; mechanik (ang. engineer) ALKTŽ; specjalista ds. testów (ang. tester) ALKTŽ. Spośród licenciaras „autorių teisių turėtojas“ (angl. copyright owner, right holder) EKŽ2, AKTŽ; analizowanych źródeł tylko w jednym słowniczku „Linuksa” (LŽ) zamieszczono zapożyczenia nazywające osoby z kwalifikatorem ntk., tj. takie, które uważa się za niezalecane w terminologii. Wszystkie oznaczono jako żargonowe: hakeris (ang. hacker) – programista; juseris (ang. user) – użytkownik; krekeris (ang. cracker) – włamywacz; lamer (angl. lamer) – laikęjas; luseris (angl. luser) – 1. naujokas, 2. vartotojas. ALKTŽ be vertinamųjų pažymų pateikta forma hekeris, bet nurodoma, kad jau pats angliškas žodis hacker yra žargoninis, todėl galima manyti, kad ir atitikmuo yra toks pat. Neatmestina, kad žargoniškumo pažymą galėjo lemti atsargus požiūris į lietuvišką atitikmenį. Angliškas žodis yra daugiareikšmis, ALKTŽ nurodytos net penkios reikšmės: „1. programuotojas fanatikas. 2. programuotojų draugijos pažiba. 3. konkrečios programos žinovas. 4. ekspert, wykorzystujący swoją wiedzę do celów niezgodnych z prawem, np. włamując się do chronionego systemu. 5. utalentowany programista, wydajnie tworzący doskonałe programy” (niektóre znaczenia można by 123Terminologija | 2018 | 25 połączyć). Warto wspomnieć, że niektóre uznawane za żargonowe angielskie słowa lub ich połączenia w ALKTŽ nie mają litewskich odpowiedników, np. programisto; luser (żarg.) – użytkownik niepotrafiący dyti aprašomuoju būdu: bit twiddler (žarg.) – kompiuterio fanatikas, mėgėjas programuoti asemblerio kalba; code bums (žarg.) – pernelyg smulkmeniškas pracować z systemem; nieprofesjonalny użytkownik. Oczywiście dobór odpowiedników dla żargonizmów lub profesjonalizmów z innych języków może być trudny. W języku angielskim takie jednostki nierzadko przechodzą do poziomu terminologii (w niektórych dziedzinach9 jest ich szczególnie dużo), natomiast w litewskiej terminografii zwykle unika się żargonizmów lub profesjonalizmów. Jak wynika z przedstawionego materiału, zaledwie pojedyncze derywaty nazywające osoby można uznać za utworzone specjalnie na potrzeby informatyki, większość nazw osób podanych w słownikach informatycznych została zaczerpnięta w gotowej postaci z języka ogólnego, w którym są używane w innych dziedzinach (można powiedzieć, że częściej podlegają transterminizacji niż terminologizacji). Zasadniczo to samo można powiedzieć o zapożyczeniach – większość z nich w informatyce nie jest unikalna. Dopiero dodawane człony gatunkowe niekiedy silniej wiążą termin z informatyką i jej realiami. Należy powiedzieć, że do słowników informatycznych często w celach tłumaczeniowych włącza się nie tylko terminologię informatyczną, lecz także leksykę i frazy z różnych programów lub ogólnie z kontekstu informatycznego, dlatego nie wszystkie podane nazwy osób są właściwymi terminami informatycznymi. Trafiły one do słowników wraz z określonymi mikrosystemami terminologicznymi i je uzupełniają. Oczywiście co do przydatności niektórych z nich, zwłaszcza najbardziej ogólnych i niespecjalistycznych (takich jak na przykład mężczyzna, kobieta, dzieci, małżonek), w terminografii informatycznej można mieć wątpliwości. Jednocześnie można postawić również przeciwne pytanie – czy istniejących nazw osób w analizowanych słownikach wystarcza? W słownikach tych można znaleźć dość wiele różnych czasowników i ich abstraktów, a od czasowników zazwyczaj bardzo łatwo można utworzyć wyraz nazywający wykonawcę czynności (zwłaszcza za pomocą produktywnych przyrostków -tojas, -ėjas). W pewnej sytuacji są one możliwe, lecz niekoniecznie potrzebne do nazwania specjalistycznego pojęcia (jako terminy), np.: naujinti (angl. update) – naujintojas, formatuoti (angl. format) – formatuotojas, tinkinti (angl. cus9 Twierdzi się, że na przykład w słownikach ekonomii i biznesu żargonizmy i profesjonalizmy oznaczające osoby stanowią około 20 % angielskich nazw osób i około 6 % rosyjskich nazw osób Oczywiście istnieją przypadki, gdy pojęcie wykonawcy czynności nie jest pojęciem czysto informatycznym, na przykład w niektórych słownikach informatycznych można znaleźć terminy spausdinimas (IŽ, ŠKPTŽ, AKTŽ), maketavimas (IŽ, ALKTŽ), lecz nie ma spausdintojas, maketuotojas – takie terminy są używane (nazywają również stanowiska), ale być może bardziej odpowiednie byłoby umieszczenie ich w słownikach (Труфанова 2006: 8). 124 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych tomize) – tinkintojas, įdiegti (angl. install) – įdiegėjas itd. Niektórych wyrazów nie ma nawet w użyciu, lecz w razie potrzeby mogłyby one nazwać pojęcie specjalistyczne, np. kompiuterizuotojas. Oto podobny skaitmenintojas już pojawił się w użyciu (w bibliotekach i muzeach istnieją tak nazwane stanowiska), a zatem również w słownikach informatycznych mógłby zasadnie znaleźć się obok umieszczanego terminu skaitmeninimas. poligraficznych. Z pewnością istnieją nazwy osób związanych z kontekstem informatycznym, które zasługują na uwzględnienie w słownikach informatycznych, na przykład w słownikach pojawiają się žaidimas, kompiuterinis žaidimas (IŽ, AKTŽ), piratavimas (ALKTŽ, EKŽ2, AKTŽ), lecz brakuje aktualnych w użyciu žaidėjas, piratautojas (wydaje się, że właśnie kontekst informatyczny odróżnia nienotowany w leksykografii piratautojas od pirata morskiego). Czasami widoczne są luki systemowości, na przykład AKTŽ podaje wspomniane neologizmy tinklaraštininkas, mikrotinklaraštininkas obok tinklaraštis, mikrotinklaraštis, lecz garso tinklaraštis (angl. audioblog), vaizdo tinklaraštis (angl. video blog, vlog) podawane są pojedynczo. Garso tinklaraštis wydaje się mało aktualny, lecz aktualność vaizdo tinklaraščiai wciąż rośnie; aktualny jest również vaizdo tinklaraštininkas (konkuruje z videotinklaraštininkas). Z rdzeniem tinkldabar tworzy się niemało różnorodnych neologizmów, niekiedy jedynie sytuacyjnych, na przykład tinklažmogis, tinklinėtojas, tinklišius (Girčienė 2011: 174), których terminografia nie potrzebuje. Należy dodać, że w analizowanych słownikach terminologicznych nazwy osób podawane są wyłącznie w rodzaju męskim. Jest to już niemal ugruntowana tradycja terminograficzna. Absolutna większość nazw (z wyjątkiem takich jak osoba, kobieta, mężczyzna, dziecko) wyrażana jest za pomocą tak zwanych rzeczowników mobilnych (substantiva mobilia) i ich połączeń, tzn. mają one, a przynajmniej teoretycznie mogą mieć, również odpowiednie nazwy rodzaju żeńskiego, które w razie potrzeby mogą zostać użyte w tekstach danej dziedziny, jednak czytelnicy słowników powinni tworzyć je samodzielnie zgodnie z ogólnymi zasadami języka. Nazwy osób tylko jednej płci, uwarunkowane rolami społecznymi lub innymi przyczynami, w ogóle nie są częste (Džežulskienė 2001: 67), obecnie czasami dodaje się brakujących członków pary, na przykład obok zwykle używanego w rodzaju męskim słowa licenciaras może zostać użyte również licenciarė. 125Terminologija | 2018 | 25 WNIOSKI Chociaż niekiedy podaje się w wątpliwość terminologiczność nazw osób, są one umieszczane w słownikach terminologicznych i nie należy tego uważać za wadę słowników terminologicznych. Wręcz przeciwnie – warto się zastanowić, czy rzeczywiście zasadnie niektóre nazwy osób istotne w poszczególnych dziedzinach nie trafiają do terminografii. W słownikach informatycznych występuje stosunkowo wiele nazw osób. Część z nich określa nie tylko pojęcia właściwe kontekstowi informatyki, lecz została włączona do tych słowników zapewne także ze względu na aktualność w tej dziedzinie lub związki z innymi pojęciami słownikowymi, a także w celach tłumaczeniowych. Co do konieczności uwzględnienia niektórych z nich w słownikach informatycznych można mieć wątpliwości, jednak jednocześnie widać, że brakuje również pewnych nazw. Nazwy osób najczęściej wyrażane są rzeczownikami ruchomymi, które mogą mieć zarówno rodzaj męski, jak i żeński, jednak ukształtowała się tradycja umieszczania w słownikach terminologicznych wyłącznie uogólnionych form rodzaju męskiego. Z terminografii informatycznej wynika, że większość terminów określających osoby związane z tą dziedziną to derywaty sufiksalne. Przeważają derywaty litewskie, ale zdarzają się również hybrydowe. Najbardziej rozwinięte są modele z przyrostkami -tojas i -ėjas, nieco rzadziej tworzy się derywaty z przyrostkiem -ininkas. Derywatów, które można by uznać za neologizmy informatyczne, jest zaledwie kilka; większość z nich to terminyzowane lub transterminizowane jednostki, tzn. zaczerpnięte z języka ogólnego albo przejęte z innych dziedzin. Zapożyczenia nazywające osoby, włączone do litewskiej terminografii wyłącznie w celu nazywania pojęć informatycznych, są bardzo nieliczne. Większość zapożyczeń jest używana także w innych dziedzinach, tj. w kontekście informatyki nie są one unikalne. Niektóre zapożyczenia w terminografii uznaje się za niezalecane, żargonowe i niechętnie dopuszcza się je do języka ogólnego. Ogólnie zapożyczenia nie są liczne, a litewskie derywaty przewyższają je liczebnie co najmniej trzykrotnie. GŁÓWNE ŹRÓDŁA AKTŽ – Dagienė V., Jevsikova T. Aiškinamasis kompiuterijos terminų žodynas, Vilnius: Vilniaus universiteto Matematikos ir informatikos institutas, 2016. ALKTŽ – Aiškinamasis anglų–lietuvių kalbų kompiuterijos terminų žodynas. Red. A. Kirejewas, Kowno: Smaltija, 1997. ATTŽ – Objaśniający słownik terminów telekomunikacyjnych. Opracowali V. Valiukėnas, R. Sabaliauskaitė, J. Gabijūnienė, Wilno: Lietuvos telekomas, 2004. EKŽ2 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Encyklopedyczny słownik informatyki. Wyd. 2., uzup. Wilno: TEV, 2008. IŽ – Informatyka: litewsko-angielsko-rosyjsko-niemiecki słownik terminów. Opracowali Z. Kudirka, A. Mačernius, K. Paulauskas, J. Riaubūnas, B. Stulpinas, D. Šveikauskienė, R. Valatkaitė, Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki, 1997. 126 Alvydas Umbrasas | Nazwy osób w słownikach informatycznych LŽ – „Słowniczek Linuksa”: krótki słowniczek najczęściej używanych terminów w języku angielsko-litewskim. Red. V. Žalkauskas, Kowno: wydawnictwo „Smaltija”, 2004. ŠKPTŽ – Žalkauskas V. Słownik współczesnych programów komputerowych i sieci, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003. LITERATURA I DODATKOWE ŹRÓDŁA DLKŽ7 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Redaktor naczelny S. Keinys, wyd. 7. poprawione i uzupełnione, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2012, wersja elektroniczna, 2015 (zaktualizowana wersja, 2017). Dostęp przez internet: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. Džežulskienė J. 2001: Nazwy osób wyrażane przez rzeczowniki odczasownikowe mobilne (substantiva mobilia). – Acta Linguistica Lithuanica 44, 55–69. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: Wydawnictwo LKI. Girčienė J. 2011: Neologizmy z członem (-)tinkl-. – Kultura języka 84, 165–177. Grigas G. 2007: Kilka par podobnych słów o różnych znaczeniach w informatyce. – Język ojczysty 2, 3–5. Kniūkšta P. 1999: Szczególniejsze przypadki języka kancelaryjnego. – Kultura języka 72, 16–28. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Leksyka 2005: Poradniki językowe 4. Leksyka: użycie zapożyczeń. Autorka i redaktorka D. Mikulėnienė, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LKND – Baza danych neologizmów języka litewskiego. Redaktorka i administratorka R. Miliūnaitė. Dostęp przez internet: http://naujazodziai.lki.lt. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna. Red. nacz. G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Dostęp przez internet: http://www.lkz.lt. MTŽ 2005: Kvašytė R. Mały słownik terminologii dydaktycznej, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Murmulaitytė D. 2016: Nowe nazwy osób pod względem słowotwórczym i semantycznym. – Język litewski 10. Dostęp przez internet: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/200. Umbrasas A. 2005: Terminy prawne określające osoby w kodeksach litewskich z lat 1918–1940. – Terminologia 12, 107–136. VLKK – zalecenie Państwowej Komisji Języka Litewskiego z dnia 5 czerwca 2003 r. nr 1 „W sprawie litewskich odpowiedników niektórych obcych wyrazów komputerowych” (Inf. pran., 2003, nr 42). VSŽ 2014: Pažūsis L., Maskaliūnienė N., Darbutaitė R., Klioštoraitytė R., Mankauskienė D., Miškinienė I., Paura M. Słownik studiów przekładoznawczych, Wilno: Lodvila. Труфанова Н. О. 2006: Проблема номинации лиц в финансово-экономической терминологии (на материале русского и английского языков). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Москва. NAZWY OSÓB W SŁOWNIKACH INFORMATYCZNYCH Dziedzina badań terminologicznych obejmuje różnorodne pojęcia, jednak nazwy osób należą do zagadnień, które rzadko omawia się w kontekście terminologii. W pracach litewskich terminologów zauważono, że ogólnie rzecz biorąc, przyporządkowanie nazw osób do terminologii jest problematyczne. Jednak w niektórych dziedzinach takie nazwy stanowią znaczną część terminologii. Można przyjąć, że systemy terminów nazywających osoby są bardziej rozwinięte w naukach społecznych. Artykuł dotyczy terminów nazywających osoby, zebranych ze słowników informatycznych. Podjęto próbę ustalenia, jakie nazwy obejmuje terminografia informatyczna, oraz przeanalizowania ich formy pod względem słowotwórstwa i pochodzenia (przy porównywaniu z innymi dziedzinami uwzględniono nowość i unikatowość terminów). Badania pokazują, że większość nazw osób przedstawionych w słownikach informatycznych to derywaty sufiksalne, choć bardzo niewiele z nich stanowi neologizmy stworzone specjalnie na potrzeby nominacji infor- 127Terminologija | 2018 | 25 informatyka. Najczęściej terminy pochodzą z innych dziedzin, tj. są transterminologizowane. Przeważają derywaty pochodzenia litewskiego, ale występują także hybrydy. Zapożyczenia nazywające osoby i uwzględnione w litewskich słownikach terminologicznych jako terminy informatyczne są również dość rzadkie. Większość zapożyczeń jest także używana w innych dziedzinach, tzn. nie są one unikatowe w kontekście informatyki. Na potrzeby tłumaczenia w słownikach tej dziedziny uwzględnia się nie tylko terminy informatyczne, lecz także słowa i wyrażenia z różnych kontekstów związanych z oprogramowaniem i komputerami. W rezultacie nie wszystkie nazwy osób przedstawione w takich słownikach są rzeczywistymi terminami informatycznymi. Konieczność uwzględniania w słownikach informatycznych niektórych nazw o bardziej ogólnym charakterze wydaje się dość wątpliwa. Jednocześnie istnieją nazwy osób, które są ważne w kontekście informatyki, lecz nie zostały uwzględnione w takich słownikach, co można uznać za ich niedociągnięcie. Otrzymano 2018-06-04 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vilešio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]