Knowledge Structures and Ways of Their Description in Cognitive Terminology Research

4 7Terminologija | 2019 | 26 doi.org/10.35321/term26-03 Struktury wiedzy i sposoby ich opisu w kognitywnych badaniach terminologicznych Larissa Manerko Moskiewski Uniwersytet Państwowy im. Łomonosowa AbSTRACT Terminologia kognitywna pojawiła się jako kontynuacja wcześniejszych etapów badań terminologicznych i opiera się na zasadzie antropocentrycznej oraz na zainteresowaniu poznaniem i komunikacją. To interdyscyplinarne i kompleksowe podejście wyznacza nowe cele, podstawy, metodologię i procedury. Przedstawiają one znaczenie terminologiczne w odniesieniu do osobistych myśli odzwierciedlających społeczne, pragmatyczne i inne pozajęzykowe czynniki w strukturach wiedzy, zgodnie z mechanizmami poznawczymi i kategoryzacją w toku interakcji w dyskursie specjalistycznym. W dyskursie nowoczesnych technologii, telekomunikacji, komunikacji sądowej oraz w dyskursie psychiatrii klinicznej dominują nominatywne jednostki terminologiczne. Zostały one przedstawione w artykule na podstawie różnych modeli kognitywnych – propozycji jako części modelowania kognitywno-onomazjologicznego, schematów wyobrażeniowych, metonimii i metafory konceptualnej oraz ram reprezentujących systemy terminologiczne jako dynamiczne modele ludzkiego poznania. Zmienność pojęć oraz specyfika konceptualizacji wiedzy ogólnej i specjalistycznej w jednostkach terminologicznych funkcjonujących w dyskursie zawodowym są uwarunkowane odpowiedzią na złożone pytania dotyczące percepcyjnych i konceptualnych źródeł tworzenia terminów w interakcji i systemach terminologicznych. SŁOWA KLUCZOWE: badania terminologiczne, termin, badania terminologii kognitywnej, dyskurs specjalistyczny, kategoryzacja, konceptualizacja, struktury wiedzy. AnoTACIjA Terminologia kognitywna, która pojawiła się jako kontynuacja wcześniejszych sa, grindžiama antropocentriniu principu ir yra sutelkta į pažinimą bei komunibadań terminologicznych. Takie wieloaspektowe interdyscyplinarne podejście wyznacza nowe cele, dostarcza nowych podstaw, metodologii i procedur. Znaczenie terminologiczne wiąże się z myśleniem odzwierciedlającym społeczne, pragmatyczne i inne ekstralingwistyczne czynniki struktur wiedzy, zgodnie z założeniami mechanizmów kognitywnych i kategoryzacji interakcji dyskursu specjalistycznego. 4 8 Larissa Manerko Knowledge Structures and Ways of Their Description We in Cognitive Terminology Research współczesnym dyskursie technologicznym dominują nominatywne jednostki terminologiczne dyskursu telekomunikacyjnego, charakterystycznej dla sądów komunikacji prawnej oraz psychiatrii klinicznej. W artykule są one ujmowane na podstawie różnych modeli kognitywnych – twierdzeń jako części kognitywno-onomazjologicznego modelowania, schematów obrazowych, metafor konceptualnych i metonimii, a także ram przedstawiających systemy terminologiczne jako dynamiczne modele ludzkiego poznania. Z różnorodnością pojęć, osobliwościami konceptualizacji wiedzy ogólnej i specjalistycznej przy tworzeniu terminologicznych jednostek dyskursu zawodowego wiąże się odpowiedź na trudne pytania dotyczące percepcji i konceptualizacji podczas tworzenia terminów i systemów terminologicznych oraz ich źródeł. SŁOWA KLUCZOWE: badania terminologiczne, termin, badania terminologii kognitywnej, dyskurs specjalistyczny, kategoryzacja, konceptualizacja, struktury wiedzy. WPRoWADzENIe Terminologia kształtowała swój przedmiot badań na różne sposoby, stając się przedmiotem znacznej liczby opracowań wywodzących się z różnorodnych dyscyplin, w tym filozofii, logiki, językoznawstwa teoretycznego i stosowanego, informatologii, lingwistyki komputerowej, socjologii i pragmatyki. Każda z tych dyscyplin poszerzyła i pogłębiła zakres badań terminologicznych, odzwierciedlając dominujące poglądy na termin i jego semantykę. Wniosły one podstawy teoretyczne, cel badawczy, zbiór wykorzystywanych pojęć i metod. Każdy nowy etap rozwoju Terminologii nadal pozwalał zachować znaczną część dorobku wcześniejszych etapów. Współczesna Terminologia, jako bardziej złożona dziedzina badań, opiera się na wynikach wcześniejszych podejść oraz nowych perspektywach rozumienia poznania i komunikacji. Obecnie jest to megainterdyscyplinarne podejście, niezgodne z wcześniejszymi celami, które stara się dokładniej przedstawiać semantykę terminów i systemy terminologiczne w perspektywie kognitywnej i funkcjonalnej. Zasadniczo uwzględnia ono różne sfery ludzkiej wiedzy w dynamicznych procesach mentalnych towarzyszących komunikacji specjalistycznej. Przedstawiamy tu przegląd różnych obszarów badań terminologicznych, a w szczególności tych, które pojawiły się wskutek przejścia do kognitywnej i funkcjonalnej perspektywy wiedzy językowej i niejęzykowej kształtującej pracę terminologiczną. Perspektywa ta zmieniła badania terminologiczne, ponieważ ujawnia ludzką wiedzę poprzez procesy poznawcze zachodzące w umysłach rozmówców podczas rozumienia rzeczywistości oraz poprzez funkcjonalne mechanizmy użycia języka. Ma on na celu ujawnienie społeczno-kulturowego uwarunkowania dyskursu specjalistycznego i ludzkiego myślenia w komunikacji. 4 9Terminologija | 2019 | 26 Artykuł nie ma na celu przedstawienia wyczerpującego przeglądu rozwoju terminologii w odniesieniu do wszystkich opublikowanych prac; główny nacisk to review how the novel developments in linguistics influenced terminolpołożono na badania terminologiczne w Rosji i vice versa – na to, jak niektóre osiągnięcia w terminologii wpłynęły na przedsięwzięcie lingwistyczne w ogóle. Na początku niniejszego artykułu przedstawiam główne etapy jej ewolucji i postuluję cel badań terminologicznych, kierując się zasadami i metodologią badań Terminologii Kognitywnej. 1. ROZWÓJ BADAŃ TERMINOLOGICZNYCH W poniższym akapicie przedstawiono w zarysie rozwój terminologii w najbardziej ogólnym ujęciu, począwszy od podejść tradycyjnych i przechodząc do najnowszych osiągnięć w lingwistyce. We wczesnym okresie badań terminologicznych termin opisywano jako jednostkę charakteryzującą się ścisłą definicją, odpowiedniością jeden do jednego między terminem a jego desygnatem, unikaniem polisémii i niejednoznaczności terminu, naśladującą właściwe tendencje w naukach formalnych – logice, matematyce oraz relatywnie „prawdziwej wiedzy” w filozofii. Ponadto język nauki wraz z wbudowanymi terminami trafnie zdefiniowano jako „sformalizowaną i skodyfikowaną odmianę języka” (Picht, Draskau 1985: 9). W tym kontekście terminologia odzwierciedlała określone zasady i metody, które wiązały się ze „standaryzowaniem i optymalizowaniem communication” (Schubert 2011: 27) codified in principles and methods specjalistycznego języka TC 37, który domagał się uzasadnienia dla standaryzacji terminologii. Ta strategia badawcza podkreślała pojęcie w tradycyjnym sensie jako kluczowy element myślenia i punkt wyjścia analizy terminologicznej. Podejście logiczno-filozoficzne w terminologii wysunęło się na pierwszy plan nieco później za pośrednictwem badań informacyjnych nad analizą tekstu oraz podejścia inżynierii komputerowej, w ramach którego różne modele powiązane z wiedzą społeczną stały się istotne dla wielu in “qualitative reasoning” and “knowledge-level” or AI interpretations as zastosowań w słownictwie specjalistycznym, w szczególności „sekwencja zachowań” ekspertów w systemach socjotechnicznych (zob. Clancey 1993: 39). Kolejnym etapem jest strukturalny lub systematyczny etap rozwoju terminologii. Przyniósł on nowe zasady teoretyczne, a także nowatorskie metody badań. Badania te miały na celu wyjaśnienie relacji między formą a znaczeniem, zrównując jednostkę terminologiczną z charakterystyką słowa. The 5 0 Larissa Manerko Struktury wiedzy i sposoby ich opisu Rozumienie terminu in Cognitive Terminology Research jako „słowa w jego specyficznej funkcji” (Vinokur 1939) pogłębiło rozumienie terminu. ponadto interpretowano go jako znak realizowany w języku. Charakterystykę słownictwa terminologicznego analizowano na podstawie metod porównawczej, typologicznej, semazjologicznej i onomazjologicznej. Każda z nich wydawała się użyteczna dla rozumienia terminu i jego pojęcia, lecz metody te opowiadały się za uproszczeniem analizy danych, ponieważ stosowano je jako procedury formalne przedstawiające terminologię w statyce (Manerko 2016). Identyfikacja pojęć terminologicznych i relacji między nimi stała się przedmiotem prac terminologicznych w połowie XX wieku, które miały „odnosić się do przeszkód w komunikacji między ekspertami dziedzinowymi i zaspokajać ich potrzeby terminologiczne” (nuopponen 2018: 10). Inną dużą grupę użytkowników terminologii stanowią tłumacze, których postulatem jest „»nieliterackie« tłumaczenie na podstawie terminologii” (Rogers 2015: 4). Lata 70. XX wieku wzbogaciły badania terminologiczne o nowe podejście do słownictwa komunikacji specjalistycznej, w którym inwentarz określonych pojęć zastosowano jako fundamentalną podstawę wykorzystywaną w badaniach lingwistycznych. Zmiany te nie są liczne, lecz zyskują względną siłę w związku z terminami i ich kontekstem w komunikacji specjalistycznej. 1) jedna z tych zasadniczych zmian sięga 1972 roku, kiedy to dyscyplinę zaczęto nazywać nauką o terminologii („terminovedeniye”) (Leitchik 1983) w rosyjskiej szkole terminologicznej. Ukształtowała się ona pod wpływem uważniejszej obserwacji teoretycznych podstaw dyscypliny, jej aparatu metodologicznego, a w szczególności procedur badawczych w określonych sferach działalności człowieka, nazywanych terminologiami. W terminologii europejskiej rozróżnienie to odzwierciedla się w odmiennym zapisie: Terminology („wielka litera”) oznacza dyscyplinę, natomiast terminology („mała litera”) wynika ze słownictwa języka specjalistycznego (zob. Temmermann 2000: xiii). oprócz tego rozróżnienia dodaje się „alternatywne określenia” dotyczące teoretycznych podstaw dziedziny terminologii, w tym praca terminologiczna, zarządzanie terminologią i inżynieria terminologiczna (nuopponen 2018). 2) Drugim osiągnięciem nauki o terminologii było poszerzenie przedmiotu badań, związane z językami specjalistycznymi definiowanymi jako „środki językowe w sytuacjach komunikacyjnych w obrębie danej specjalności” (Hoffmann 1976: 170; cyt. za Schubert 2011: 28). Rozwój LSP jako „jednostki metajęzyka” terminologii wzmocnił uwagę kierowaną nie tylko na świat pojęć technicznych i naukowych, 5 1Terminologija | 2019 | 26 do których odnoszą się terminy specjalistyczne, lecz także na sposoby wyrażania systemów terminologicznych w tekstach pisanych. Terminy specjalistyczne obejmujące środki leksykalne i morfologiczne są „kluczem do skutecznej komunikacji w języku 2015: 3). They are used in oral and written interaction. E.g., LSP texts of specjalistycznym” (Rogers); w naukach przyrodniczych występują „niezależność od kontekstu, neutralne użycie środków językowych, mniejszy stopień motywacji elementu” (Gvishiani 1986 (2008): 22), podczas gdy w tekstach dotyczących historii, filozofii i językoznawstwa na semantykę terminu wpływa „znak lub sytuacja semiotyczna” bądź czynniki pragmatyczne. Pojęcia specjalistyczne nieustannie ewoluują; w tekstach „nie można ich wyrywać z kontekstu” i należy je wyjaśniać na podstawie „semiotyki tekstów opartych na międzyjęzykowości” (nazarova 1994: 160–161). Perspektywa funkcjonalna opisuje „permanentnie dynamiczne” pojęcia specjalistyczne odnoszące się do terminów (Cabré 1995: 3), pełniące funkcje komunikacyjne i semiologiczne zgodnie z zamysłem autora tekstu. 3) Trzecim ważnym krokiem w dalszym rozwoju terminologii jest zdefiniowanie terminu jako „jednostki językowej pełniącej funkcję nominatywną i posiadającej pojęcie ogólne w systemie odpowiednich pojęć” (Leitchik 1987: 141). Geeraerts uważa proces nazywania za bardzo ważny dla zrozumienia dynamicznych procesów ludzkiego myślenia, podczas gdy analiza onomazjologiczna jest użyteczna w przedstawianiu sposobu, w jaki „dany element pozostaje w relacji z innymi elementami w tym samym polu leksykalnym” (2006: 413). Dla zrozumienia tej analizy kluczowe jest to, w jaki sposób zjawiska istniejące w rzeczywistości są przyswajane przez ludzki umysł oraz jak motywacja utworzonej jednostki wiąże się ze zdolnością ludzi do tworzenia nowych elementów zgodnie z potrzebami sytuacji komunikacyjnych w wypowiedzi. Jednostki nominatywne wyrażone za pomocą różnych form wyrazów pochodnych można badać na podstawie „znaczenia słowotwórczego”, które odpowiada „wzorcowi powiązania między dwoma znaczeniami kategorialnymi; jest to rodzaj relacji między rzeczami, procesami i cechami w rzeczywistości a odpowiadającymi im pojęciami” (Koubriakova 1978: 57). Ten rodzaj analizy można również zastosować do konstrukcji rzeczownikowych. Znaczenie podejścia onomazjologicznego jest niepodważalne, ponieważ ujawniło ono „epistemologiczną podstawę działalności nominatywnej, jej związek z procesami poznawczymi, charakteryzując semiotyczne aspekty nominacji itd.” (Koubriakova 2004: 323). Jak widzimy, badania onomazjologiczne zarówno w lingwistyce, jak i szczególnie w sferze terminologicznej działalności człowieka stały się wczesnym i niezwykle owocnym doświadczeniem w rozumieniu ludzkiego poznania, antycypując idee przyszłej kognitywistyki. 5 2 Larissa Manerko Struktury wiedzy i sposoby ich opisu 4) Ostatnim in Cognitive Terminology Research rezultatem badań lingwistycznych i terminologicznych jest „określenie sposobu, w jaki człowiek wpływa na język” (The role of human factor in language 1988: 9). Nie pojawiło się ono jako deklaratywne stwierdzenie, jak miało to miejsce we wcześniejszych okresach, kiedy uczeni mówili o pojęciu, nawet nie docierając do niego za pomocą formalnych rodzajów analizy, choć starali się to robić właściwie, zgodnie z istniejącymi zasadami i metodami badawczymi, lecz staje się jedną z najbardziej fundamentalnych zasad kognitywnego badania języka, wysuwającą się na pierwszy plan pod koniec XX wieku. Zasada ta nazywana jest zasadą antropocentryczną. Budujące jest to, że zasada ta stanowi podstawę rozumienia ludzkiego myślenia i działalności dyskursywnej, związanych z wpływem badań kognitywnych, które „uznają, że język jest częścią systemu poznawczego” jednostki, której zdolności umysłowe „wchodzą w interakcję z językiem i pozostają pod jego wpływem” (Dirven, Vespoor 1998: xi). Lingwistyka kognitywna uwzględnia aktywności mentalne i komunikacyjne uczestników, obejmujące społeczne, psychologiczne, pragmatyczne i inne aspekty interakcji międzyludzkiej (Manerko 2016: 129). Perspektywa ta ukazuje przejście od badań zorientowanych strukturalnie nad językiem jako autonomicznym systemem do zmiany paradygmatu odzwierciedlonej w kognitywnej i funkcjonalnej perspektywie opisu wiedzy lingwistycznej oraz nowego kształtu terminologii, również zajmującej się poznaniem, przetwarzaniem kognitywnym i procesami komunikacyjnymi. Terminologia kognitywna (kognitywno-komunikacyjna) stała się jednym z głównych działów badań lingwistyki kognitywnej. Reprezentuje ona badania ugruntowane kognitywnie, zorientowane na mówcę, powiązane ze zrozumieniem świata przez rozmówców oraz funkcjonalnie realizujące mechanizmy konceptualne i dyskursywne w użyciu języka. Badania terminologiczne zbliżają się do ludzkiej realizacji poznania i celów komunikacji. Celem badań w zakresie terminologii kognitywnej jest ujawnienie nowych i przeniesionych elementów the semantic peculiarities of terminological units on the basis of familiar, konceptualnych reprezentujących ogólny (zwyczajowy) i szczególny charakter ludzkiego doświadczenia w strukturach wiedzy, ukazanych poprzez spektrum różnorodnych prostych i złożonych konstruktów mentalnych, zależnych od polifunkcjonalności znaczenia przenoszonego w komunikacji specjalistycznej. W niniejszym artykule realizuję ten cel, przedstawiając wyniki badań terminologicznych. In the next part of the paper Cognitive Terminology is discussed altowraz z metodologicznie ważnymi terminami służącymi analizie tej dyscypliny. 5 3Terminologija | 2019 | 26 2. UWAGA POŚWIĘCANA POZNANIU I KOMUNIKACJI W POZNAWCZYCH BADANIACH TERMINOLOGICZNYCH Terminologia kognitywna lub kognitywno-komunikacyjna stanowi nowy etap rozwoju terminologii, który zaczął się kształtować pod koniec lat 90. XX wieku. Odeszła od wcześniejszych etapów rozwoju dyscypliny terminologicznej, charakteryzuje się jednak nowymi celami, podstawami, metodologią i procedurami badawczymi. Znajduje to odzwierciedlenie w przedstawianiu funkcji kognitywnych i komunikacyjnych. Głównym przedmiotem badań terminologicznych jest opis kognitywnej funkcji języka, prowadzący ostatecznie do tworzenia terminów. Poziom i zakres jego opisu różnią się od tych idei, które obejmują jedynie „zdolności rozumowania” człowieka oraz koncepcje „dziedzin specyficzności” jako „rozproszonych urządzeń” (Hirschfeld, Gelman 1994: 4, 22). Chodzi o to, że funkcja kognitywna jest rozumiana jako zjawisko szersze, niż uważano ją za takie przed powstaniem teorii lingwistyki kognitywnej. Badanie nie traktuje systemu językowego i jego struktur jako autonomicznej całości, lecz uwzględnia środki językowe analizowane na podstawie sensorycznych, fizycznych, społecznych, historycznych i kulturowych osobliwości ujawnionych na podstawie cech językowych. Dąży ono do zrozumienia, w jaki sposób człowiek konstruuje wiedzę za pomocą środków językowych wykorzystywanych do celów komunikacyjnych. Jak wskazuje Temmermann, pojęcie obserwacji jest zasadniczo wspierane przez epistemologię doświadczeniową „…osadzoną w bogatych modelach kognitywnych” (2000: 29). Funkcja kognitywna wiąże się z ludzkim postrzeganiem obiektów w świecie zewnętrznym oraz rzeczywistej sytuacji w pewnej dziedzinie ludzkiej działalności. Terminy wyrażone pojedynczymi słowami są stosunkowo rzadkie w komunikacji profesjonalnej. Nawet w artykule słownikowym możemy znaleźć leksemy powiązane z innymi w przedstawianiu różnych, lecz wzajemnie powiązanych zjawisk, np.: samolot – napędzany statek powietrzny cięższy od powietrza, mający stałe skrzydła, z których czerpie większość siły nośnej (https://www.merriam-webster.com/dictionary/airplane); „detektor to urządzenie służące do wykrywania określonych substancji lub rzeczy albo do pomiaru ich poziomu: wykrywacz kłamstw, czujnik dymu, wykrywacz metaliˮ (Cambridge 1995: 375). Zatem pierwszym poziomem, który należy wziąć pod uwagę, jest hierarchiczna struktura domen pojęciowych w obrębie zasobu wiedzy. Tworzenie terminów zawsze zależy od etapu rozwoju dyscypliny w określonym okresie. Rozpoczynanie analizy od definicji terminu i 5 4 Larissa Manerko Struktury wiedzy i sposoby ich opisu w niektórych in Cognitive Terminology Research przypadkach od jego etymologii jest czymś powszechnym, ale nawet te informacje mówią nam o LSP jako „systemie środków językowych języka narodowego” oraz ważnej jednostce metajęzykowej współczesnych badań terminologicznych (Zyablova 2005: 17). Przyjrzyjmy się jednemu z przykładów należących do dziedziny psychiatrii klinicznej na podstawie terminu schizophrenia. Słownik zawiera informacje o słowie schizophrenia i jego pochodzeniu. Wywodzi się ono z dwóch greckich rdzeni: skhizein „rozdzielaćˮ oraz phrēn (dopełniacz phrenos) „umysł, serce” (https://www.etymonline.com/word/ schizophrenia). Ta jednostka terminologiczna została ukuta w 1910 roku przez szwajcarskiego psychiatrę Eugena Bleulera (1857–1939), który chciał wyjaśnić stan umysłu ludzi charakteryzujący się dysfunkcją skojarzeń, dziecinną głupkowatością, histerią i halucynacjami jako nieadekwatnym afektem wobec rzeczywistości oraz innymi objawami tej choroby. Był to okres rozwoju specjalizacji w dziedzinie medycyny, obejmującej wnikliwą obserwację diagnozowania, zapobiegania i leczenia zaburzeń psychicznych. Jednostka nominatywna schizofrenia jest definiowana jako „zaburzenie psychiczne charakteryzujące się nienormalnym zachowaniem i błędną interpretacją rzeczywistości” sponds to a certain class of diseases in the medical sphere. but previously, (https://www.etymonline.com/ word/schizophrenia), przy czym hiperonim „zaburzenie psychiczne” odpowiada wczesnemu etapowi rozwoju tej dziedziny nauki; w latach 80. XIX wieku istniał inny termin – dementia praecox „przedwczesne otępienie”. Wyrażenie to, zapisane po łacinie, wskazywało na rozbieżność wieku osoby z tym zespołem, a ponadto łacińskie wyrażenie było dość niejasne pod względem denotacji, nadal wskazując na jedną z najbardziej typowych cech tej choroby. Zatem termin i jego bezpośredni kontekst Some scholars think that cognitive processes may be revealed by ontowskazują na wiele innych warstw ludzkiego doświadczenia, w tym sferę percepcyjną, fizyczną, społeczną i inne. wiedza logiczna oparta na bytach, działaniach, właściwościach i relacjach (Sager 1990: 27), przypominająca znaczenie części mowy. inni uczeni poszerzają tę listę o „byty konceptualne”, obejmujące Rzecz, Zdarzenie, Stan, Miejsce, Drogę, Działanie, Właściwość i Ilość, choć całkiem oczywiste jest, że „wszystkie różnią się znacznie rodzajem odniesienia” (jackendoff 1996: 9, 34). Uważa się, że byty te reprezentują as “an operative unit of consciousness” corresponding to a particular sign umysłowe operacje kategoryzacji i konceptualizacji, przedstawiając rozumienie świata w pojęciu w trwającym procesie interakcji w ramach ludzkiej aktywności. Langacker opisuje znaczenie jako „konceptualizację”, która „mieści się w przetwarzaniu poznawczym” i jest zdolna „charakteryzować typy zdarzeń poznawczych”, 5 5Terminologija | 2019 | 26 których wystąpienie stanowi dane doświadczenie mentalne” (Langacker 1991: 2). Ukazując, jak działa przetwarzanie poznawcze, autor omawia pojęcie przeciwprostokątnej, które zakłada hierarchię odnoszącą się do „wcześniejszej konceptualizacji trójkąta prostokątnego”, przy czym trójkąt ten „funkcjonuje jako domena poznawcza dla przeciwprostokątnej” (Langacker 1991: 3). Wspomina również o pewnym rodzaju implikacji pojawiającej się w ludzkiej świadomości, gdy człowiek porównuje te dwa pojęcia – przeciwprostokątną i trójkąt prostokątny. W rzeczywistych opisach znaczeniowych, obejmujących zwykłe i oczywiście szczególne pojęcia, implikacje te mogą być różnego rodzaju, odpowiadającego aspektom sensorycznym, kinestetycznym, przestrzennym, emocjonalnym i racjonalnym. Langacker stwierdza, że ludzie zazwyczaj zapamiętują „domeny podstawowe”, które są „nieredukowalnymi przestrzeniami reprezentacyjnymi lub polami potencjału konceptualnego” (Langacker 1991: 4). Definicja pomaga ustalić identyfikator wyższego poziomu lub słowo tego samego poziomu w konceptualnej organizacji określonych klas słów w słowniku objaśniającym, np. w przykładzie z samolotem nasz umysł przełącza się na domenę poznawczą napędzanego statku powietrznego cięższego od powietrza (https://www.merriam-webster.com/dictionary/airplane), a w przypadku detektora jego wyraźną cechą jest bycie urządzeniem. Termin staje się integralną częścią określonych domen ludzkiej wiedzy, jak w naszych przykładach odpowiadających środkom transportu lub urządzeniom. Jednostki językowe włączone do domeny transportu różnią się znacznie pod względem struktury morfologicznej, lecz są organizowane w jednym obszarze tematycznym w wyniku ludzkiego poznania i kategoryzacji. Jak każda inna kategoria pojęciowa charakteryzuje się ona hierarchiczną strukturą swoich elementów, ujawniającą relacje między jednostkami językowymi. Pojęcie tematyczne TRANSPORTU organizuje ludzką wiedzę o całej kategorii obiektów, integrując liczne różne środki transportu. Jest ono zawarte w szerszym pojęciu ARTEFAKTU, reprezentowanym przez najwyższy poziom kategoryzacji, który stanowi najbardziej abstrakcyjne zjawisko w tym systemie taksonomicznym. Jednocześnie łatwo prześledzić hierarchiczną ścieżkę w tej sferze wiedzy, ponieważ TRANSPORT pozostaje w relacji uszczegółowienia schematycznego do takich pojęć jak STATEK POWIETRZNY, JEDNOSTKA PŁYWAJĄCA i POJAZD, reprezentujących ich użycie zgodnie z różnymi sposobami poruszania się w powietrzu, w wodzie i po powierzchni lądu. Wyrazy proste, derywaty, złożenia i frazy nominatywne należą odpowiednio do poziomów nadrzędnego, podstawowego i subkategorialnego (Manerko 2000). Wszystkie te jednostki opisują różne rodzaje transportu (zob. Rysunek 1). 6 2 Larissa Manerko Struktury wiedzy i sposoby ich opisu Analiza języka in Cognitive Terminology Research współczesnej terminologii i sfery telekomunikacji potwierdziła, że głównym celem badań terminologicznych w terminologii kognitywno-komunikacyjnej jest skupienie się na zmienności struktur pojęciowych terminów w dyskursie, określonej następnie w języku specjalistycznym i w konstruowaniu systemów terminologicznych. Analiza ta opiera się na antropocentrycznej współrzędnej w rozumieniu dyskursu zawodowego i odpowiadającego mu systemu terminologicznego. Oprócz analizy językowej obejmuje ona opis struktur wiedzy. Rozpoczyna się od przedstawienia potencjału kategoryzacyjnego wszystkich jednostek terminologicznych należących do określonych poziomów w dziedzinach wiedzy, propozycji jako części modelowania kognitywno-onomazjologicznego, która stanowi wystarczające odniesienie do bytów konceptualnych w kompleksach nominalnych; niekiedy, gdy jest to konieczne, wykorzystuje się schematy obrazowe, a także analizę opartą na metaforze i metonimii konceptualnej. Konstrukcja relacji między określonymi dziedzinami w badanych polach przedmiotowych kończy się utworzeniem ramy, która opracowuje schematyczne podstruktury organizacji LSP ludzkiej działalności zawodowej. Zasady i procedury metodologiczne stały się przedmiotem badań kognitywnych i komunikacyjnych w innych artykułach dotyczących sfer terminologicznych języka angielskiego. 4. BADANIA KOGNITYWNE W DYSKURSIE PRAWNYM I PSYCHIATRII jednym z najciekawszych rodzajów dyskursu specjalistycznego jest dyskurs prawny. W tym miejscu omawiamy pewne osobliwości tworzenia terminów w dyskursie prawnym, opartym na specjalistycznej komunikacji sądowej w Sądzie Najwyższym USA (2011–2018) (Manerko 2018; 2019; Vorobjova 2018). nasze rozumienie prawniczego dyskursu sądowego wiąże się również ze znaczeniem wiedzy specjalistycznej i potocznej występującej w mediacji między rozmówcami, których aktywność zawodowa i językowa jest uwarunkowana czynnikami osobistymi, społeczno-kulturowymi i pragmatycznymi, a także sprzecznymi interesami oraz rolami procesowymi w komunikacji. Dyskurs prawniczy obejmuje struktury językowe prawa specjalistycznego oraz codzienne typy wiedzy w profesjonalnie zorientowanym obrazie świata. Wypowiedź zawodowa odzwierciedla już istniejące ścisłe terminy i ich semantykę w systemie terminologicznym prawa. nasza analiza rozpoczęła się od informacji językowych przedstawionych w ustnych i polemicznych argumentach postępowań sądowych Sądu Najwyższego 6 3Terminologija | 2019 | 26 osób (sprawców, z jednej strony, oraz ofiar, z the USA. We get the data about the conflict between two groups of drugiej) i przyczyna sytuacji konfliktowej. Analizując istniejący konflikt w rzeczywistym EVEnT, zwróciliśmy uwagę na interesy tych osób oraz przedmiot określony przez sytuację pozajęzykową i okoliczności EVEnT (zob. Rysunek 3). Następnie, na podstawie tekstów wystąpień ustnych dowiadujemy się o konflikcie prawnym oraz wyjaśniamy role społeczne i wartości uczestników, które niekiedy nieumyślnie powodują szkodę dla innych podmiotów prawa. Jest on pojęciowo ujmowany jako PRoCES. W sądzie zwiększoną uwagę poświęca się sprawcom naruszeń prawa i ofiarom, którzy stają się osobami lub podmiotami prawnymi – odpowiednio wnioskodawcami lub pozwanymi, podczas gdy oskarżeni, pełnomocnicy, świadkowie, biegli oraz sędziowie różnych szczebli przyczyniają się do przebiegu postępowania cywilnego, nieustannie prowadzącego do WYNIKU odzwierciedlonego w orzeczeniu sądu w każdej sprawie. Rysunek 3. Zdarzenie KONFLIKTU w życiu codziennym i w postępowaniu sądowym jako PROCES ⇧ ⇧ ⇧ SPOŁECZEŃSTWO i PRAWO (System norm i wartości w kulturze i prawie amerykańskim) ZDARZENIE (MIEJSCE i CZAS + OKOLICZNOŚCI) jedna grupa ludzi DOTYCZY druga grupa ludzi (Agent) (Pacjent) Konflikt interesów Konflikty interesów Interes Osoba prawna / podmiot Czynność prawna Osoba prawna / podmiot (PROCES) Powództwo cywilne i orzeczenie 6 4 Larissa Manerko Struktury wiedzy i sposoby ich opisu nazwy in Cognitive Terminology Research uczestników są zorganizowane w kategorie konceptualne wyrażane przez jednostki derywowane rodzimego lub zapożyczonego (francuskiego) pochodzenia. Stają się one konceptualnym rusztowaniem struktur wiedzy włączonych w bardziej złożone mechanizmy kognitywne w dyskursie prawnym. Model konceptualny zdarzenia konfliktowego jest określany przez relacje między uczestnikami ZDARZENIA i PROCESU; ich funkcje nicative blocks of the conflict study. The function description correspondujawnione w komunikowaniu się z uczestnikami dyskursu sądowego opierają się na powiązaniach z kategoriami konceptualnymi PRZESTRZENI, CZASU i MATERII, odnoszącymi się do wspólnego obrazu świata, oraz z kategoriami określonymi przez PRAWO, rodzaje PRZESTĘPSTW, SZKODĘ i DOWODY. Konceptualizacja wiedzy o terminach i relacjach między nimi staje się oczywista w modelowaniu konceptualnym dziedziny naukowej opartym na ludzkim doświadczeniu i dynamicznych ramach każdego wystąpienia ustnego przed Sądem Najwyższym Stanów Zjednoczonych. W dyskursie specjalistycznym medycyny, szczególnie w psychiatrii klinicznej (Voron-Kovalskaya 2016), jednostki językowe reprezentują kategorię „ludzki mózg”, która również odnosi się do podrzędnego poziomu kategoryzacji. Większa część tych jednostek jest wyrażana za pomocą połączeń wyrazowych (obwód mózgowy, istota szara kory mózgowej, obszar Broki), pozostałe to słowa pochodzenia łacińskiego (ciało migdałowate, wzgórze itd.). Oprócz tej kategorii względne znaczenie zyskują również inne dziedziny wiedzy, w tym obszary ludzkiego doświadczenia, począwszy od neurofizjologii i genetyki, opisujące funkcje układu nerwowego i jego jednostek strukturalnych – neuronów, a także oczywiście pojęcia sfery społecznej. W rozprawie wykazano (Voron-Kovalskaya 2016), że każda dyscyplina rozwija się wraz z ewolucją ludzkiej wiedzy. Najważniejsze składniki modelowania konceptualnego obejmują etapy rozwoju choroby, diagnostykę, zmienność objawów, specyficzne cechy remisji i nawrotu, a także oczywiście leczenie pacjentów. Terminy reprezentujące nowe dziedziny wiedzy stają się bardziej złożone i szczegółowe. Dyskurs psychiatrii klinicznej jest bardzo antropocentrycznym rodzajem komunikacji, reprezentowanym przez terminy charakteryzujące się semantyką obrazową, skonstruowane na podstawie metafory konceptualnej i metonimii. W dyskursie prawnym i dyskursie psychiatrii klinicznej, jako rodzajach komunikacji specjalistycznej realizowanej przez osobowości językowe, pewne jednostki terminologiczne są organizowane w centralne kategorie konceptualne, skupiające na sobie bezpośrednią uwagę. Reprezentowane przez określone struktury wiedzy 6 5Terminologija | 2019 | 26 wpływają na inne kategorie w tekstach. W dyskursie prawnym, który ukazuje relacje między ludźmi w społeczeństwie, system jest konstruowany na podstawie nazw uczestników i stanu rzeczy w konkretnym momencie, ściśle związanym ze sprawami, interesami i rolami społecznymi jednostek we wspólnocie, wyznaczając zbiory wzajemnie powiązanych jednostek specjalistycznych odpowiadających prawu i zasadom zachowania. W dyskursie psychiatrii klinicznej dominująca kategoria pojęciowa wskazuje na ludzki mózg, którego rozumienie pojęciowe jest konstruowane zgodnie z jego cechami i funkcjami określonymi przez jednostki terminologiczne. Ogólnie rzecz biorąc, kategoria dominująca zapewnia strukturę między kategoriami, inative units brings forth the symbolization of conceptual content expressed by nomwewnątrz określonych systemów terminologicznych. Wniosek Terminologia kognitywno-komunikacyjna, jak wykazano w niniejszym artykule, podąża za rozwojem wcześniejszych etapów badań terminologicznych. Jednak etap ten nie stanowi odejścia od formalnych typów analizy, lecz nowe spojrzenie na cele, podstawy, metodologię i procedury badawcze, ukształtowane pod wpływem podejścia interdyscyplinarnego. Podejście to wynika z dynamiki ludzkiej wiedzy w jej reprezentacji kognitywnego kontekstu tworzenia znaczenia terminologicznego, w którym procesy mentalne komunikatorów stanowią integralną część dyskursu specjalistycznego. Badanie dyskursu specjalistycznego, języka do celów specjalistycznych (LSP) i systemów terminologicznych z tej nowej perspektywy opiera się na funkcjach kognitywnych i komunikacyjnych odzwierciedlonych w antropocentrycznej zasadzie opisu użycia języka. Perspektywa ta uwzględnia konstruowanie wiedzy przez człowieka na podstawie języka i procesów kognitywnych zachodzących w rozumieniu rzeczywistości przez rozmówców oraz funkcjonalnych mechanizmów użycia języka Special discourses of modern technology and telecommunication reveal uwarunkowanych czynnikami społeczno-kulturowymi i innymi w mediacji specjalistycznej. dominująca rola kategorii artefaktów odpowiadających konceptualnej jednostce THInG i zapewniających określone powiązania z kategoriami SPACE, PRoCESS, FEATURE, STATE i innymi. W argumentacji sądowej oraz psychiatrii klinicznej terminologia zależy od czynników społecznych i pragmatycznych wpływających na komunikację określonej osobowości językowej w interakcji pisemnej lub ustnej. W dyskursie prawnym nazwy uczestników zaangażowanych 6 6 Larissa Manerko Struktury wiedzy i sposoby ich opisu w konkretnych in Cognitive Terminology Research epizodach zdarzeń dominują, podczas gdy w akademickich tekstach psychiatrycznych główna sfera konceptualna odpowiada charakterystyce ludzkiego mózgu, stadiom choroby, diagnostyce i leczeniu. Zatem struktury wiedzy w konkretnym dyskursie specjalistycznym mogą ukazywać specyfikę ludzkiej uwagi poświęcanej określonym domenom wiedzy. Konstruowanie struktur wiedzy organizuje się wokół centralnych kategorii konceptualnych zwykle wyrażanych przez jednostki nominatywne. cally they belong to simple, derived, complex units and nominal combiLinguistynacje, które wskazują na pogłębianie ludzkiego doświadczenia w poznawaniu świata zewnętrznego. Jednostki nominatywne związane z działalnością ogólną, specjalistyczną i zawodową należą w większości do podkategorialnego poziomu analizowanych kategorii. Konstruktywny potencjał różnych rodzajów dyskursu specjalistycznego i systemów terminologicznych realizuje się poprzez różnorodność metod poznawczych. Różne formaty wiedzy, owocnie wykorzystywane w badaniach Terminologii Kognitywnej, ujawniają organizację pojęć opartą na kategoryzacji i konceptualizacji w ludzkim umyśle zaangażowanym w mediację ukierunkowaną zawodowo. Formaty te obejmują kognitywno-onomazjologiczne modelowanie oparte na propozycjach, schematach obrazowych, konceptualnej metonimii i metaforze. Naświetlają one ciągły charakter ludzkiego myślenia, doświadczenia mentalnego oraz sposobów tworzenia terminów. Ponadto te rodzaje analiz pomagają opisywać dynamiczne procesy nominacji terminologicznej poprzez ich semantykę i relacje z innymi jednostkami w dyskursie zawodowym, poruszając złożone kwestie percepcyjnych i konceptualnych źródeł formowania terminów oraz ich organizacji w systemach terminologicznych. Proste konstrukty mentalne są włączane do kognitywnych ram domen systemów terminologicznych w dyskursie specjalistycznym, które reprezentują związek między ogólnymi i specjalistycznymi rodzajami struktur wiedzy, kształtowanymi przez przetwarzanie językowe i mentalne. Terminologia kognitywno-komunikacyjna stara się nie tylko opisywać środki terminologiczne i ich osobliwości w dyskursie specjalistycznym, lecz także koncentruje się na pozajęzykowych kontekstach, które osiągają znaczącą kognitywną wyrazistość u rozmówców we wzajemnym „dialogu świadomości” (Bakhtin 1996: 159) w ujmowanej sytuacji. Badanie sfery nominatywnej w komunikacji specjalistycznej w dużej mierze zależy od konceptualizacji semantyki terminologicznej wewnątrz systemów terminologicznych, która ujawnia mechanizmy mentalne przejawiające się w strukturach wiedzy opartych na kate- 6 7Terminologija | 2019 | 26 goryzacji i konceptualizacji. Analiza materiału wykazuje pewien stopień przewidywalności w rozumieniu procesów kognitywnych w globalnym kontekście dyskursu specjalistycznego i systemów terminologicznych w określonej dziedzinie wiedzy. REFERENCES Bakhtin M. 1996: Бахтин М. Проблема речевых жанров. – Собрание сочинений. Т. 5: Работы 1940– 1960 гг, Мocквa: Русские словари, 159–206. Cabré M. T. 1995: on Diversity and Terminology. – Terminology 2(1), 1–16. Cambridge International Dictionary of English 1995: Cambridge: Cambridge Univ. Press. Clancey W. j. 1993: The Knowledge Level Reinterpreted: Modeling Socio-Technical Systems. – Knowledge Acquisition as Modelling. K. M. Ford, j. M. bradshaw (eds.), new York: john Wiley & Sons, 33–50. Concept – Etymology-on-line Dictionary. Available at: https://www.etymonline.com/word/concept. Dirven R., Vespoor M. (eds.) 1998: Cognitive Exploration of Language and Linguistics, Amsterdam, Philadelphia: john benjamins. Engberg j. 2007: Specialised Knowledge as an Evolving Entity: The Case of Concepts from Consumer Credit Law of the EU. – The XVIth European Symposium on Language for Special Purposes (LSP) “Specialised Language in Global Communication”. book of Abstracts, Hamburg, 34–35. Geeraerts D. 2006: Words and Other Wonders: Papers on Lexical and Semantic Topics, berlin, new York: Mouton de Gruyter. (Cognitive linguistics research; 33). Gvishiani N. 1986 (2008): Гвишиани Н. Б. Язык научного общения: вопросы методологии, Москва: УРСС. Hirschfeld L. A., Gelman S. A. 1994: Toward a Topography of Mind: An Introduction to Domain Specificity. – Mapping the Mind: Domain Specificity in Cognition and Culture. Ed. by Cambridge University Press, 3–36. Hoffmann L. 1976: Kommunikationsmittel Fachsprache, berlin: Akademie-Verlag. jackendoff R. 1996: Languages of the Mind: Essays on Mental Representation, Cambridge, Massachusetts; London, England: A bradford book; the MIT Press. Koubriakova H. 1978: Кубрякова Е. С. Части речи в ономасиологическом освещении, Москва: Наука. Koubriakova H. 2004: Кубрякова Е. С. Язык и знание. На пути получения знаний о языке. Части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира, Москва: Языки славянской культуры. Langacker R. W. 1991: Concept, Image, and Symbol: The Cognitive Basis of Grammar, berlin, new York: Mouton de Gruyter. Leitchik V. 1983: Лейчик В. М. Особенности терминологии общественных наук и сферы ее использования. – Язык и стиль научного изложения: Лингвометодические исследования, Москва, 70–87. Leitchik V. 1987: Лейчик В. М. Термин и его определение. – Терминоведение и терминография в индоевропейских языках, Владивосток: Изд-во ДВО АР СССР, 135–145. Longman Dictionary of Contemporary English. Available at: https://www.ldoceonline.com/dictionary/ airplane. Manerko L. 2000: Манерко Л. А. Язык современной техники: Ядро и периферия, Рязань: Изд-во Рязанского государственного ун-та имени С. А. Есенина. Manerko L. 2014: Concept Understanding in Cognitive Linguistics and Cognitive Terminology Science. – Languages for Special Purposes in a Multilingual, Transcultural World. Proceedings of the 19th European Symposium on Languages for Special Purposes, 8–10 July 2013. G. Budin, V. Luŝicky (eds.), Vienna, Austria: University of Vienna, 471–482. Available at: http://lsp2013.univie.ac.at/proceedings. Manerko L. 2016: Towards Understanding of Conceptualisation in Cognitive Terminology. – Lege Artis. Language Yesterday, Today, Tomorrow Vol. 1, issue 2, 129–170. Available at: https://www.degruyter.com/ view/j/lart.2016.1.issue-2/lart-2016-0012/lart-2016-0012.xml?format=InT. Manerko L. 2018: Манерко Л. А. Когнитивное терминоведение как отражение антропоцентрического и конструирующего взгляда на терминосистемы и специальный дискурс. – Когнитивные исследования языка. Вып. 34: Cognitio и Communicatio в современном глобальном мире. Материалы VIII международного конгресса по когнитивной лингвистике 10–12 октября 2018 года. Отв. ред. вып. Л. А. Манерко, Москва: МГУ имени М. В. Ломоносова; Неолит, 720–725. 6 8 Larissa Manerko Knowledge Structures and Ways of Their Description in Cognitive Terminology Research Manerko L. 2019: Knowledge Construal of Term Semantics as the basis of Terminological System and Special Discourse. – 22nd Conference on Languages for Special Purposes: Mediating Specialised Knowledge: Challenges and Opportunities for LSP Communication, Translation and Research. book of abstracts, Padova: Padova University, 81–82. Merriam-Webster Dictionary. Available at: https://www.merriam-webster.com/dictionary/airplane. Nazarova T. 1994: Назарова Т. Б. Филология и семиотика: Современный английский язык. Монография, Москва: Высшая школа. novodranova V. 2000: Новодранова В. Ф. Терминологический взрыв в 90-е годы ХХ века. – Научнотехническая терминология: научно-технический реферативный сборник, Москва: BНИИКИ, 1, 4–9. nuopponen A. 2018: Dimensions of Terminology Work. – Terminologija 25, 6–22. Orel T. 2005: Орёл Т. И. Структура и номинативно-образовательные характеристики английской терминосистемы телекоммуникации. Дис. …канд. филол. наук, Москва. Orel T. 2007: Методика описания терминосистем посредством образных схем (на материале английской терминосистемы телекоммуникации). – Когнитивная лингвистика: новые проблемы познания: сборник научных трудов, Москва: Институт языкознания РАН, Рязань: РГУ имени С. А. Есенина, 141–148. Picht H., Draskau j. 1985: Terminology: An Introduction, England: University of Surrey. Philosophical Encyclopedic Dictionary 1983: Философский энциклопедический словарь. А. Я. Горский (ред.), Москва : Сов. Энциклопедия. Доступ через интернет: https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/952/Понятие. Rogers M. 2015: Specialised Translation: Shedding the ‘Non-literary’ Tag. Palgrave Macmillan (Palgrave Studies in Translating and Interpreting). The Role of Human Factor in Language 1988: Роль человеческого фактора в языке: язык и картина мира. Отв. ред. Б. А. Серебренников, Москва: Наука. Schizophrenia – Etymology on-line Dictionary. Available at: https://www.etymonline.com/word/schizophrenia. Schubert K. 2011: Specialized Communication Studies: and Expanding Discipline. – Current Trends in LSP Research: Aims and Methods. M. Petersen, j. Engberg (eds.), bern, berlin: Peter Lang, 19–58. Temmerman R. 2000: Towards New Ways of Terminology Description: The Sociocognitive Approach, Amsterdam/Philadelphia: john benjamins Publishing Company. Vinokur G. O. 1939: Винокур Г. О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии. – Труды Московского института истории, философии и литературы: cборник статей по языковедению, Москва, 3–54. Vorobjova M. 2018: Воробьева М. П. Языковые, концептуальные и функциональные характеристики судебных прений верховного суда США как типа судебного дискурса. Дис. …канд. филол. наук, Москва. Voron-Kovalskaya V. E. 2016: Ворон-Ковальская В. Е. Языковые особенности описания феномена шизофрении в художественном и специальном англоязычном дискурсе. Дис. …кандидата филол. наук, Москва. Sager j. C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam: john benjamins. Zyablova Olga. 2005: Зяблова О. А. Принципы исследования языка для специальных целей (на примере языка экономики). Дис. …доктора филол. наук, Москва. СТРУКТУРЫ ЗНАНИЯ И СПОСОБЫ ИХ ОПИСАНИЯ В ИССЛЕДОВАНИЯХ ПО КОГНИТИВНОМУ ТЕРМИНОВЕДЕНИЮ Резюме Когнитивное или когнитивно-коммуникативное терминоведение появилось как продолжение предыдущих этапов развития терминоведческой науки, вобрав много ценного из прошлого опыта из смежных дисциплин, таких как философия, логика, теоретическая и прикладная лингвистика, информатика и т.д. На основе логико-философского и структурного подходов стали использоваться различные виды анализа в терминологических исследованиях. В 70-ые годы ХХ века изучение терминологических единиц начинает связываться с изучением 6 9Terminologija | 2019 | 26 свойств знака в рамках специальных текстов. Антропоцентрический принцип и внимание к ономасиологическому анализу привели к формированию новых тенденций в исследовании термина, позволившему обратить внимание на когницию и коммуникацию. Когнитивное терминоведение ввело новые цели, основания, методологию и процедуры анализа. Становится очевидным, что термин является важной составляющей когнитивной и функциональной перспективы профессионального дискурса и представления языков для специальных целей и терминологических систем как динамических моделей человеческого сознания. Для цели этого междисциплинарного комплексного подхода внимание отдается терминологическому значению и экстралингвистической информации, оказывающей влияние на процесс коммуникации. Формирование значения в терминологических единицах описывается на основе наиболее важных концептов и когнитивных механизмов, категоризации и концептуализации в протекающем взаимодействии, выражая личностные смыслы в специальном дискурсе. Автор представляет своеобразный отчет об изучении разнообразных видов специального дискурса, в рамках которых изучены терминологические единицы и терминологические системы. В дискурсах современной техники и телекоммуникации, представляющих точные сферы человеческого знания, основную семантическую нагрузку несут номинативные и синтаксические единицы. В дискурсе современной техники мы наблюдаем превалирование терминологических единиц, обозначающих артефакты. Из этих единиц строятся категории: наименования транспортных средств, видов оружия, машинам, инструментам, устройствам, и т.д. Каждый класс единиц организован иерархически в соотвествии с пятью уровнями категоризации. В статье представлена категория наименований транспортных средств, в которой большинство номинативных единиц имеют отношение к субкатегориальному уровню. В дискурсе современной техники от 70 до 95 процентов текстового пространства выражено номинативными фразами. Считается, что концепты представляют ментальные операции категоризации и концептуализации, представляя действительность. Концепт ВЕЩЬ, доминирующий в технической сфере, способен описать наименования артефактов. Эта концептуальная сущность характеризуется связями с другими, такими как ПРОСТРАНСТВО, ПРОЦЕСС, СВОЙСТВО, СОСТОЯНИЕ и т.д. Эти сущности используются в пропозициях – основного этапа в когнитивно-ономасиологическом моделировании номинативных словосочетаний. Модель состоит из ономасиологического признака и ономасиологического базиса, последний представлен простым, сложным и составным видами. Ономасиологический базис и ономасиологический признак связаны друг с другом предикативными отношениями. Наиболее частотными и прототипическими в терминологических конструкциях, обозначающих артефакты, являются [THING1 (whole) – composed of – THInG2 (part)], [THInG – have – QUALITY], [THInG – is used for (performing) – FUNCTION (activity)]. Описание концептуальной категории ВЕЩЬ указывает на восприятие объекта человеком на основе абсолютных и относительных свойств, отраженных в словосочетаниях. 7 0 Larissa Manerko Knowledge Structures and Ways of Their Description in Cognitive Terminology Research В дискурсе телекоммуникации представлены категории ВЕЩЬ, ПРОСТРАНСТВО, ПРОЦЕСС, СВОЙСТВО, СОСТОЯНИЕ, ПРОБЛЕМА в телекоммуникационных системах, ПАРАМЕТР, ИЗМЕРИТЕЛЬНАЯ ЕДИНИЦА и т.д. Пропозиции и образные схемы как простые когнитивные конструкты используются для объяснения особенностей семантики терминологических единиц. В сфере телекоммуникации концептуальные категории, отношения между ними и образные схемы далее организуются в разновидности фреймов, представляющих систему телекоммуникации в сознании создателя компьютерных технологий или ВЕЩЬ ее потребителя. В судебных прениях и дискурсе клинической психиатрии терминология зависит от социальных и прагматических факторов, влияющих на коммуникацию отдельной языковой личности. Данные виды языка для специальных целей становятся более сложным с развитием научного знания и человеческого опыта. В юридической коммуникации в Верховном суде США доминируют наименования участников, которые вовлечены в различные эпизоды событий. В устных прениях в суде конфликт между людьми в реальной жизни описан посредством языковых единиц, указывающих на специальные юридические и каждодневные виды знания при отражении обстоятельств СОБЫТИЯ, индивидуальных интересов и причин конфликтной ситуации. Профессионально-ориентированная картина мира представляет юридический конфликт, социальные роли участников, иногда наносящих непредумышленно вред другим субъектам права, в конфликта как СОБЫТИИ. Структуры знания раскрывают то, как рассмотрение дела приводит к РЕЗУЛЬТАТУ, что находит отражение в решении суда по каждому делу. В научных текстах в области психиатрии основной концептуальной сущностью является человеческий мозг и его свойства, стадии болезни, диагностика и лечение. Анализ семантики термина включает обыденные слова с переосмысленным значением в специальном дискурсе. В статье была сделана попытка представить различные типы терминов, функционирующих в дискурсе и соотносимых с разновидностями концептов. Свидетельство о концептуальной сфере человеческого опыта получено на основе различных форматов знания: пропозиций как части когнитивно-ономасиологического моделирования, образных схем, концептуальной метафоры и метонимии, фреймов, представляющих структуру терминологических систем. Они помогают описать концептуализацию терминологических единиц в профессиональном дискурсе и ответить на запутанные вопросы по поводу истоков восприятия и концептуализации при формировании термина в процессе общения и при построении терминологических систем. ŽINIŲ STRUKTŪROS IR JŲ APRAŠYMO BŪDAI KOGNITYVINĖS TERMINOLOGIJOS TYRIMUOSE Santrauka Kognityvinė, arba kognityvinė-komunikacinė, terminologija atsirado kaip ankstesnių terminologijos tyrimų tąsa ir perėmė vertingiausią tarpusavyje susijusių sričių – filosofijos, logikos, teorinės ir taikomosios kalbotyros, informatikos ir kt. – patirtį. Remiantis šiais loginiu-filosofiniu ir struktūriniu pagrindais, terminologijos moksle buvo tai- 7 1Terminologija | 2019 | 26 koma įvairių rūšių analizė. XX a. aštuntajame dešimtmetyje terminologijos vienetų tyrimai imti sieti su ženklo ypatumais specialiuosiuose tekstuose. Antropocentrinis principas ir dėmesys onomasiologiniams tyrimams lėmė naujus terminijos tyrimų pokrypius, taip atkreiptas dėmesys į pažinimą ir komunikaciją. Kognityvinė terminologija iškėlė naujus tikslus, numatė naujus pagrindus, metodologiją ir procedūras. Tampa akivaizdu, kad terminas yra svarbi profesiniam diskursui būdingo kognityvinio ir funkcinio požiūrio dalis, reikšminga specialios paskirties kalbų ir terminijos sistemų kaip dinaminių žmogiško pažinimo modelių dedamoji. Taikant tokį daugiapusį tarpdalykinį požiūrį, dėmesys sutelkiamas į terminologinę reikšmę ir komunikacijai įtakos turinčią ekstralingvistinę informaciją. Terminologijos vienetų reikšmės aprašomos remiantis svarbiausiais konceptais ir pažinimo mechanizmais, bendraujant taikomu kategorizavimu ir konceptualizavimu, taip perteikiant specialiajame diskurse asmens teikiamą prasmę. Autorka przedstawia sprawozdanie z badań określonych dyskursów specjalistycznych, na podstawie których analizowano jednostki terminologiczne i systemy terminologiczne. W ir telekomunikacijų diskursuose, atstovaujančiuose tiksliosioms žmogaus pažinimo sridyskursie współczesnych technologii główny ładunek semantyczny przypada jednostkom nominatywnym i syntaktycznym. W dyskursie współczesnych technologii dominują jednostki terminologiczne oznaczające artefakty. Jednostki tworzą kategorie: środki transportu, rodzaje broni, mechanizmy, maszyny, narzędzia, przyrządy itd. Każda klasa terminów ma strukturę hierarchiczną i obejmuje pięć poziomów kategoryzacji. W artykule omówiono kategorię nazw środków transportu i wykazano, że większość jednostek nominatywnych tworzy subkategorie. W dyskursie współczesnych technologii za pomocą nominatywnych połączeń wyrazowych przekazywane jest od 70 do 95 procent tekstu. Uważa się, że koncepty przekazują mentalne działania kategoryzacji i konceptualizacji, dzięki czemu odzwierciedlają rzeczywistość. W dziedzinie techniki dominujące pojęcie PRZEDMIOTU pozwala opisywać nazwy artefaktów. Koncept ten jest opisywany na podstawie związków z innymi konceptami, takimi jak PRZESTRZEŃ, PROCES, WŁAŚCIWOŚĆ, STAN itd. Takie jednostki są włączane do twierdzeń, które stanowią część kognitywno-onomazjologicznego modelowania nominatywnych połączeń wyrazowych. Modele składają się ze znamienia onomazjologicznego i podstawy onomazjologicznej, przy czym tę ostatnią reprezentują typy proste, złożone i wielowyrazowe. Podstawa onomazjologiczna i znamię onomazjologiczne są powiązane relacjami predykatowymi. W konstrukcjach terminologicznych oznaczających artefakty najczęstsze są prototypowe [PRZEDMIOT1 (całość), złożony z PRZEDMIOTU2 (część)], [PRZEDMIOT ma WŁAŚCIWOŚĆ], [PRZEDMIOT jest używany do (wykonywania) FUNKCJI (podczas prowadzenia działalności)]. Opis konceptualnej kategorii PRZEDMIOTU ukazuje postrzeganie obiektu poprzez cechy absolutne lub względne, wyrażane za pomocą połączeń wyrazowych. W dyskursie telekomunikacyjnym uwidaczniają się kategorie PRZEDMIOTU, PRZESTRZENI, PROCESU, WŁAŚCIWOŚCI, STANU, PROBLEMÓW systemu telekomunikacyjnego, PARAMETRU, JEDNOSTKI MIARY itd. Do wyjaśnienia właściwości semantycznych jednostek terminologicznych wykorzystuje się twierdzenia i schematy obrazowe – proste konstrukty poznawcze. W dziedzinie telekomunikacji kategorie konceptualne, ich relacje i schematy wyobrażeniowe przekształcają się w różnorodność struktur, która przedstawia system telekomunikacyjny zgodnie z postrzeganiem jego twórcy technologii komputerowych lub klienta.