Terminologija „Lietuvių kalbos žodyne“

doi.org/10.35321/term26-08 Terminologia w Słowniku języka litewskiego ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego A B S T R A K T Artykuł omawia dane z zakresu terminologii, zebrane ze Słownika języka litewskiego (LKŽ). Jest to próba odczytania słownika w nieco inny sposób. Przyjmując, że rdzeń termin- sygnalizuje określony rodzaj informacji terminologicznej, z LKŽ zebrano wyrazy zawierające ten rdzeń, a także objaśnienia znaczeń i przykłady ilustrujące użycie takich wyrazów. Zgromadzony materiał pozwala postrzegać LKŽ nie tylko jako słownik ogólny, lecz także jako źródło informacji specjalistycznej. Szczególnie pomocne są przykłady ilustrujące. Dzięki nim można zapoznać się z teorią i praktyką terminologii, trudnościami w pracy terminologicznej, rozwojem terminów itp. SŁOWA KLUCZOWE: Słownik języka litewskiego, informacja terminologiczna, przykład ilustrujący, termin, terminologia. A B S T R A K T Artykuł analizuje dane terminologiczne zebrane ze Słownika języka litewskiego (Słownik języka litewskiego – LKŽ). Jest to próba odczytania słownika w nieco inny sposób. Zakładając, że rdzeń termin- przekazuje określony rodzaj informacji terminologicznej, z LKŽ zebrano wyrazy zawierające ten rdzeń, a także objaśnienia znaczeń i przykłady ilustrujące użycie takich wyrazów. Zgromadzone informacje pozwalają postrzegać LKŽ nie tylko jako słownik ogólny, lecz także jako źródło informacji specjalistycznej. Szczególnie pomocne są przykłady ilustrujące, ponieważ pozwalają poznać teorię i praktykę terminologii, wyzwania związane z pracą terminologiczną, rozwój terminów itp. SŁOWA KLUCZOWE: Słownik języka litewskiego, The Dictionary of the Lithuanian Language, informacja terminologiczna, zdanie ilustrujące, termin, terminologia. Nazywany Wielkim Słownik języka litewskiego (LKŽ) jest wyjątkowym dziełem litewskiej leksykografii. O jego wyjątkowości świadczą zarówno jego objętość i charakter, jak i czas opracowywania oraz grono twórców. Przez 100 lat kilka pokoleń ludzi zebrało i pomieściło w 20 tomach ponad kilka 162 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne słowa używane w minionych stuleciach – od dawnych tekstów po teksty XX wieku, od gwar po język ogólny, od terminologii ludowej po naukową. Słownik typu tezaurus obejmuje zarówno język mówiony, jak i pisany. Według Viktoriji Daujotytė jest to fundamentalny tekst kultury litewskiej, którego autorem jest naród. Ukończony, lecz niekończący się. „Wszyscy jesteśmy (albo będziemy) w nim zapisani, umarli i żywi, a także ci, którzy dopiero przyjdą na ten świat jako Litwini” (Daujotytė 2002: 35–36). Jak podano w opisie elektronicznej wersji słownika, słowa gromadziło dla niego kilka tysięcy zbieraczy, tekst słownika pisało 70 autorów, a redagowało 23 redaktorów. Na około 22 tysiącach stron opisano około 0,5 miliona haseł i podhaseł, ich wariantów oraz frazeologizmów, a także zamieszczono około miliona przykładów ilustracyjnych. W całym tekście użyto ponad 11 milionów słów. Na tekst o takiej objętości, zawierający mnóstwo przykładów, można patrzeć nie tylko tradycyjnie, jako na słownik, lecz także jak na swoisty korpus, w którym zwięźle przedstawiono różnorodne sytuacje użycia słów, ukazujące zarówno ich formy gramatyczne, jak i łączliwość oraz semantykę. Szczególnie interesujące jest ocenianie tekstu pod względem treści, ponieważ przykłady zawierają określone informacje o rzeczywistości obecnej lub minionej, utrwalają zarówno systemy wartości i postrzeganie świata osób dostarczających materiał słownikowy, jak i autorów słownika. Innymi słowy, można próbować czytać słownik jako swoisty tekst kultury, dzięki któremu możemy poznać samych siebie. Epoki, w których powstawał słownik (większość napisano w czasach sowieckich), pozostawiły w tekście swoje ślady. Choć wówczas musiały się w nim znaleźć przykłady służące kształtowaniu świadomości socjalistycznej1, „dla nauki najważniejsze były fakty gwarowe i ze starych tekstów, żywe zdania, ukazujące życie, myślenie, kreatywność, spryt i dzielność narodu, potępienie nikczemności” (Vitkauskas 2002: 11). Przez długi czas LKŽ było narzędziem pomocniczym w innych badaniach, ale obecnie samo staje się przedmiotem badań; mówi się o innym odczytaniu słownika (Zabarskaitė 2012: 241), a jego artykuł leksykograficzny próbuje się traktować jako dyskurs, w którym można wyodrębnić uczestników, sytuacje itp. (Zabarskaitė 2010: 136; 2012: 249). Jolanta Zabarskaitė zakłada, że LKŽ, ze względu na szczególny sposób powstania, jest odzwierciedleniem litewskiego sposobu postrzegania świata, modelem litewskiego świata do pierwszej połowy XX wieku2. W dyskursie artykułu leksykograficznego odzwierciedlają się postawy językowe, społeczne, ideologiczne i psychologiczne. 1 Przygotowując elektroniczną wersję LKŽ, „zrezygnowano z niektórych ocen o charakterze sowieckim, zawartych w definicjach wyrazów” (Naktinienė 2012: 93). 2 Większość przykładów ilustracyjnych w LKŽ zebrano mniej więcej do połowy XX wieku (Zabarskaitė 2012: 247). Terminologija | 2019 | 26 163 Ponieważ autor słownika jest zbiorowy, nadaje to danym obiektywny charakter (Zabarskaitė 2010: 128; 2012: 247). Na podstawie przykładów zamieszczonych w LKŽ przeprowadzono już niejedno badanie, w którym zwrócono uwagę na systemy wartości i wyobrażenia utrwalone w LKŽ – na podstawie artykułów leksykograficznych dotyczących państwa, władzy oraz ustawy zbadano nasz obraz świata politycznego (Zabarskaitė 2010); na podstawie materiałów Adalberta Bezzenbergera zamieszczonych w LKŽ opisano Zalew Kuroński, jego wybrzeże oraz mieszkańca tego regionu (Zabarskaitė 2012); szczegółowo ukazano obraz jarzębiny, uwzględniając zarówno aspekty praktyczne i biologiczne, jak i folklorystyczne oraz mitologiczne (Gritėnienė 2016); na podstawie omawianego słownika zbadano pojęcie samego słownika oraz jego obraz (Gritėnienė 2017). Aurelija Gritėnienė, która badała obraz słownika w LKŽ, stwierdza, że „konkretny obraz słownika przedstawiony w jej badaniu ukształtował się w świadomości specjalistów językoznawstwa – leksykografów, gramatyków, dialektologów i badaczy innych dziedzin językoznawstwa, a także bliskich im przedstawicieli kultury i twórców literatury pięknej” (Gritėnienė 2017: 14). Oczywiście, twierdzenie to odnosi się do twórców LKŽ oraz autorów przykładów ilustracyjnych wybranych do LKŽ, w których wspomina się o słowniku. Wieloaspektowość LKŽ jako źródła leksykograficznego pozwala zasadnie oczekiwać, że ujawni się w nim podstawowe pojęcie leksykografii: słownik. Czytając tekst słownika w pionie i poziomie, można zgromadzić interesujący materiał do różnorodnych badań. Badanie A. Gritėnienė stało się inspiracją do przyjrzenia się LKŽ pod kątem terminologii. Przedmiotem badania w artykule są dane terminologiczne zawarte w LKŽ, związane z terminem terminas, jego derywatami i synonimami (pominięto inne znaczenia wyrazu termino, które nie odnoszą się do pojęcia terminologicznego). W całym tekście słownika wyszukiwano wyrazy zawierające rdzeń termin- – zarówno sam termino, jak i terminologijos, terminijos itp., czyli zasadniczo derywaty wyrazu termino, a także inne wyrazy określające pojęcie terminu. Przyjęto, że tam, gdzie pojawia się rdzeń termin-, można znaleźć określone informacje terminologiczne. Celem badania jest ukazanie, jakie dane dotyczące teorii i praktyki terminologii utrwalono w LKŽ, poprzez analizę haseł słownikowych LKŽ zawierających rdzeń termin-, a także objaśnień znaczeń i, w szczególności, przykładów ilustracyjnych zawierających takie wyrazy. Zastosowano głównie analityczną metodę opisową, aby zbadać nie tylko, co i jak przedstawiono (jest to podejście bardziej leksykograficzne), lecz także jakie informacje wybrano do słownika i co mówią przykłady ilustracyjne na temat zagadnień terminologicznych. W badaniu korzystano zarówno z papierowego LKŽ, jak i z jego wersji elektronicznej. Traktuje się je zasadniczo jako jedno źródło (niekiedy zwracając uwagę na różnice). W razie potrzeby korzystano również z Cyfrowej kartoteki uzupełnień do Słownika języka litewskiego (dalej – LKŽPK). 164 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne S Ł O W A K L U C Z O W E W LKŽ podano3 kilka rzeczowników z rdzeniem termin-, którymi nazywa się niektóre z najważniejszych pojęć nauki o terminologii: • terminas DŽ, DŽ1, KlK19,71; L, Š, Rtr nj. „1. KŽ, TŽŽ lingw. wyraz lub połączenie wyrazowe precyzyjnie oznaczające jakieś pojęcie z dziedziny nauki, techniki lub sztuki”; • terminija DŽ, NdŽ, LTEXI273, TŽŽ lingw. „ogół terminów”; • terminologija TrpŽ, KŽ, LTEXI274; LL254, L, Rtr „1. DŽ, NdŽ nauka o terminach”, „2. DŽ, NdŽ zob. terminija”; • terminologas NdŽ; KlbXVIII33 „specjalista w dziedzinie terminologii”; • terminologizacija TŽŽ „przekształcenie w termin i tłumaczenie terminu”. Znaczenia objaśniono zwięźle, ale w słowniku ogólnym to wystarcza. Nieco bardziej szczegółowe objaśnienia tych pojęć można znaleźć także w słownikach specjalistycznych (por. KTŽ 1990; MTŽ 20054). W LKŽ podano także kilka przymiotników i czasowników utworzonych od wymienionych terminów: • termininis BŽ22, NdŽ, KŽ „1. należący do terminologii”, „2. charakterystyczny dla terminu”; • terminologinis NdŽ „związany z terminologią”; • terminologiškas KŽ; L, Rtr „zob. terminologinis”; • termininti „zob. terminologizuoti”; • suterminti5 rš „przekształcić w termin”; • terminologizuoti „wykorzystać do tworzenia terminologii”. Biorąc pod uwagę, że LKŽ zasadniczo nie podawał zbyt wielu wyrazów międzynarodowych i ich derywatów6, lista jest stosunkowo długa (na przykład do szerokiego użycia— 3 W artykule skróty źródeł słów i przykładów odpowiadają tym podanym w LKŽ. 4 KTŽ 1990 zawiera tylko terminas, terminija, terminologija. Terminy te występują również w MTŽ 2005, tyle że podano w nim nie terminologizacija, lecz terminizavimas. Są to konkurujące ze sobą terminy w naszej terminologii; na przykład K. Gavenis z czasem zdecydował się używać terminologizacija (Gavenis 2002: 18), a J. Klimavičius opowiada się za terminizaciją (Klimavičius: 2002: 131). Terminolog nie występuje w słownikach terminologicznych, ale mógłby się tam zasadnie znaleźć (zob. Umbrasas 2018: 107–108). 5 W LKŽPK odnotowano również suterminti: Podobnie stało się z pierwotnym i przełożonym: są oni s u t e r m i n t i od kosiarza, który prowadził pierwszy pokos (zazwyczaj w starym dworze), i starszego pastucha, pilnującego wiejskich pasterzy LEXXXI81 (pisownia oryginalna). Taka forma pojawia się sporadycznie także we współczesnym użyciu, na przykład s u t e r m i n t i wyrazy ogólne (Didžiurgienė, Grigonienė 2010: 31). Ze względu na systemowość terminów o wspólnym rdzeniu nie należy w tym przypadku usprawiedliwiać haplologii, ponieważ derywat tworzymy jednak od terminas, a nie od termas. 6 Juozas Balčikonis, który w 1930 r. został kierownikiem przygotowywanego LKŽ, planował zamieszczać w słowniku tylko te wyrazy międzynarodowe, które są używane w żywej mowie, to znaczy w dialektach (Vitkauskas 2002: 9). Terminologija | 2019 | 26 1 6 5 ną bardziej ukierunkowany DLKŽ₇ podaje tylko terminas, terminija, terminologija, terminologas, bez żadnych derywatów). We współczesnej nauce o terminologii jest znacznie więcej terminów z rdzeniem termin-; wiele z nich omówiła Regina Kvašytė, porównując systemy terminologiczne języka litewskiego i łotewskiego. Na przykład używa się również determinizavimas, reterminizavimas, transterminavimas, terminografija, terminotyra, terminoidas, kvazterminas, termynas (Kvašytė 2013: 130). Zrozumiałe, że nie ma ich w LKŽ. We współczesnym użyciu termin terminas nie ma utrwalonych litewskich synonimów⁷. įvardas Antanasa Vireliūnasa zdawał się mieć szansę konkurować z terminu, lecz się nie przyjął. Wygląda na to, że mogły mu zaszkodzić skojarzenia z vardas; słyszało się nieuzasadnione zarzuty dotyczące niepoprawnego tworzenia wyrazu, chociaż, jak trafnie zauważył Jonas Klimavičius, jego derywacja od įvardyti jest bez zarzutu (Klimavičius 2002: 132), a motywacja – jasna. LKŽ odnotowuje: įvardas Š, BŽ265, NdŽ „nazwa, określenie; termin” (Ryžuasi privačiai išspausdinti tuos įvardus, kurie jau perėję per „Švietimo darbo“ lapus Vr.); įvardynas Ser „słownik terminologiczny” (Šiame įvardyne tėra tie įvardai, kurie yra išspausdinti „Švietimo darbe“ Vr.). Įvardotyra (Klimavičius 2003: 12) zdaje się występować wyłącznie w użyciu litewskiej emigracji⁸, dlatego nie trafiło do LKŽ. W LKŽ można jednak znaleźć mało znane synonimy termino. Przy zdaniu Antanasa Baranauskasa podano sakmuo (neol.) „2. termin, słowo”: Norėdamas reiškiai saky pamokslus, tegul nededa pamokslan sakmenų, po mokslinyčias tesakomų A.Baran. Prawdą mówiąc, nie jest tu całkiem jasne, czy sakmuo nie zostało użyte po prostu w znaczeniu žodžio9. W tekstach Jurgisa Pabrėžy LKŽ odnotowuje nietypowe ženklinsena „terminologia”: Stipresnioji ženklinsenoji ankštara vadinas, kad ilgybė jos keletą kartų praeit savo losną platybę P. Motywacja derywatu od ženklinti 7 Międzynarodowe terminy dubletas, profesionalizmas J. Klimavičius wymienia jako synonimy termino występujące w terminologii (Klimavičius 2002: 132), ale terminy te nie są jednak funkcjonalnie całkowicie tożsame z terminu. 8 Na stronie internetowej chicagowskiego Ośrodka Badań i Studiów Lituanistycznych (Lithuanian Research and Studies Center) (http://www.lithuanianresearch.org) można znaleźć informację, że w archiwum Adomasa Varnasa znajduje się artykuł prof. A. Varnasa „Gyvenimiškosios įvardotyros reikalu” (około 1961 r.). 9 Terminas bywa też używany w znaczeniu „słowo”, zwłaszcza w innych językach (Klimavičius 2002: 132). W LKŽ przy haśle lelioti „ganić, łajać, nękać, strofować” jako przykład odcienia znaczeniowego podano Leliojamās terminas K.Būg, co zapewne bardziej wskazuje na znaczenie „słowa”. W LKŽPK znajdują się fiszki ze zdaniami z tekstów Zigmasa Zinkevičiusa, w których nawet wyrazy obce określane są słowem terminas (pisownia oryginalna): Terminas Baltarusija yra naujas; Terminas Vilniaus kraštas, arba Vilnija (Wileńszczyzna), atsirado po I pas. karo, Lenkijai emus reikšti pretenzijas į rytinę Lietuvos dalį. Asta Mitkevičienė również zwróciła uwagę na te przykłady z LKŽPK – nie jest całkiem jasne, czy znaczenie termino zostało tu rozszerzone, czy też został on determinizowany, czyli przekształcony w zwykłe słowo (Mitkevičienė 2016: 76–77). 166 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne cja jest dość przejrzysta, a sama natura terminu, jak twierdzi Kazimieras Gaivenis, ma charakter znakowy (Gaivenis 2002: 10). Również w zdaniu J. Pabrėžy R e i š k i a i (terminai) apei įvairingą padalyseną P. zilustrowano wyraz padalysena „podział”. Z wstawionego do ilustracji komentarza objaśniającego10 wynika, że znaczenie „terminów” zostało użyte reiškiai. Liczba pojedyncza brzmiałaby zapewne reiškis (derywat od reištti). Z jakiegoś powodu wyraz ten nie został podany w LKŽ jako hasło; być może wątpliwości budzi jego interpretacja albo po prostu o nim zapomniano. Widać jednak, że znany twórca neologizmów J. Pabrėža (wiele jego neologizmów zachowało się w nazewnictwie biologicznym11) próbował przyczynić się również do ukształtowania wyrażenia podstawowego terminu terminologii. Warto wspomnieć, że w LKŽ podano również wyraz nomenklatūra „1. TrpŽ «ogół terminów z określonej dziedziny nauki lub działalności»”. Podano przykład Geografijos nomenklatūra DŽ. Z podanego objaśnienia nie wynika, czym różnią się nomenklatūros ir terminijos. W rzeczywistości nomenklatūra jest zwykle używana wyłącznie w odniesieniu do nazw obiektów i realiów z danej dziedziny (KTŽ 1990: 134; MTŽ 2005: 41), na przykład najczęściej omawiana przez naszych terminologów nomenklatura biologiczna (nazwy roślin i zwierząt), nomenklatura anatomiczna (nazwy narządów) itp. Na temat relacji nomenklatury do terminologii oraz różnych ujęć nomenklatury zob. także Шеллов 2006. OBJAŚNIENIA ZNACZEŃ To zrozumiałe, że w LKŽ objaśniając wyrazy, wykorzystuje się logicznie powiązane wyrazy o tym samym rdzeniu, tj. terminija, terminininis, suterminti objaśnia się za pomocą wyrazu terminas, a objaśniając rzeczownik osobowy terminologas, wiąże się go z terminologija itd. (zob. poprzednią podsekcję). Zrozumiałe jest też, że na przykład įvardas, įvardynas objaśnia się za pomocą synonimów, tj. wykorzystuje się wyrazy terminas, terminologija. Wyrazy z tej samej mikrosystemy objaśniają się nawzajem. W objaśnieniach wyrazów spoza tej mikrosystemy w LKŽ nie wymienia się wyrazów z rdzeniem termin-, z wyjątkiem terminu terminas. Jest zaledwie kilka innych objaśnień wyrazów, w których wspomina się terminas, na przykład transkripcija – „2. LTEXI379 lingv. zapis nazw własnych z innych języków oraz terminów naukowych literami własnego języka”. Objaśniono terminologiczne użycie wyrazu: lie lis – „3. w złożonych terminach o roślinie z liśćmi w kształcie języka”: Vėdrynas lie lis (Ranunculus lingua) LBŽ. Švatykas lie lis P.; nykštukas – „|| używane jako część terminu złożonego, oznaczająca coś bardzo małego”: Šikšnosparnis nykštukas – 10 Element LKŽe, nazwany „komentarzem objaśniającym w przykładzie”, zapisuje się kursywą (sam przykład czcionką prostą). 11 Kartais jo naujadarai atgaivinami dabar norminant biologijos vardyną (Auksoriūtė 2015: 64). Terminologija | 2019 | 26 167 jeden z najmniejszych naszych nietoperzy rš. Na skraju lasu falują karłowate brzozy J.Marc. Widma gwiazd karłowatych EncV1243. Przy objaśnieniu niektórych innych wyrazów w nawiasach dodaje się komentarz12, wskazujący, z jakiej dziedziny pochodzi dany termin: įlaiškis „początek listu, wstęp (termin korespondencji handlowej13)”; kargen(is) „człowiek, który odpycha drągiem pod wodą, by przesuwać się naprzód (termin rybacki)”; kulninė „pewne14 żelazne narzędzie; lemiesz (termin szewców chodaków)”; nugimdyti „usunąć płód (dawny termin prawny)”. Wyraz grūdukas nie został w ogóle objaśniony; podano tylko, że to „1. termin tkacki”: Austa aštuoniom nyt im, verta po porą grūdukų suvartai KzR. Zasadniczo jest to taki sam metakomentarz jak te wymienione wcześniej (w nawiasach). PRZYKŁADY ILUSTRACYJNE Przykłady ilustracyjne (zwykle są to rozbudowane zdania, choć zdarzają się też połączenia wyrazowe o charakterze nominatywnym, podane w formie zdania) są, można powiedzieć, najciekawszą częścią LKŽ. Dostarczają nie tylko informacji lingwistycznej, gramatycznej15, lecz także pewnych treści rzeczowych. W LKŽ zamieszczono łącznie ponad 10016 przykładów zawierających wyrazy z rdzeniem termin-. Można w nich znaleźć rozmaite informacje terminologiczne. Cechy terminów i typologia Jak już wspomniano, termin w LKŽ jest definiowany jako „wyraz lub połączenie wyrazów oznaczające dokładnie jakieś pojęcie z zakresu nauki, techniki lub sztuki”. Więcej informacji o terminach można uzyskać z przykładów podanych w różnych artykułach (hasła tych artykułów mogą w ogóle nie być związane z terminologią). Niektóre przykłady obrazowo ukazują istotę terminu – Terminy to rdzeń języka specjalistycznego, języka danej dziedziny rš17 (rdzeń18). Od nie 12 W LKŽe wskazano, że w nawiasach znajduje się „komentarz objaśniający w definicji znaczenia”. W papierowym słowniku zapisuje się go mniejszym krojem pisma prostego (obok objaśnienia znaczenia zapisanego kursywą). 13 W LKŽe usunięto komentarz; pozostaje „początek listu biznesowego, wstęp”. 14 W LKŽ zmieniono na „takie żelazne narzędzie, pług (termin szewców drewniaków)”. 15 A. Mitkevičienė na podstawie przykładów ilustracyjnych, za pomocą których w LKŽe i LKŽPK objaśniany jest termin, wyróżniła połączenia atrybutywne, obiektowe i subiektowe z wyrazem terminas (Mitkevičienė 2016: 75–77). 16 Artykułów hasłowych, w których podano te przykłady, jest nieco mniej niż 100, ponieważ czasami w jednym artykule znajduje się więcej niż jeden istotny przykład. 17 Skróty trš (pisma radzieckie) i rš (pisma) ujednolicono w elektronicznej wersji słownika (LKŽe) — zapisuje się rš; odpowiednio także przy tym i kilku innych przykładach zmieniono je w artykule. 18 Tutaj i dalej w nawiasach po skrócie źródła podaje się, w haśle którego wyrazu znajduje się dany przykład. 168 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne Terminy słownictwa specjalistycznego różnią się znaczeniem i stopniem jego określoności, jednak zakres pojęć nazywanych tym samym terminem może być różny: Znaczenie terminologiczne rš (terminologiczny); Termin deminutywów rozumiany jest tu szeroko KlK12,47 (znaczenie). Ważną przestrzenią funkcjonowania terminów jest nauka; zapotrzebowanie na terminy pojawia się zwłaszcza wraz z powstawaniem nowych realiów: Terminy naukowe i nazwy nowych wynalazków rš (wynalazek). W nauce często tworzy się systemy terminów abstrakcyjnych, których zrozumienie wymaga odpowiedniego przygotowania merytorycznego: Elementy sztuki trudno ująć w pojęcia za pomocą terminów abstrakcyjnych rš (sąvokoti „rozumieć, pojmować”); Termin abstrakcyjny bywa czasem trudny do zrozumienia FT (atsajus „oderwany, odłączony, abstrakcyjny”). W terminologii litewskiej za terminy uznaje się zazwyczaj także rzeczowniki i ich połączenia podawane w słownikach terminologicznych: Funkcję nominatywną najlepiej pełnią rzeczowniki i ich konstrukcje, które najłatwiej poddają się standaryzacji i terminologizacji KlK25,9 (terminologizacja); Specjalizacji, terminologizacji i abstrakcji podlegają nie tylko wyrazy stylu naukowego, lecz także połączenia wyrazowe KlK25,5 (terminologizować). Cechy terminu i stawiane mu wymagania ukazują poniższe przykłady: Terminy różnią się od zwykłych wyrazów lub ich połączeń jednoznacznością, systemowością i neutralnością stylistyczną MLTEIII542 (systemowość); Terminologia systemowa, precyzyjna, ujednolicona i poprawna rš (ujednolicić); Przy tworzeniu terminów nie można kierować się wyłącznie kryterium zwięzłości KlK21,10 (zwięzłość). Zarówno z punktu widzenia języka, jak i logiki, precyzja jest jednym z najważniejszych kryteriów jakości terminu: Precyzja terminów rš (precyzja); Za precyzyjny uznajemy taki termin, który wyraża istotne cechy oznaczanego pojęcia KlK42,37 (precyzyjny); Od nazw nomenklaturowych i terminologicznych wymaga się najwyższej precyzji19 K.Daukš (terminologiczny). Precyzja jest zazwyczaj wiązana z jednoznacznością, określonością znaczenia i motywacją, jednak, jak słusznie zauważa K. Gaivenis, w praktyce trudno osiągnąć te cechy, a osoby zajmujące się porządkowaniem terminologii lub jej badacze niekoniecznie 19 W słowniku jest błąd korektorski; powinno być precyzji. Terminologija | 2019 | 26 169 rozumiane jednakowo. Ogólne, powszechne, jednolite rozumienie terminów jest chyba niemożliwe, a jego osiągnięcie mogłoby zahamować postęp nauki. Jeśli czasem udaje się osiągnąć jednoznaczność, to tylko „w drodze nieustannej walki poglądów” (Gaivenis 2002: 38–39). Te przykłady z LKŽ zasadniczo ukazują jedynie teoretyczny ideał, który należałoby traktować nie jako wymóg, lecz jako życzenie, ograniczając się do jednej dziedziny lub mikrosystemu terminologicznego (Keinys 2013: 50): Termin jednoznaczny rš (jednoznaczny); Jedną z najważniejszych wymaganych cech terminu jest jednoznaczność rš (jednoznaczność); Posiadanie więcej niż jednego znaczenia jest zwykle uważane za wadę terminu rš (posiadanie); W doskonale uporządkowanej terminologii każdemu pojęciu powinien odpowiadać odrębny termin rš (uporządkować). Terminy można klasyfikować według różnych kryteriów. W terminologii lingwistycznej za podstawę klasyfikacji często przyjmuje się budowę terminu – Można wyróżnić terminy jednowyrazowe i terminy złożone rš (jednowyrazowy). Są opinie, że jako terminowi złożonemu bardziej systematyczną opozycję stanowi termin prosty (MTŽ 2005: 74), ale w tradycyjnym użyciu litewskich terminologów przeważa wymieniany w LKŽ termin jednowyrazowy. Podstawą klasyfikacji jest liczba wyrazów20. Budowę rozpatruje się także na poziomie jednego wyrazu: Termin złożony rš (złożony), Terminy skrócone rš (skrócony). Z punktu widzenia przedmiotowego przede wszystkim pojawia się potrzeba klasyfikowania terminów według dziedzin (jest to główna podstawa doboru terminów w słownikach). Różnorodność dziedzin terminologii widać również w przykładach z LKŽ: Termin techniczny DŽ (termin); Minister spraw wewnętrznych miał prawo ustalać terminy polowań rš (ustalać); Ojczyzny Litwinów, Łotyszy i Prusów, jak wskazują nazwy związane z łowiectwem, należy szukać w zalesionej krainie K.Būg (zalesiony); Terminy pokrewieństwa związane z linią rodziny żony są w językach indoeuropejskich bardziej zróżnicowane i późniejszego pochodzenia rš (termin); Etymologizowane grupy wyrazów tematycznych (nazwy ryb, ptaków, terminy pokrewieństwa itp.) BIV 145 (tematyczny); 20 Terminy można klasyfikować nie według liczby wyrazów, lecz według liczby rdzeni. W litewskiej normie (tłumaczeniu normy ISO) Praca terminologiczna podano terminy termin jednorodzeniowy (ang. simple term) oraz termin wielordzeniowy (ang. complex term) (LST ISO 1087-1:2005). Jednak taki podział nie jest charakterystyczny dla litewskiej terminologii, co stwierdzono również w uwadze do normy litewskiej. 170 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne Jakże farmaceuci, chcąc uporządkować swoistą terminologię, mogą obejść się bez botaniki? LTII432 (sutaisyti); Najczęściej termin gnoseologii oznacza naukę badającą niezbędne warunki możliwości poznania EncIX207 (žymėti); Ludzie odziedziczyli w spuściźnie ducha języka bardzo piękne, obrazowe i całkowicie odpowiednie terminy geograficzne LTII160 (vaizdus). Litewscy terminolodzy często zwracają uwagę na pochodzenie terminów, rozróżniając terminy litewskie i zapożyczone: Każdy język w każdej dziedzinie terminologii ma zarówno własne, jak i międzynarodowe terminy K1K25,14 (terminija); Większość terminów zapożyczonych z innych języków to tak zwane terminy międzynarodowe, czyli internacjonalizmy rš (terminas). W kontekście zapożyczeń często mówi się o posiadaniu własnej, unikalnej terminologii: Każdy język ma własną terminologię rš (nuosavus); Historiografia narodowa nie mogła się pomyślnie rozwijać bez własnej litewskiej terminologii rš (terminija). Zasadę unikania zapożyczeń w litewskiej terminologii wprowadzał już pierwszy teoretyk naszej terminologii, Stasys Šalkauskis: „<...> zapożyczanie wyrazów obcych na potrzeby terminologii jest uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy potrzebnego terminu nie można uzyskać ani przez przystosowanie zwykłego języka ludowego, ani przez utworzenie nowego terminu za pomocą złożenia lub wyprowadzenia” (Šalkauskis 1991: 39). Litewska końcówka dodana do terminu nie-litewskiego, nawet międzynarodowego, niekoniecznie jest rozwiązaniem – Przy niektórych terminach międzynarodowych litewskie końcówki będą wyglądać na doczepione bez potrzeby K1K25,21 (prisegioti). Obok zapożyczeń często wymienia się także kalki. Wykazują one cechy obcości, dlatego bywają nazywane ukrytymi zapożyczeniami (Gaivenis 2002: 58; Kaulakienė 2014 [1981]: 233). W litewskiej terminologii najczęściej mówi się o kalkach wyrazowych i semantycznych; badała je przede wszystkim Angelė Kaulakienė (na temat pojęć zob. Kaulakienė 2014 [1979]: 194; 2014 [1981]: 234). Zagadnienia te odnotowuje również LKŽ: Kalki najczęściej pojawiają się najpierw w tłumaczonej literaturze naukowej i tłumaczonych słownikach terminologicznych; są neologizmami tworzonymi przez tłumacza K1K27,32 (verstinis); Kalk semantycznych jest wiele w każdej dziedzinie terminologii KlbXXV(1)41 (ver tinys). Terminologija | 2019 | 26 171 Tworzenie i porządkowanie terminów W terminologii aktualnych jest kilka działań – tworzenie terminów, ich porządkowanie, systematyzowanie i stosowanie rš (porządkowanie); porządkowanie terminologii rš (porządkowanie). Wykonawcą tych działań jest terminolog rš (porządkujący). Ważne jest właściwe używanie terminów – Nie wystarczy mieć odpowiedni termin, trzeba jeszcze umieć się nim posługiwać KlbXVIII22 (posługiwać się), ale mimo wszystko najpierw trzeba mieć terminy. Ich tworzenie i porządkowanie to niełatwa praca; zawsze były i nadal są dziedziny, których terminologia nie została uporządkowana, odczuwa się brak terminów – Nasza terminologia w tej dziedzinie nie jest jeszcze wypracowana A,Janul (wypracować). Ojciec litewskiego języka ogólnego, Jonas Jablonskis, jasno określił źródła języka ogólnego i kierował się żywym językiem ludzi (Piročkinas 1986: 7). Te same zasady stosował również do terminologii; kierowali się nimi naśladowcy J. Jablonskisa: Terminy także należy tworzyć tak, jak tworzy się zwykłe wyrazy języka używane przez ludzi J.Jabl (tworzyć); Wśród terminów Jauniusa jest niemało takich, które trudno, przynajmniej mnie, uzasadnić prawami języka ludzi J.Jabl (uzasadnić); Wykuwają terminy niezgodnie z właściwościami języka litewskiego Mt (niezgodnie). S. Šalkauskis również poświęcał wiele uwagi „przystosowaniu wyrazów z języka ludzi do potrzeb terminologii” (Šalkauskis 1991: 24). Jedna z sformułowanych przez niego starych zasad głosi, że „nie ma potrzeby ani tworzyć nowego terminu, ani zapożyczać obcego, jeśli można całkowicie zadowalająco przystosować do danej potrzeby naukowej wyraz ze zwykłego języka ludzi” (Šalkauskis 1991: 55). Źródła zwykłego języka mogą być różne, nawet folklor – „Gotowe terminy można znaleźć w baśniach, przeglądając je LTII160 (przeglądać). Zwykły język ludzi nazywany jest także językiem ludowym; wiele wyrazów z niego trafiło do słowników terminologicznych (zob. rys. 1 z LKŽPK). Choć w przestrzeni publicznej słyszymy dziś niekiedy, że nie trzeba uczyć rodzimych użytkowników języka, język ogólny, a zwłaszcza jego terminologia, nie są czymś danym samoistnie; zasób wiedzy gromadzi się stopniowo od najmłodszych lat – Wszyscy nastolatkowie i młodzież przyswoili nasze terminy rš (młodzieniec). J. Jablonskis uważał naukę samego języka za rzecz nawet ważniejszą niż naukę terminów dotyczących języka: Powinniśmy uczyć nie tyle terminów gramatycznych, ile żywych zagadnień językowych J.Jabl (żywy); W szkole powinniśmy uczyć nie tyle terminów gramatycznych i różnych zawiłości językowych, ile żywych zagadnień językowych J.Jabl (zawiłość). 172 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne Rys. 1. Przykład z LKŽPK dotyczący przekładania wyrazów języka ludowego na terminy Terminolodzy wysoko oceniają wkład J. Jablonskisa, który „położył podwaliny pod terminologię współczesnego naszego języka ogólnego, zarówno kształtując zasadniczo niezmienne do dziś rozumienie tego, jaka powinna być terminologia, jak ją tworzyć, skąd czerpać, jak ją formować, jak i rozwijając, porządkując, a w razie potrzeby samemu tworząc terminy z różnych dziedzin i pomagając w tym innym” (Keinys 2010: 83). Różne przykłady z LKŽ pokazują zasługi J. Jablonskisa dla terminologii, np.: J. Jablonskis... podjął się zaspokojenia tej wielkiej potrzeby –... potrzeby uporządkowanej i ujednoliconej terminologii KlbV18 (ujednolicić); [J. Jablonskis] pomógł ustalić terminy dla niejednej dziedziny nauki KlbV62(J.Balč) (ustalić); J. Jablonskis wysunął również postulat standaryzacji terminologii KlbXVIII24 (standaryzacja); Jablonskis nie był zwolennikiem ścisłego, bezwzględnego lituanizowania wszystkich terminów Z.Žem (lituanizowanie); Tutaj on (J. Jablonskis)... przyczynił się do tworzenia terminów z matematyki i innych dziedzin nauki KlbV60(J.Balč) (dziedzina); Uzgodniliśmy, że my, matematycy i fizycy, zaprojektujemy terminy z naszych specjalności, a potem Jablonskis przepuści je przez sito językowe (opracuje pod względem językowym) Z.Žem (przepuścić); Jego (J. Jablonskisa) opracowane... terminy teorii proporcji – reguła trzech, reguła wielokrotności, podział proporcjonalny KlK29,8 (reguła trzech). Przed J. Jablonskisem nasza terminologia była niemal nieporządkowana; świadczą o tym również następujące zdania napisane w XIX wieku przez Vincasa Kudirkę (podobnych lub skróconych wersji tych samych Terminologija | 2019 | 26 173 Powtarzające się podawanie zdań w LKŽ najwyraźniej wskazuje na ich znaczenie i wagę zawartych w nich informacji): [Litewska] terminologia nie została jeszcze prawie wcale dopracowana V.Kudir (apsklambyti); Litewska zaś terminologia ledwie zdąży wyjść poza krąg języka codziennego, a zaraz okazuje się, że nie została jeszcze prawie wcale dopracowana V.Kudir (skridulys); Potrzeba jeszcze wiele czasu i pracy, zanim [litewska terminologia] się ogładzi i dopracuje V.Kudir (apdailinti); Potrzeba jeszcze wiele czasu i pracy, zanim [terminologia] się ogładzi i dopracuje oraz nabierze jednolitego kształtu V.Kudir (aptąstyti). Porządkowanie terminów jest powolną i trudną pracą, która właściwie nigdy się nie kończy: Rozpatrywanie terminów, zwłaszcza ich poprawianie i tworzenie nowych, jest bardzo czasochłonnym przedsięwzięciem Vr (byla); Ukształtowana terminologia jest nadal porządkowana, precyzowana i doskonalona rš (tvarkyti). Praca musi być wykonywana systematycznie i z namysłem – Zajmując się porządkowaniem terminologii, najpierw ustalano, co warto i trzeba nazwać terminem K1K37,45–46 (terminti). Lepiej, gdy używane są terminy zwyczajowe J.Jabl (įprastinis). Zasada stałości21 jest ważna w terminologii, choć przestrzeganie tradycji, podobnie jak pewien upór, może być różnie postrzegane: Trzymają się tak ślepo już wypracowanych terminów Mt (žabalas); Jest to jednak wąski cel i dążąc wyłącznie do niego, poprawialibyśmy [terminy] bez końca K1K47,14 (taisalioti). Stałość wiąże się z dojrzałością terminologii, jednak rozwój i postęp terminów są zjawiskiem naturalnym, wynikającym zarówno ze zmian pojęć, jak i z dążenia do ograniczania konkurujących ze sobą form terminów: Z czasem niejeden z tych terminów być może odpadnie (wyjdzie z użycia) J.Jabl (atkristi); Obecna terminologia językoznawstwa litewskiego jest bardzo zróżnicowana i niestabilna LTII302 (kalbomokslis); Postęp języka sportu... nie może ograniczać się wyłącznie do wyszukiwania pięknych litewskich terminów GK1938,99 (pažangėjimas); W latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej na nowo zinterpretowano wiele elementów dawnej terminologii wojskowej rš (perprasminti). W języku litewskim wyrazów pochodnych jest kilkakrotnie więcej niż prostych wyrazów niepochodnych (Urbutis 1978: 62). Dotyczy to również terminologii, przy czym derywat 21 „Dawno używane i dobre jednostki języka nie mogą być zastępowane jeszcze lepszymi” (Gaivenis 2002: 90); „terminy powinny być stałe, niezmieniane co kilka czy kilkanaście lat. Niekiedy utrwalone i szeroko używane terminy, nawet jeśli nie są całkowicie precyzyjne, są lepsze od nowych, precyzyjnych, ponieważ zmiana terminów w świadomości użytkowników nie jest prosta” (TV 2006: 2). 174 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne Nie musi być tworzony specjalnie na potrzeby terminologii; może zostać zaczerpnięty w gotowej postaci z języka ogólnego i poddany terminologizacji. W razie potrzeby formantom słowotwórczym nadaje się specjalne znaczenie – Terminologiczne użycie wymienionych przyrostków nie utrudnia, lecz ułatwia komunikację naukową KlK7,29 (terminologizuoti). Nie każde nowo utworzone słowo nadaje się do terminologii: musi być zgodne zarówno z zasadami słowotwórstwa, jak i z systemem pozostałych terminów: Tworzenie terminów rządzi się własnymi prawami FT (daryba); Sztuczne wyrazy tego rodzaju nie nadają się na terminy J,Jabl (dirbtinis). Terminy złożone są również dostosowywane do siebie pod względem formy; jedną z ich najbardziej charakterystycznych cech lingwistycznych jest forma określona: Aby wyrazić nie jakość rzeczy, lecz jej cechę wyróżniającą, czyli znaczenie terminologiczne, także w tekście należy stosować formy określone KlK25,31 (terminologinis). Dla wygody można stosować krótkie formy terminów – W terminologii naukowej i technicznej dopuszcza się kilka sposobów skracania terminów KlK26,32 (trumpinimas). Terminografia jest tradycyjnym sposobem porządkowania terminów. Od początku XX wieku wydano już znacznie ponad 600 litewskich słowników terminologicznych. Trzeba jednak zauważyć, że po odzyskaniu niepodległości trwający przez dwie dekady gwałtowny wzrost liczby słowników terminologicznych ostatnio nieco słabnie (Gaivenytė-Butler 2016: 251). Chociaż w LKŽ ponad 200 haseł ilustrowanych jest zdaniami zawierającymi słowo žodynas (Gritenienė 2017: 3), słownik terminologiczny jest wspomniany zaledwie kilka razy. Dowiadujemy się zarówno o typach słowników, jak i o specyfice zamieszczania w nich terminów: Słownik terminologiczny NdŽ (terminas); Objaśniający słownik terminów specjalistycznych SkŽ279 (žodynas); Słownikowy sposób prezentacji terminów DŽ1¹ (žodyniškas); Oprócz wykazu nazw roślin J. Pabrėža napisał słownik morfologicznych terminów botanicznych KlbXVIII11 (vardynas); Tezaurus możliwie najpełniej odzwierciedla leksykę danego języka albo terminologię określonej dziedziny nauki lub techniki LTEXI291 (tezauras). W porządkowanie terminów i ich systemu (a nawet nieładu) zaangażowanych jest wiele osób – autorzy podręczników i monografii, redaktorzy lub tłumacze słowników, norm, aktów prawnych itd. Obecnie prace nad porządkowaniem terminologii w aspekcie lingwistycznym koordynuje Państwowa Komisja Języka Litewskiego; w okresie radzieckim prace te prowadzono w Instytucie Języka Litewskiego, a także w Akademii Nauk. Przykłady instytucjonalizacji działalności terminologicznej nie trafiły do LKŽ, choć zostały odnotowane, co widać w LKŽPK (zob. rys. 2). Terminologija | 2019 | 26 175 Rys. 2. Przykład z LKŽPK dotyczący instancji terminologii Konkretne zagadnienia terminologiczne Przykłady ilustracyjne z LKŽ dostarczają nie tylko ogólnych informacji z zakresu teorii i praktyki terminologii, lecz także wiedzy o konkretnych terminach, ich historii i rozwiązywanych problemach terminologicznych. Choć termin języka ogólnego zdawał się już ustalony, w ostatnich latach ponownie budzi pytania; analizuje się jego rozumienie, szczególnie aktualne w kontekście polityki językowej (Vaišnienė 2017), oraz jego relacje z innymi powiązanymi terminami. Pojawiają się propozycje stosowania terminu język standardowy (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016), którym inni argumentacyjnie się sprzeciwiają (Pupkis 2017). LKŽ odnotowuje pewne fakty dotyczące rozwoju tego szczególnie ważnego dla językoznawstwa terminu22: Termin języka pisanego pojawił się na początku tego stulecia, został uznany za poprawny przez J. Jablonskisa, obroniony przez K. Būgę i powszechnie używany do końca lat dwudziestych KIK49,33 (visuotinas); Istniały także inne modyfikacje terminu „język pisany” – „raštiška kalba” i „raštkalbė”, używane przez K. Būgę i naśladującego go R. Bytautasa KIK19,26 (raštkalbė); Zwolennicy języka literackiego byli mniej aktywni, przez pewien czas nie wdawali się w spory, a swoje stanowisko wyrażali, nadal używając przyjętego terminu KIK49,35 (velti). W LKŽ zamieszczono również zdania dotyczące terminologii gramatycznej, jej tworzenia i twórców: Rzymianie przejęli od Greków naukę o gramatyce wraz z wszystkimi jej poglądami i terminami EncIX514 (paskolinti); 22 Więcej zob. w artykułach, z których zaczerpnięto przykłady z LKŽ, tj. Kniūkšta 1985; Piročkinas 1970. 176 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne Wiele jego (J. Jablonskiego) stworzonych terminów językoznawczych jest nadal używanych K.Kors (terminas); Między innymi zawdzięczamy mu całą terminologię gramatyczną KlbV62(J.Balč) (turėti; zdanie z artykułu o J. Jablonskisie); Jaunius miał... ukuć terminy gramatyczne LTII321 (J.Jabl) (nukalti); Jauniausowskie kentėtinis (passivum) nie jest całkiem odpowiednie na potrzeby terminologii gramatycznej J.Jabl (kentėtinis); Jaunius niepotrzebnie wprowadził to do terminologii zwykłych podręczników LTII320 (J.Jabl) (įleisti; zdanie z recenzji Gramatyki języka litewskiego Kazimierasa Jauniusa (1911)); Takie wyrazy nie powinny znajdować miejsca (nie powinny być używane) nawet do tworzenia terminów gramatycznych J.Jabl (gauti). Można znaleźć wypowiedzi zaczerpnięte z tekstów z różnych dziedzin, dotyczące autorstwa, rozumienia lub rozpowszechnienia danego terminu: Arystoteles jako pierwszy użył terminu „etyka” i nadał mu znaczenie nauki o moralności z (terminas); Obecnie termin „Bałtowie” jest powszechnie używany przez naukowców z różnych krajów z (visuotinas); Badacze folkloru wprowadzili termin „dvasiagerys” EncVII292 (dvasiagerys); Terminami „jauja” lub „reja” Żmudzini określają znajdujące się pod jednym dachem następujące budynki: stodołę, szopę na słomę, suszarnię, plewnię itp. z (reja). W niektórych zdaniach odnotowano zmiany w terminologii poszczególnych dziedzin oraz niekoniecznie udane próby rozróżniania i zmieniania terminów: W omawianym okresie na oznaczenie pojęcia jednostki utrwalił się wyraz vienata, który zastąpił używany wcześniej termin vienatis KlbXXXI(1)72 (vienatis); Gdy trzeba będzie rozróżnić pojęcie pieśni religijnej i piosenki, w przyszłości będziemy używać obu terminów równolegle B.Sruog (pagrečiu); Jablonskis długo spierał się z P. Vileišisem o ten termin, lecz nie zdołał przekonać wydawcy, że lepszym wyrazem jest „cena”, a nie „towar” J.Balč (leidėjas). W „Teorii arytmetyki”, podając po raz pierwszy nazwę pojęcia, obok nowego terminu („woroneskiego”) w nawiasie podawano także dawny termin oznaczający to pojęcie: dzielenie (dzielenie), dzielnik (dzielący), iloraz (dzielna), wielokrotność (saikojas) KlK29,11 (saikojas); Ale po usłyszeniu w Połądze, że fale morskie nazywają się rulingiais, uznałem za stosowne (terminy) vilnėtas, vilnelėtas, nieco nawiązujące do vilna, vilnelė, przekierowałem ku określeniom rulინგiuotas, rულინგeliuotas P (rულინგiuotas). Terminologija | 2019 | 26 177 Można znaleźć zdania z kontekstu normatywnego, w których autorzy wskazują terminy wymagające korekty i proponują własne rozwiązania: Sądzilibyśmy, że w codziennym użyciu wygodniejszy byłby jednowyrazowy termin „długopis”, a chcąc dokładniej określić to narzędzie do pisania, moglibyśmy nazwać je „ołówkiem kulkowym” KIK15,66 (šratinis); Mając dwa terminy – „gazy inertne” i „gazy nieaktywne”, należałoby zrezygnować z „gazów szlachetnych” i „gazów noble” KIK23,57 (taurus); Takie obuwie proponujemy nazywać krótkimi butami z cholewką, choć stosuje się wobec niego również termin niskie kozaki KIK35,34 (krótkie buty z cholewką); Dla surowego spirytusu odpowiedniejszy jest termin „surowy spirytus” KIK34,38 (žalias). Są też po prostu obrazowe zdania – za pomocą metafor ukazują one mnogość, zawiłość i wyszukaność terminów: Mózg usychał w bezwyjściowym labiryncie rozmaitych terminów rš (išeiti); Nie jednego nauczyciela literatury odstraszają prace krytyczne swoim chłodnym akademizmem, nagromadzeniem specjalistycznych terminów sp (sangrūda); Poezja chwyta świecidełka jej (technicznej) terminologii, próbując dotrzymać kroku epoce i modzie J.Marcin (terminologija). Należy dodać, że przykłady z LKŽ pokazują, iż termin bywa czasem wymieniany we wtrąconych komentarzach metajęzykowych, gdy trzeba wskazać źródło lub autora terminu: Litwin z każdej okolicy inaczej „nusūokia” (termin Daukantasa) słowo, inaczej je wymawia K.Būg (nusūokti); Mówiąc jego terminem, do „žodžūgis”, z którego wywodzą się formy poszczególnych dialektów LKXIX76 (žodžūgis). Źródła przykładów Przyglądając się wszystkim omówionym przykładom ilustracyjnym z LKŽ, w których wspomina się termin, jego synonimy lub derywaty, można zauważyć, że przy opracowywaniu słownika korzystano z różnych źródeł. Najczęściej – znaleziono 28 przykładów – nie podaje się konkretnego źródła ani autora, zaznacza się jedynie, że są to dane z języka pisanego (rš). Publikacją, z której zaczerpnięto najwięcej zdań o charakterze terminologicznym, jest Kalbos kultūra (K1K) – źródło to wskazano przy 22 zdaniach. W dużej mierze opierano się również na Kalbotyra – zamieszczono 9 zdań. Nie dziwi, że często sięgano do tekstów J. Jablonskiego, gdyż uczono się od niego – zamieszczono 11 przykładów. Nie ma wątpliwości, że teksty tego autora zaliczano do najważniejszych źródeł LKŽ. 178 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne W przypadku niektórych autorów, którzy w swoich pracach wspominali termin lub jego derywaty (np. J. Balčikonisa, V. Kudirkasa, Kazimierasa Būgi), zamieszczono po kilka zdań, częściej jednak wybierano po jednym (np. Augustinasa Janulaitisa, Balysa Sruogę, Justinasa Marcinkevičiusa). Statystykę przykładów ilustracyjnych zaczerpniętych z prac tych i innych autorów oraz publikacji przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Źródła badanych przykładów ilustracyjnych z LKŽ23 rš 28 B.Sruog 1 KlK 22 B 1 J.Jabl 11 DŽ 1 Klb 6(9) DŽ1 1 LT 4(6) GK 1 J.Balč 4 J.Marcin 1 V.Kudir 4 K.Daukš 1 Encl 3 K.Kors 1 K.Būg 3 LK 1 P 3 LTE 1 Vr 3 MLTE 1 FT 2 NdŽ 1 Mt 2 SkŽ 1 Z.Žem 2 sp 1 A.Janul 1 Łącznie 112 WNIOSKI W Słowniku języka litewskiego zgromadzono nie tylko ogromną liczbę słów i ich objaśnień. Jest to także wielowymiarowy tekst o nas. Zapisano w nim nie tylko wieloletnie doświadczenia codzienności narodu i realia, lecz także wiedzę z różnych dziedzin nauki. Badanie pokazuje, że ze Słownika języka litewskiego można dowiedzieć się stosunkowo wiele o nauce terminologii. Słownik nie odnotowuje wszystkich terminów ze rdzeniem termin-, znanych we współczesnej terminologii (co zrozumiałe, nie jest to przecież słownik terminów), ale odnotowu- 23 Obok skrótu LKŽ podano liczbę przykładów. Jeśli wskazano zarówno publikację, jak i autora, przykłady przypisano autorowi, a obok publikacji w nawiasach podano liczbę przykładów oraz liczbę przykładów z autorem. Chodzi tu o dwa zdania J. Jablonskisa z „Lietuvių Tautos” oraz trzy zdania J. Balčikonisa z „Kalbotyros”. Terminologija | 2019 | 26 179 Liczba tych terminów i ich derywatów wystarcza, by objąć rdzeń wyrazów związanych ze wspomnianym rdzeniem. Widać również, że w toku historii poszukiwano synonimów dla terminu. I nie tylko zapomnianego, lecz wciąż znanego įvardas, ale też znacznie starszych, już nieznanych sakmenys, reiškiai, ženklin­sena. W objaśnieniach znaczeń w LKŽ termin jest wymieniany rzadko; najczęściej rdzeń termin- wykorzystuje się do objaśniania wyrazów zawierających ten sam rdzeń. Przy zaledwie kilku wyrazach znajdują się komentarze informujące, że dany wyraz jest terminem z określonej dziedziny. Największym skarbem są przykłady ilustracyjne. W LKŽ znaleziono ponad 100 przykładów, w których wspomina się o terminie, jego derywatach lub synonimach. Wiele z nich pochodzi z niepodpisanych źródeł pisanych (prawdopodobnie z kontekstu językoznawczego); często korzystano z czasopisma Kalbos kultūros, a także z tekstów J. Jablonskisa i innych. Zdania te pozwalają uzyskać dość szeroki obraz teorii i praktyki terminologii. Terminy ukazują się w LKŽ jako serce języka specjalistycznego. Można tu znaleźć informacje o tym, co uznaje się za terminy, jakie stawia się im wymagania oraz jak się je klasyfikuje (pod względem pochodzenia, budowy i treści). Wiele uwagi poświęca się tworzeniu terminów i ich porządkowaniu. Od J. Jablonskisa (wiele zdań świadczy o jego zasługach dla terminologii) pochodzi zainteresowanie prawidłami języka ludzi – zasady tworzenia terminów również nie powinny im przeczyć. Można dostrzec ubolewanie, że terminologia niektórych dziedzin nie została jeszcze uporządkowana i ustabilizowana. Rozumie się, że porządkowanie terminów jest trudną i czasochłonną pracą, którą należy wykonywać systematycznie, bez niepotrzebnego netaisaliojant. Terminologię gromadzi się w słownikach terminologicznych. W niektórych zdaniach odnotowano historię i rozwój poszczególnych terminów. Można dowiedzieć się o autorstwie i rozpowszechnieniu terminów; przedstawiono też propozycje zmian poszczególnych terminów, niekoniecznie udane. W przykładach z LKŽ życie terminologiczne wręcz kipi. Dowodzi to, że LKŽ jest czymś więcej niż słownikiem, a jego pogłębiona lektura w przyszłości przyniesie materiał do niejednego badania. Twórcy słownika zebrali w nim ogrom informacji, których uporządkowanie może zaskoczyć nawet samych autorów. PAGRINDINIS ŠALTINIS LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas I–XX. Odp. / red. naczelni J. Balčikonis, J. Kruopas, K. Ulvydas, V. Vitkauskas, Wilno, 1941–2002. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. I–XX, 1941–2002), e. variantas. Redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. red.), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė. Programuotojai: E. Ožeraitis, V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga per internetą: http://www.lkz.lt. 180 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne PAPILDOMI ŠALTINIAI DLKŽ₇ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Red. naczelny St. Keinys. Wyd. 7., popr. i uzup., Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2012; wersja elektroniczna, 2015 (wersja zaktualizowana, 2017). Dostęp przez internet: http://lkiis.lki.lt. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. LKŽPK – Skaitmeninė Lietuvių kalbos žodyno papildymų kartoteka, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2015. Dostęp przez internet: http://lkiis.lki.lt. LST ISO 1087-1:2005 Terminologijos darbas. Aiškinamasis žodynas. 1 dalis. Teorija ir taikymas (identyczny z ISO 1087-1:2000). MTŽ 2005: Kvašytė R. Mokomasis terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. LITERATŪRA Auksoriūtė A. 2015: Naujieji dekoratyvinių augalų genčių vardai. – Terminologija 22, 61–77. Daujotytė V. 2002: Pamatinis kultūros tekstas. – Dvidešimt Lietuvių kalbos žodyno tomų. Sudarė J. Zabarskaitė, Z. Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 34–38. Didjurgenienė A., Grigonienė G. 2010: Inovatyvus požiūris į specialybės kalbos dėstymą aukštojoje mokykloje. – Mokslo taikomieji tyrimai Lietuvos kolegijose 7, 27–33. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Gaivenytė-Butler J. 2016: Ilona Mickienė, Birutė Briaukienė. Lietuvių terminologijos aspektai. Metodinė mokomoji knyga [e. išteklius], Vilnius: Vilniaus universitetas, 2016, 67 p. [recenzija] – Terminologija 23, 240–255. Gritėnienė A. 2016: Šermukšnio vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“. – Tautosakos darbai 52, 85–104. Gritėnienė A. 2017: Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne. – Bendrinė kalba 90, 1–19. Prieiga per internetą: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Kaulakienė A. 2014 [1979]: Priešdėliniai ir priesaginiai darybiniai vertiniai lietuviškoje politechnikos terminijoje. – Kaulakienė A. Terminologija. Terminografija. Terminija. Straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika, 192–204. Kaulakienė A. 2014 [1981]: Semantiniai vertiniai lietuvių politechnikos terminijoje. – Kaulakienė A. Terminologija. Terminografija. Terminija. Straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika, 233–243. Keinys St. 2010: Mintys apie didelį kalbininką ir terminologą Joną Jablonskį 150-tų gimimo metinių proga. – Terminologija 17, 80–92. Keinys St. 2013: Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo. – Terminologija 20, 47–55. Klimavičius J. 2002: Kazimieras Gaivenis. Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla, 2002, 148 p. [recenzija] – Terminologija 9, 129–147. Klimavičius J. 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, 9–32. Kniūkšta P. 1985: Pirmiausia literatūrinė kalba, po to bendrinė. – Kalbos kultūra 49, 33–62. Kvašytė R. 2013: Lietuvių ir latvių kalbų terminų su šaknimi termin- mikrosistema. – Terminologija 20, 123–139. Mitkevičienė A. 2016: Terminas kontekste (žodžių junginio lygmuo). – Terminologija 23, 73–104. Naktinienė G. 2012: Elektroninio Lietuvių kalbos žodyno naujovės. – Kalbos kultūra 85, 92–102. Prieiga per internetą: http://www.bendrinekalba.lt/?85. Piročkinas A. 1970: Literatūrinės kalbos terminas ir jo analogai. – Kalbos kultūra 19, 25–32. Piročkinas A. 1986: Jono Jablonskio kalbos taisymai, Kaunas: Šviesa. Pupkis A. 2017: Standartinė kalba? – Bendrinė kalba 90, 1–16. Prieiga per internetą: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Smetonienė I., Smetona A., Valotka A. 2016: Dėl standartinės kalbos termino. – Lietuvių kalba 10, 1–14. Prieiga per internetą: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/217. Šalkauskis S. 1991: Raštai II: Filosofijos ir pedagogikos terminija, Vilnius: Mintis. TV 2006: Terminologijos vadovėlis: Europos Komisijos Vertimo raštu generalinio direktorato Lietuvių kalbos departamento vertėjams, Liuksemburgas. Prieiga per internetą: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/terminology_guidelines_lt.pdf. Umbrasas A. 2018: Asmenų pavadinimai kompiuterijos žodynuose. – Terminologija 25, 107–127. Terminologija | 2019 | 26 181 Urbutis V. 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. Vaišnienė D. 2017: Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos kontekste. – Bendrinė kalba 90, 1–19. Prieiga per internetą: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Vitkauskas V. 2002: Didysis akademinis mūsų Žodynas. – Dvidešimt Lietuvių kalbos žodyno tomų. Sudarė J. Zabarskaitė, Z. Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 8–14. Zabarskaitė J. 2010: Politinis pasaulėvaizdis didžiajame Lietuvių kalbos žodyne (valstybė, įstatymas, valdžia). – Parlamento studijos 9, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 125–143. Prieiga per internetą: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr9/9_kalba_1.htm. Zabarskaitė J. 2012: Kitoks didžiojo „Lietuvių kalbos žodyno“ skaitymas: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai. Sudarė G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239–271. Шелов С. 2006: Номенклатура versus терминология (три подхода к выделению номенклатурных наименований). – Terminologija 13, 33–47. TERMINOLOGY IN THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE (LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS) S u m m a r y The Dictionary of the Lithuanian Language (Lietuvių kalbos žodynas – LKŽ) is an exclusive work of the Lithuanian lexicography. It is significant for its broad scope, long preparation time and the abundance of authors. This dictionary not only contains many words and their interpretations, but also it is a multifaceted text that can be analysed as a corpus. It includes a variety of scientific knowledge. The article investigates terminological data collected from the LKŽ. The data unfolds through the words with the root termin- that were used in different parts of the dictionary. The study shows that the LKŽ is an extensive source of terminological knowledge. Though the LKŽ does not contain all the terms with the root termin- that are known today in the field of terminology, the terms and their derivatives found in the dictionary are sufficient to cover the kernel of words related to the before mentioned root. The core term is terminas “term”, what is more, it was observed that Lithuanian synonyms for this word were searched for in the Lithuanian language. In the LKŽ, meaning interpretations include the word terminas very rarely. Usually, the root termin- is used to interpret words with the same root. The greatest treasure of the dictionary is illustrative examples. Over 100 examples were found in the LKŽ, including the term terminas, its derivatives or synonyms. Many of them were taken from unnamed written language sources (probably, linguistic contexts), as well as, from the linguistic journal Kalbos kultūra (“Language Culture”) and the texts of famous linguist Jonas Jablonskis and others. These sentences given as examples allow for a rather broad picture of the theory and practice of terminology. The terms in the sentences presented in the LKŽ unfold as the core of the expertise language. Here, the information on what a term is considered, what the requirements for the terms are, how they are classified (on the aspects of origin, structure and content) is found. A lot of focus is dedicated to the creation process and management of terms. Numerous sentences show Jonas Jablonskis’ merits to terminology, his attention to usual language laws – the principles of term-creation cannot contradict them. Regrettably, the terminology in some fields has not yet been settled. Naturally, the management of terms is a difficult, time-consuming work requiring a systematic approach. It is mentioned that the 1 8 2 Alvydas Umbrasas | Terminologija Lietuvių kalbos žodyne terminology is stored in the dictionaries of terms. Some sentences reflect the history and development of certain terms. The authorship and prevalence of the terms are presented. There are some proposals that should be changed. In the illustrative examples of the LKŽ, terminological life is boiling. This shows that the LKŽ is more than a dictionary, and its comprehensive analysis is going to result in more research in the future. If more systemized, the information put in the dictionary by the authors might make the latter unexpectedly surprised. Gauta 2019-08-26 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas alvydas.umbr [email protected] Terminologija | 2019 | 26 183