Lietuvių terminologija atkurtosios nepriklausomybės pradžioje

258 Alvydas Umbrasas Lietuvos terminologija atkurtosios nepriklausomybės pradžioje doi.org/10.35321/term27-11 Lietuvių terminologija atkurtosios nepriklausomybės pradžioje ALVYDAS UMBRASAS Lietuvių kalbos institutas ANOTACJA W artykule poświęconym 30. rocznicy odrodzenia niepodległości Litwy w aspekcie terminologicznym analizuje się początek znaczącego okresu w historii Litwy – niepodległości – który rozpoczął się po okresie sowieckim, a także problemy tamtych czasów. Najwięcej uwagi poświęcono pracom naukowym i praktycznym veiklai. Nepriklausomybės pradžioje jame dirbti svarbiausi terminologijos Działu Terminologii Instytutu Języka Litewskiego – rozpoczęto wydawanie czasopisma naukowego poświęconego terminologii, poddawano ocenie terminologicznej słowniki terminów i normy, rozwijano ideę bazy danych terminów. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, praca terminologiczna, Dział Terminologii, historia terminologii, Litwa, odrodzenie niepodległości ABSTRACT Artykuł poświęcony 30. rocznicy przywrócenia niepodległego państwa litewskiego omawia początek znaczącego okresu w historii Litwy, tj. okres niepodległości, który rozpoczął się po epoce sowieckiej, oraz problemy tamtego czasu z perspektywy terminologii. Najwięcej uwagi poświęcono działalności Działu Terminologii w Instytucie Języka Litewskiego. To właśnie tam po przywróceniu niepodległego państwa litewskiego wykonano najważniejsze prace naukowe i praktyczne w zakresie terminologii: rozpoczęto wydawanie czasopisma poświęconego terminologii; słowniki terminów i normy terminologiczne oceniano z perspektywy terminologii; opracowano i rozwinięto ideę bazy danych terminów. KEYWORDS: terminology, terminology work, Terminology Department, history of terminology, Lithuania, restoration of independence Język jest częścią tożsamości państwa, a terminologia – języka, a zarazem rozwijanej terminologii. Gwarantem rozwoju terminologii jest używanie języka przez państwo, a wskaźnikiem rozwoju – . Tylko mniejszość języków świata ma terminologię do potrzeb państwa i nauki. Rozwój państwa jest ściśle związany z rozwojem termi- 259Terminologija | 2020 | 27 nologii, pewne etapy rozwoju państwa nierzadko są zarazem termiW określonych okolicznościach na mapach mogą pojawiać się lub nijos raidos etapai. Žinoma, skirtingai nei valstybė, kuri susiklosčius tam znikać dość szybko, język jest rzeczą inercyjną i powoli się zmieniającą, jego zmiany nie zachodzą nagle, jednak zmiany państwa z czasem na niego wpływają. Zmiany te zazwyczaj najlepiej widoczne są z perspektywy czasu. Ten rok – 30. rocznica odzyskania niepodległości przez Litwę – jest właśnie okazją, by nieco spojrzeć w przeszłość. 30 lat to już niemało – człowiek przez ten czas dojrzewa, być może państwo również. Po przeżyciu pewnego etapu ciekawie jest przypomnieć sobie początki. Okres lat 1990–2020 ma ogromne znaczenie dla państwa litewskiego i języka litewskiego, a szczególnie interesujący jest początek tego okresu, który zadecydował o dalszych procesach. Z okazji rocznicy postanowiono przeanalizować w aspekcie terminologicznym początek niepodległości i pierwszych kilka lat (nie wyznacza kūrus nepriklausomybę (daugiausia orientuojamasi į pirmąjį nepriklausosię jednak ścisłych granic). W artykule, stosując metodę opisową, przedstawiono analizę ówczesnej działalności terminologicznej. Celem jest ukazanie trosk terminologii z początków odrodzonej niepodległości i tworzonych planów na przyszłość, przyjrzenie się ówczesnym pracom terminologicznym z uwzględnieniem aspektów ich rozwoju oraz ukazanie ówczesnej sytuacji. Praca terminologiczna i nauka terminologii na Litwie są ściśle związane z Instytutem Języka Litewskiego. Od samego założenia tego instytutu w 1941 r. zajmowano się w nim zagadnieniami terminologii. W roku założenia Instytutu Języka Litewskiego utworzono w nim Pododdział Języka Praktycznego i Terminologii, a w 1971 r. w połączonym Instytucie Języka i Literatury Litewskiej w Sektorze Słowników utworzono Grupę Terminologiczną (kierował nią Kazimieras Gaivenis); jeszcze wcześniej, w latach 1951–1971, działała tutaj Komisja Terminologiczna zajmująca się rozpatrywaniem terminów (szerzej zob. Auksoriūtė 2005; Auksoriūtė 2014). W przededniu niepodległości (w 1989 r.) rozpoczyna działalność Dział Kultury Języka i Terminologii. W tym czasie językoznawcy i literaci nadal pracowali w jednym instytucie, jednak lata odzyskania niepodległości oznaczają również lata odtworzenia odrębnego Instytutu Języka Litewskiego. Tutaj w 1991 r. powstaje odrębny Dział Terminologii – po raz pierwszy na potrzeby nauki o terminologii utworzono samodzielną jednostkę. Artykuł koncentruje się właśnie na działalności Działu Terminologii, który wyrósł z Grupy Terminologicznej, ponieważ na początku niepodległości było to główne miejsce badań i porządkowania terminów. Nieco uwagi poświęcono również prehistorii tego działu, aspektom jego powstania. Przy opracowywaniu artykułu opierano się głównie na niepublikowanych danych archiwalnych – jako źródła wyko- 260 Alvydas Umbrasas Terminologia litewska w okresie odrodzonej nepriklausomybės pradžioje niepodległości rzystano protokoły Grupy Terminologicznej, Działu Kultury Języka i Terminologii, Działu Terminologii Litewskiego Instytutu Języka, a także rady naukowej1 tego instytutu2 oraz ich załączniki (sprawozdania itp.). PRACE OKRESU PRZEŁOMU Początek niepodległości z jednej strony był trudnym okresem, ponieważ w pracach porządkowych. daug dalykų valstybėje reikėjo sukurti ar atkurti, bet kartu tai buvo ir romantinis, tikėjimo gera ateitimi laikotarpis. Sąjūdžio pradėti valstybės virsmo darbai atsispindėjo ir terminologijos, taip pat apskritai kalbos tvarWówczas język litewski stał się jedynym – państwowym – językiem, co w działalności porządkowania veikla su tuo buvo glaudžiai susijusi. Po ilgai trukusio dvikalbystės laikojęzyka stawiało niemało wyzwań, ponieważ w czasach sowieckich język litewski z niektórych dziedzin, na przykład transportu, przemysłu, kancelarii, a zwłaszcza wojska, został całkowicie lub miejscami niemal całkowicie wyparty. 11 marca 1990 r. Rada Najwyższa Republiki Litewskiej przywróciła Litwie państwowość i Ustawą Zasadniczą Tymczasową Republiki Litewskiej otworzyła językowi litewskiemu drzwi do różnych dziedzin działalności państwa3. Już wkrótce, 29–30 maja, w Instytucie Języka Litewskiego zorganizowano 7. Bałtyckie teoretyczno-metodyczne seminarium terminologii i kultury języka „Język państwowy i normalizacja języka”, podczas którego analizowano zjawiska języka litewskiego1 Nazwa Rady Naukowej Instytutu Języka Litewskiego z czasem się zmieniała. Jak wynika ze źródeł, początkowo była to Rada Naukowa Instytutu Języka Litewskiego, później przez dość długi czas nazywano ją po prostu Radą Instytutu Języka Litewskiego. W artykule nie czyni się rozróżnienia — we wszystkich przypadkach nazywana jest Radą Naukową. 2 W tekście artykułu w nawiasach podaje się, na którym protokole się oparto. Skróty: KKTS – Wydział Kultury Języka i Terminologii, TS – Wydział Terminologii, MT – Rada Naukowa; obok podaje się datę posiedzenia ujętego w protokole. Dziękuję dyrektorce Instytutu Języka Litewskiego dr Albinie Auksoriūtė za umożliwienie skorzystania z danych archiwalnych tego instytutu, a także archiwistce instytutu Ricie Maldonienė, która uprzejmie dostarczyła z archiwum potrzebne protokoły. 3 Artykuł 7 tej ustawy stanowił: „Językiem państwowym Republiki Litewskiej jest język litewski. Republika Litewska zapewnia używanie języka litewskiego w działalności organów państwowych i społecznych, w instytucjach oświatowych, kulturalnych, naukowych, produkcyjnych i innych, przedsiębiorstwach oraz organizacjach, a także troskę państwa o wszechstronny rozwój i nauczanie języka litewskiego. Tworzy się warunki do używania i rozwijania języków wspólnot narodowych.“ Rada Najwyższa Litewskiej SRR już 18 listopada 1988 r. przyjęła poprawkę do ówczesnej konstytucji (artykuł 771), głoszącą: „Językiem państwowym Litewskiej SRR jest język litewski. Litewska SRR zapewnia używanie języka litewskiego w działalności organów państwowych i społecznych, w instytucjach oświatowych, kulturalnych, naukowych, produkcyjnych i innych, przedsiębiorstwach oraz organizacjach, troskę państwa o wszechstronny rozwój i nauczanie języka litewskiego. Tworzy się warunki do rozwijania także innych języków używanych w Litewskiej SRR, uczenia się i używania języka rosyjskiego jako środka wzajemnego porozumiewania się narodów ZSRR“ (St. Keinys zwrócił uwagę na nadmierny kompromisowy charakter tego sformułowania, oparty na narzucanej dwujęzyczności mniejszości narodowych i rosyjskiej (Keinys 2012 [1994]: 21–22)). Bardziej szczegółowo używanie języka państwowego określono w ustawie Republiki Litewskiej o języku państwowym, przyjętej przez Sejm 31 stycznia 1995 r. 261Terminologija | 2020 | 27 Po zmianie jej statusu publikacje opublikowane na podstawie referatów seminaryjnych4, na przykład Stasys Keinys analizował związki narodu, języka i państwa, obejmując aspekt historyczny, politykę rusyfikacji, koncepcję języka państwowego oraz związane z nimi kwestie języków mniejszości narodowych (Keinys 2012 [1994]). W odrodzonym państwie trzeba było rozwiązywać różne kwestie związane z językiemW posiedzeniu simus – 1990 m. rugsėjo 13 d. Kalbos kultūros ir terminologijos skyriaus omówiono projekt paszportu obywatela Republiki Litewskiej, który do oceny pod względem językowym przesłał Wydział Prawny Rady Najwyższej. Z protokołu wynika, że zwrócono uwagę na dwujęzyczność – wcześniej paszport był w języku litewskim i rosyjskim, a teraz proponuje się język litewski i angielski, lecz odstąpiono od tej kwestii, ponieważ nie posiadano przykładów paszportów innych państw. Najwięcej dyskusji wywołały kwestie zapisu nazwiska, imienia i imienia ojca (kwestie zapisu imion osobowych w dokumentach również po 30 latach nadal budzą emocje...) – jedni (Pranas Kniūkšta, K. Gaivenis) proponowali najpierw zapisywać nazwisko, ponieważ oficjalnie jest ono ważniejsze, inni (St. Keinys) podkreślali, że taki porządek jest rosyjski, a w języku litewskim zwyczajowo najpierw zapisuje się imię (i tak uzgodniono to zaproponować). Omówiono, że w języku rosyjskim imię i patronimikum są nierozdzielne, natomiast w naszych dokumentach imienia ojca można w ogóle nie podawać. Uzgodniono, że w paszporcie zamiast wyrażenia šeimyninė padėtis należałoby pisać šeiminė padėtis albo, jeszcze lepiej, santuokos įrašai. Dyskutowano nad terminem projektu paszportu identifikacijos numeris, uzgodniono zaproponować tapatybės numeris (tu, jak się wydaje, chodzi o to, co w standardzie Lietuvos RST 1185-91 Asmens kodas. Sudėtis ir struktūra, który wszedł w życie 1 grudnia 1991 r., nazwano asmens kodu). Już pod koniec miesiąca ogłoszenia niepodległości (KKTS 1990 03 27) rozpatrywano kwestię, w protokole nazwaną „litewska wersja międzynarodowej normy ISO przygotowana przez Uniwersytecki Wydział Normalizacji” (tu chodzi o opublikowany później w tym samym roku standard Lietuvos RST 1115-90 Terminologijos principai ir metodai), a zatem podjęto ważne kroki w kierunku normalizacji terminów litewskich. Na Litwie normy (nie terminologiczne) zaczęto opracowywać i wydawać w 1975 r. (Maslauskienė 2004: 257), do czasu ogłoszenia niepodległości na Litwie obowiązywały normy radzieckie (GOST), wśród nich były także normy terminologiczne, ale nie zawierały terminów litewskich (Maslauskienė 2004: 260). Na wspomnianym posiedzeniu zgłoszono różne uwagi dotyczące logicznych i lingwistycznych kwestii normy, na przykład mówiono o potrzebie synonimów, relacjach między pojęciami, Jonas Klimavičius proponował, aby obok terminu tworzenie terminów 4 Do referatów Międzynarodowego seminarium przeznaczono 31 tom „Kwestii językoznawstwa litewskiego”, który ukazał się dopiero w 1994 r., chociaż publikację zatwierdzono do druku już w 1991 r. (MT 1991 12 13), jednak Rada Naukowa sprzeciwiała się publikowaniu artykułów w języku estońskim, później zezwolono na ich nieprzekładanie (MT 1992 02 04). 262 Alvydas Umbrasas Terminologia litewska odrodzonej potrzebne było także nepriklausomybės pradžioje szersze określenie tworzenie terminów lub kreowanie terminów. Chociaż w protokole nie wymieniono autorów, oczywiste jest, że w opracowaniu normy5 uczestniczył także K. Gaivenis, ponieważ na posiedzeniu postanowiono „zatwierdzić normę pod względem językowym, a K. Gaivenisowi uwzględnić uwagi i propozycje”. Z protokołów Grupy Terminologicznej wynika, że już na posiedzeniu 10 marca 1989 r., w którym oprócz terminologów St. Keiniosa, K. Gaivenisa i ówczesnego zastępcy dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Aleksandrasa Vanagasa uczestniczyli Zigmas Zinkevičius (przedstawiciel Towarzystwa Językowego), A. Rėza (przedstawiciel Komitetu Planowania), S. Daugėla, A. Januškis, A. Palšaitis, N. Dudlauskienė, A. Juodviršis, B. Palaima6 (Instytut Politechniczny w Kownie) (zob. rys. 1), omówiono kwestie organizacji prac terminologicznych i postanowiono opracować niektóre normy terminologiczne, powierzyć Grupie Terminologicznej ekspertyzę językową (wskazano, że należy ją rozszerzyć), natomiast ekspertyzę merytoryczną przeprowadzić w instytutach Akademii Nauk i szkołach wyższych, a zatem norma poświęcona zasadom i metodom terminologii była częścią tych prac. Omawiając prace wydziału w pierwszym półroczu (KKTS 1990 06 15), P. Kniūkšta mówił o opracowywanych Poradach języka kancelaryjnego7 i pojawiających się problemach z ich opracowaniem, ponieważ zmieniają się dokumenty i nazwy instytucji; powiedział, że pomógł Zarządowi Archiwów opracować instrukcję kancelaryjną. Podczas omawiania przez wydział działalności w pierwszych latach niepodległości (KKTS 1990 12 12) K. Gaivenis mówił, że prace terminologów były w większym stopniu związane z praktyką. Zachęcał pracowników działu, aby nie odchodzili w stronę sfery usługowej, lecz zajmowali się pracą naukową i jej prestiżem; mówił, że wartość artykułów w „Zagadnieniach Językoznawstwa Litewskiego” jest wątpliwa, czytelnika interesuje tytuł artykułu, a nie jego treść, ubolewał, że publikuje się niewiele artykułów o charakterze praktycznym. W związku z rosnącą liczbą prac praktycznych St. Keinys proponował konsultacje 5 W samym standardzie litewskim RST 1115-90 wskazano, że został on opracowany przez K. Gaivenisa (kierownik tematu), N. Dudlauskienė, L. Laužikasa, E. Paukštienė, J. Storpirštienė (imion nie podano). Z Radą Terminologiczną Akademii Nauk uzgodnił go Uniwersytet Wileński, a zatwierdził Departament Standaryzacji i Jakości przy Rządzie Republiki Litewskiej uchwałą nr 3 z 28.09.1990. Standard opracowano na podstawie odpowiedniego standardu międzynarodowego ISO 704-87 Terminology work – Principles and methods. Litewski standard z początków niepodległości obowiązywał długo; przez pewien czas nadal obowiązywał nawet po zaktualizowaniu standardu przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (ISO) w 2000 r. (ISO 704:2000) (Maslauskienė 2004: 261), a nowsza wersja litewska ukazała się dopiero po kilkunastu latach – LST ISO 704:2005/P:2006 Terminologijos darbas. Zasady i metody (identyczny z ISO 704:2000). Nieco później oryginalny standard został zaktualizowany (ISO 704:2009), w 2010 r. dotychczasowa wersja litewska została unieważniona, a w jej miejsce jako standard litewski przyjęto wersję angielską LST ISO 704:2010. Niepokoi to, że w ciągu 10 lat do chwili obecnej litewskie tłumaczenie, niestety, wciąż się nie ukazało. 6 W protokole podawane są jedynie pierwsze litery imion osób, tak też przedstawiono je w artykule. 7 Tytuł utworzono na wzór Kalbos praktikos patarimų; publikację zamyślono jeszcze w czasach sowieckich, prace nad nią zakończono w 1992 r., wydano ją w 1993 r., szybko wyprzedano, a później wielokrotnie wznawiano (Kniūkšta 2018: 27–28). 263 Terminologija | 2020 | 27 1 pav. Terminologijos grupės 1989 m. kovo 10 d. posėdžio protokolas 264 Alvydas Umbrasas Lietuvių terminologija atkurtosios metų i J. Klimavičius rozważali, że należałoby nepriklausomybės pradžioje ir redagavimus daryti mokamus, net svarstė, kad gal vertėtų steigti kokį kalbos praktikos kooperatyvą (tai buvo kooperatyvų steigimosi metas...), o mokslo įstaiga neturi tapti, pasako jo, „kalbos nemokančių tarnaite“ (po założyć „firmę usług językowych”, która tłumaczyłaby terminy i pomagała w pracy praktycznej (TS 1992 12 21)). Jedną z ważniejszych prac terminologów wykonanych na samym początku niepodległości we wspólnym dziale była zbiorowo opracowana książka dotycząca korekty terminologii. Przygotowywali ją K. Gaivenis, Angelė Kaulakienė, St. Keinys, czerpiąc ze swojej praktyki zawodowej oraz zbierając materiały z czasopism Kalbos kultūra, Mūsų kalba, Gimtoji kalba i innych publikacji. Pracę zakończono w 1991 r., a 29 J. Klimavičius, medžiagą rinkti padėjo Auksė Montvilienė. Taisymai kaupkwietnia wersję ostateczną (drugą), zatytułowaną Terminologijos patarimai, przedstawiono do rozpatrzenia na posiedzeniu Wydziału Kultury Języka i Terminologii (KKTS 1991 04 29). Jak wynika z protokołu, materiały zbierały głównie A. Kaulakienė i K. Gaivenis, całe przygotowanie trwało 3 lata, odbywało się wiele posiedzeń terminologów. Według K. Gaivenisa poprawki w pierwszej przygotowanej wersji (terminolodzy rozpatrywali ją oddzielnie od całego rozdziału) były swobodniejsze, natomiast w drugiej wersji zostały bardziej ujednolicone i zterminologizowane, starano się podać jak najmniej synonimów. K. Gaivenis proponował wydać pracę, a po trzech latach przygotować dwukrotnie większe drugie wydanie, które „moglibyśmy wprowadzić do maszyny obliczeniowej”. Podczas zatwierdzania tej publikacji do druku w Radzie Naukowej instytutu również mówiono, że po jej uzupełnieniu „można byłoby zorganizować nawet bank niepoprawnych terminów obok banku poprawnych terminów” (MT 1991 05 08). Podczas omawiania publikacji zarówno w wydziale, jak i w Radzie Naukowej dyskutowano nad tytułem Terminologijos patarimai (najwyraźniej wzorowanym na Kalbos praktikos patarimai), proponowano jego zmianę. Proponowano tytuły Terminologijos žodynėlis (Kazys Ulvydas), Terminai – blogi ir geri (Vytautas Ambrazas). Ostatecznie wybrano lepiej oddający istotę tytuł Terminologijos taisymai, a publikacja została wydrukowana już w 1992 r. (TT). Według przedmowy w zbiorze zamieszczono około 3,5 tys. „poprawek w większym stopniu należących do kompetencji terminologów”. Rada Naukowa zaleciła, aby publikację zaaprobowała działająca przy Akademii Nauk Rada Terminologiczna, lecz tego nie uczyniono (w tych 8 Protokołach w niektórych miejscach zapisano Terminologijos t a r y b a, w innych – Terminologijos k o m i s i j a, choć, jak się zdaje, chodzi o tę samą instytucję. Rada Terminologiczna przy Prezydium Akademii Nauk została powołana już w 1971 r. w miejsce Komisji Terminologicznej działającej przy Instytucie Języka i Literatury Litewskiej (w instytucie w tym samym roku powołano Grupę Terminologiczną). W skład tej rady wchodziło 23 wybitnych specjalistów z różnych dziedzin nauki i techniki, przewodniczył jej akademik Vytautas Mažiulis, zastępcą przewodniczącego był Jonas Kruopas (po jego śmierci – St. Keinys), a sekretarzem K. Gaivenis (Auksoriūtė metu jau būta diskusijų dėl šios tarybos8 egzistavimo ir reikalingumo (TS 2005: 12). 265Terminologia | 2020 | 27 1991 12 23; MT 1991 06 25; MT 1991 09 27)). Ogólnie rzecz biorąc, publikacja odegrała ważną rolę w pracy nad praktyką językową, była przydatna dla redaktorów i innych osób zajmujących się porządkowaniem terminów. Nowsze, uzupełnione wydania nie ukazały się (nie można wykluczyć, że przyczyniła się do tego trudna sytuacja autorów pozicijų taisymų klausimais derinimas tarpusavyje). POWOŁANIE DZIAŁU TERMINOLOGII Utworzony w 1989 r. Dział Kultury Języka i Terminologii9 działał niedługo. Najprawdopodobniej zadecydowały o tym okoliczności polityczne. Po odzyskaniu niepodległości znacznie wzrosła rola języka litewskiego oraz potrzeba badania i normalizowania różnych zagadnień językowych. 8 maja 1991 r. Rada Naukowa Instytutu Języka Litewskiego zatwierdziła reorganizację Wydziału Kultury Języka i Terminologii oraz postanowiła w jego miejsce utworzyć dwa wydziały – Kultury Języka i Terminologii. Wśród motywów przedstawionych przez dyrektora instytutu A. Vanagasa znalazła się potrzeba wzmocnienia prac nad kulturą języka i tworzeniem terminów, ponieważ język litewski jest obecnie językiem państwowym (MT 1991 05 08). Należy powiedzieć, że Wydział Kultury Języka i Terminologii nie był jednorodny, a prace w nim prowadzono w grupach. Jak wspomniano, Grupa Terminologiczna działała już od 1971 r. w Sektorze Słowników instytutu; z protokołów wynika, że Grupa Terminologiczna działała również w Wydziale Kultury Języka i Terminologii; podano, że kierował nią10 K. Gaivenis (pozostałymi grupami wydziału kierowali P. Kniūkšta i Simas Karaliūnas). Ponieważ działalność wydziału była prowadzona w grupach, podczas jego reorganizacji „podział” pracowników nie powinien być trudny. Kilka dni po decyzji Rady Naukowej Lietuvos aidas (1991 05 14) poinformował o konkursie na stanowiska kierowników nowych wydziałów – Kultury Języka i Terminologii. W konkursie uczestniczy po jednym kandydacie – odpowiednio P. Kniūkšta i St. Keinys (ten ostatni od 1987 r. kierował Działem Współczesnego Litewskiego Języka Literackiego, a od 1989 r. – Działem Kultury Języka i Terminologii). 25 czerwca na konkursie Rada Naukowa w tajnym głosowaniu zatwierdza P. Kniūkštę na stanowisko kierownika Działu Kultury Języka 9 Nawiasem mówiąc, w nagłówkach części protokołów (1990 03 27; 1990 09 13; 1990 11 15) podaje się, że jest to Dział Terminologii i Kultury Języka (dziedziny zamieniono miejscami). Tę niejednoznaczność można postrzegać jako oznakę wewnętrznej rywalizacji. vadovu, o St. Keinio Terminologijos skyriaus vadovu neišrenka. Skelbia10 Przy atestacji K. Gaivenisa w Dziale (KKTS 1991 03 13) powiedziano, że kieruje on Grupą Terminologiczną, zaproponowano dyrekcji ponowne zatrudnienie go na stanowisku starszego pracownika naukowego, a w miarę możliwości stanowisko mogłoby būti paaukštintos iki vadovaujančiojo mokslinio bendradarbio (pagal statusą jos buvo tarp vyresniojo ir vyriausiojo mokslinio bendradarbio; dabar tokių pareigų nėra, o mokslinis bendradarbis dabar vadinamas mokslo darbuotoju). 266 Alvydas Umbrasas Litewska terminologia odtworzonej mi ponowne nepriklausomybės pradžioje wybory kierownika Działu Terminologii (Lietuvos aidas 1991 08 16). Obecnie o to stanowisko kandyduje K. Gaivenis i we wrześniu 27 zostaje wybrany kierownikiem. Po podziale Działu Kultury Języka i Terminologii na dwa działy Działowi Terminologii przypadło 11 pracowników (z 21), doktorantka, a także od razu przyjęto jeszcze dwie pracownice, tak więc dział tworzyli: dr.11 K. Gaivenis (kierownik), kierownik naukowy, dr hab. S. Karaliūnas, starsi pracownicy naukowi dr A. Kaulakienė i dr St. Keinys, pracownik naukowy J. Klimavičius, młodsi pracownicy naukowi A. Auksoriūtė, Nijolė Banevičienė, Gina Kavaliūnaitė, Adelė Noreikaitė, Rosita Medišauskienė i Audronė Šalkauskaitė, starsze laborantki Jolanta Gaivenytė, Giedrė Šilinskaitė oraz aspirantka Vilija Drėgūnienė. Przy podziale wydziałów przychylono się do prośby S. Karaliūnasa o przydzielenie go do Wydziału Terminologii, choć mówiono, że ze względu na dziedzinę badań mógłby trafić do Wydziału Historii Języka (MT 1991 09 27) (jednocześnie zlikwidowano kierowaną przez niego Grupę Socjolingwistyczną, utworzoną „ze względu na okoliczności koniunkturalne”, a on jako jedyny pozostał w tej grupie). Jak widać, wydział był dość duży, miał niemało zarówno już doświadczonych, jak i młodych specjalistów12. PLANY NA PRZYSZŁOŚĆ Z raportu z pierwszych lat działalności Wydziału Terminologii (TS 1991 12 23; pierwszą stronę posiedzenia, na którym omawiano raport, zob. rys. 2) wynika, że wydział przejął po poprzednim wydziale temat „Lingwistyczne badania terminologii litewskiej oraz porządkowanie i standaryzacja terminów naukowych i produkcyjnych” (tylko S. Karaliūnas pracował samodzielnie, a jego prace naukowe nie były związane z tym tematem). Powiedziano, że kontakty ze wschodnimi instytucjami naukowymi niemal całkowicie się urwały, natomiast z zachodnimi – nie zostały jeszcze nawiązane. Wskazano, że praktyczna praca nad porządkowaniem i normalizacją terminów była intensywniejsza niż analiza problemów terminologii. Pracowano nad przygotowywanymi słownikami (np. geologii, geodezji, fizyki, chemii), jednocześnie ubolewając, że sytuacja wydawnicza słowników terminologicznych jest zła, ponieważ przygotowano ponad 10 obszernych słowników terminologicznych (np. matematyki, handlu, psychologii, budownictwa, zoologii), których nikt nie chce wydać. Pracę nad standaryzacją terminologii w tamtych latach określono jako „mozolną”: „Komitetów jakości i standaryzacji depar11 Stopnie naukowe podano tutaj tak, jak były traktowane po nostryfikacji w 1993 r. 12 W obecnym Centrum Terminologii, które w 2003 r. zostało utworzone zamiast Działu Terminologii, spośród pierwszych specjalistów działu pracuje tylko dr A. Auksoriūtė. Obecnie jest ona głównym pracownikiem naukowym centrum oraz dyrektorką Instytutu Języka Litewskiego. 273Terminologija | 2020 | 27 gii, które powinny przygotować więcej norm, niż terminolodzy zdążą zatwierdzić. Mimo to K. Gaivenis uważał, że rezygnacja z pracy nad oceną norm terminologicznych byłaby niewłaściwa, ponieważ została ona już rozpoczęta i była użyteczna nie tylko dla specjalistów z innych dziedzin, lecz także dla młodych terminologów (TS 1994 12 22). Ogólnie wysunięto zadanie kształcenia naukowców, ponieważ wówczas żaden z terminologów nie studiował na studiach doktoranckich18. W sprawozdaniu Działu Terminologii za 1993 r. planowano, że 1) w przyszłości cała praktyczna praca terminologiczna powinna w głównej mierze opierać się na przeprowadzaniu ekspertyz terminologicznych, co powinno obejmować nie tylko normy terminologiczne, lecz także słowniki; 2) wraz ze zwiększeniem zakresu pracy praktycznej pierwszeństwo należałoby przyznać pracom państwowych instytucji i przedsiębiorstw (ponieważ finansowanie pochodzi od państwa); 3) praca praktyczna będzie przebiegać sprawnie tylko wtedy, gdy będzie zajmować mniej więcej połowę czasu pracy naukowca; nie może ona przyćmiewać pracy naukowej. Mimo że pracowano dużo, zwrócono uwagę, że powstają słowniki, których terminolodzy nie sprawdzili. Dyrektor Instytutu Języka Litewskiego A. Vanagas mówił wówczas, że praca terminologiczna staje się żywiołowa i niekontrolowana, dlatego dział terminologii powinien podjąć się koordynacji (TS 1994 12 22). W związku ze zwiększeniem zakresu pracy praktycznej w 1994 r. zaczęto mówić, że słowniki terminów mogłyby zatwierdzać nie tylko Dział Terminologii, lecz także Państwowa Komisja Języka Litewskiego, ale jednocześnie obawiano się, że wtedy liczba rozpatrywanych spraw może jeszcze bardziej wzrosnąć (TS 1995 12 19). W 1996 r. Dział Terminologii nadal oceniał słowniki terminów i normy, ale było już jasne, że tę funkcję przejmuje Państwowa Komisja Języka Litewskiego (TS 1996 12 13) – właśnie w tym roku zaczęto realizować Program używania i rozwoju języka państwowego na lata 1996– 2005, który poprzez finansowanie pobudził opracowywanie i wydawanie słowników terminów. Konieczność uzgadniania wydawanych słowników terminów, a także norm terminologicznych z Państwową Komisją Języka Litewskiego została prawnie ustanowiona uchwałami tej instytucji (30 stycznia 1997 r. przyjęto uchwałę nr 59 W sprawie zatwierdzania słowników terminów, a 29 stycznia 1998 r. uchwałę nr 69 W sprawie zatwierdzania zasad zatwierdzania norm terminologicznych). Terminolodzy Działu Terminologii oczywiście nadal pracowali nad słownikami terminów i normami, ale czynili to już na zamówienie Państwowej Komisji Języka Litewskiego (pracując jednocześnie w podkomisji terminologicznej tej instytucji). Na studia doktoranckie wstąpiła A. Auksoriūtė (pod kierunkiem St. Keiniusa obroniła rozprawę doktorską w 2000 r.) oraz G. Kavaliūnaitė (ta ostatnia zresztą pisała rozprawę nie z dziedziny terminologii i wkrótce odeszła z Działu Terminologii). 18 J. Klimavičius disertaciją apgynė 1993 m., o iš jaunųjų skyriaus darbuotojų 1995 m. pirmosios į dokto- 274 Alvydas Umbrasas Litewska terminologia odrodzonej nepriklausomybės pradžioje BAZA DANYCH TERMINÓW Nuo terminų žodynų rengimo ir skelbimo šiais laikais neatsiejamos informacinės technologijos. Filologiniai tyrimai kompiuterizuoti (tuo metu tai vadinta mokslinių tyrimų automatizavimu) pradėti dar praėjusio amžiaus devintajame dešimtmetyje tuometiniame Matematikos ir kibernetikos instytutu (po odzyskaniu niepodległości przemianowany na Instytut Matematyki i Informatyki19). O komputeryzacji danych terminologicznych i potrzebie banku terminów w 1988 r. zaczął mówić ówczesny zastępca dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej A. Vanagas (wkrótce został dyrektorem odrodzonego Instytutu Języka Litewskiego), który w ogóle uważał, że wśród terminologów na początku niepodległości nie čių dėl plačios terminologijos programos (Urnėžiūtė 2002: 20–21). Matybyło wątpliwości co do banku danych terminologicznych; popierał to St. Keinys, kierujący Działem Kultury Języka i Terminologii (MT 1991 06 25), który już wówczas twierdził, że „od dawna się o nim mówi, ale nic się nie robi” (TS 1991 12 23). Ukierunkowane dyskusje rozpoczęto w utworzonym Dziale Terminologii – już wiosną 1992 r. odbyło się posiedzenie tego działu poświęcone wyłącznie sprawie tworzenia banku terminów, w którym wspólnie uczestniczyli pracownicy Laboratorium Automatyzacji Badań Naukowych Instytutu Matematyki i Informatyki Valentinas Černiauskas (kierownik laboratorium) i Vida Žilinskienė (TS 1992 05 11). Na posiedzeniu mówiono o banku terminów potrzebnym nie tylko specjalistom, lecz całemu społeczeństwu, omówiono wybór możliwych źródeł, konieczność ich komputeryzacji według jednej struktury i postanowiono „tworzyć uniwersalną bazę danych terminologicznych (bank), przeznaczoną dla szerokiego użytkownika” (TS 1992 05 11). Uzgodniono, że bazę danych należy tworzyć na podstawie słowników terminologicznych (rozpocząć od terminów techniki i fizyki), a później uzupełniać ją terminami z encyklopedii, Słownika współczesnego języka litewskiego (w tym czasie jego komputeryzacja była już kończona), Poprawek terminologicznych itp. W 1993 r. ci sami dyskutanci (dołączył jeszcze Gediminas Daugėla z Redakcji Nauki i Techniki) ponownie zebrali się, aby omówić prace nad tworzeniem banku terminów i powstałe problemy (TS 1993 06 24). Mówiono o „strukturze karty terminu”, tj. budowie artykułu hasłowego terminu; uzgodniono zaznaczać akcent terminu, wskazywać, czy termin jest normatywny, podawać określone jego parametry gramatyczne, cechy klasyfikacyjne (rodzajowy, gatunkowy, podgatunkowy) itp. Postanowiono stworzyć strukturę artykułu hasłowego zgodnie ze standardem 19 Obecnie jest to Instytut Nauk o Danych i Technologii Cyfrowych Uniwersytetu Wileńskiego. Lietuvos RST 1115-90 Terminologijos principai ir metodai. 275Terminologia | 2020 | 27 Widać, że K. Gaivenis interesował się wówczas20 tym, jak podobne prace są wykonywane za granicą, co zrobiono w innych instytucjach na Litwie i jaki bank terminów byłby dla nas najbardziej odpowiedni. Swoje omówienie i pomysły przedstawił w artykule (Gaivenis 1993: 8–11), w którym w nowatorski sposób rozważał, że funkcje banku terminów powinny obejmować inwentaryzację terminologii litewskiej, wymianę informacji z innymi bankami terminów itd. Rzeczywisty impuls nastąpił, gdy na podstawie wszystkich dyskusji i wspomnianego artykułu w Wydziale Terminologii opracowano program tworzenia Banku Terminów (zob. rys. 3), który w 1995 r. zatwierdziła Rada Naukowa Instytutu Języka Litewskiego (MT 1995 03 15). nie tylko o terminografii, lecz także o gromadzeniu danych dotyczących bibliografii terminologicznej), kryteria wyszukiwania terminów. Kwestie finansowania rozwiązały się, gdy prace prowadzone w Instytucie Programoje buvo numatyti darbo tikslai, bazės šaltiniai (galvota ne tik Matematyki i Informatyki w 1996 r. zaczęła wspierać Państwowa Komisja Języka Litewskiego w ramach programu używania i rozwoju języka państwowego na lata 1996–2005. Terminolodzy uczestniczyli jako konsultanci do spraw doboru treści i struktury oraz systemu wyszukiwania terminów21. Prawdą mówiąc, z powodu przeszkód technologicznych (środowisko programowe początkowo nie było przystosowane do języka litewskiego, brakowało czcionek itp.) oraz złożonej struktury bazy, częściowo ukierunkowanej na potrzeby naukowe, prace ukończono dopiero w 200322 r. Do bazy terminów języka litewskiego Instytutu Matematyki i Informatyki, inaczej zwanej Terminynasem Języka Litewskiego23, włączono ogółem dane z 27 wybranych najlepszych słowników terminologicznych, wydanych w latach 1965–2003 i obejmujących różne dziedziny. Podczas tworzenia tej bazy położono fundamenty cyfryzacji danych terminologicznych na Litwie. Możliwości bazy zasadniczo 20 Należy zwrócić uwagę, że terminolodzy przez długi czas nie mieli komputerów. Właśnie w kontekście baz danych terminologicznych, a także tworzenia, jak ujął to uczestniczący w posiedzeniu V. Ambrazas, „komputerowego zasobu” terminów, w 1994 r. zaczęto mówić o potrzebie komputera w Dziale Terminologii (kwestię tę podniosła G. Kavaliūnaitė) (TS 1994 12 12), jednak, jak wynika ze sprawozdania Działu Terminologii z 1997 r., pierwszy komputer dział otrzymał dopiero w 1997 r.; w uporządkowaniu jego programów pomagali nie tylko pracownicy instytutu, lecz także twórcy bazy danych terminologicznych pracujący w Instytucie Matematyki i Informatyki. 21 Pojawiały się rozważania, że Laboratorium Automatyzacji Badań Naukowych Instytutu Matematyki i Informatyki, które digitalizowało słowniki terminologiczne i tworzyło bank terminów, należałoby przenieść do Instytutu Języka Litewskiego (MT 2000 05 23). 22 Początkowo (jeszcze podczas rozważań nad programem tworzenia banku terminów) sądzono, że w ciągu 3 padaryti prieinamą visuomenei su bent 10 terminų žodynų duomenimis, o vėliau duomenis palaipsniui lat można uzupełnić bazę terminologiczną (MT 1995 03 15). 23 Chociaż dziś baza jest przestarzała pod względem technologicznym, po zainstalowaniu niezbędnego oprogramowania można z niej korzystać również obecnie. Szerzej zob. Meškauskienė 2005, a także www.terminynas.lt (pod tym adresem można znaleźć odsyłacze do programów i wykaz źródeł terminograficznych bazy). Część danych tej bazy została później przeniesiona do innych baz, na przykład do Banku Terminów Republiki Litewskiej, Zintegrowanych zasobów języka litewskiego i piśmiennictwa systemą Raštija.lt. 276 Alvydas Umbrasas Lietuvių terminologija atkurtosios nepriklausomybės pradžioje Rys. 3. Pierwsza strona programu opracowywania Banku Terminów (1995 r.) 277Terminologija | 2020 | 27 pozostała niewykorzystana, a jego aktualność zmalała, gdy pod koniec 2003 r. na podstawie przyjętej ustawy Republiki Litewskiej o Banku Terminów Republiki Litewskiej rozpoczęto tworzenie Banku Terminów Republiki Litewskiej24 (uzupełnianego od 2005 r.). Bank ten, utworzony z inicjatywy Państwowej Komisji Języka Litewskiego, jest przede wszystkim przeznaczony do potrzeb administracyjnych – jest to państwowy system informacyjny służący do zarządzania terminami aktów prawnych, ale obejmuje również terminologię naukową, a także obficie publikuje dane ze słowników terminologicznych (szerzej zob. Umbrasas 2013, a także http://terminai.vlkk.lt). WNIOSKI Przywrócenie niepodległości Litwy w 1990 r. znacząco wpłynęło na różne dziedziny działalności państwa. Język litewski, który stał się językiem państwowym, stopniowo zaczął upowszechniać się w całym publicznym życiu państwa, w tym w tych dziedzinach, z których w okresie sowieckim został niemal całkowicie wyparty. W dziedzinie terminologii pojawiło się niemało wyzwań, ponieważ po zmianie ustroju państwowego i otwarciu granic trzeba było nazwać pojęcia, które wcześniej nie były aktualne. Wraz ze wzrostem możliwości języka litewskiego rosło również zapotrzebowanie na porządkowanie terminologii. W Instytucie Języka Litewskiego od samego jego założenia w 1941 r. zwracano uwagę na badanie i porządkowanie terminów, a po przywróceniu niepodległości ukształtowały się sprzyjające warunki do jeszcze większej koncentracji sił terminologów – w 1991 r. utworzono samodzielny Dział Terminologii, którego kierownictwo objął K. Gaivenis. Wcześniej terminolodzy pracowali w ramach innych działów, tworząc Grupę Terminologiczną (od 1971 r.), a w latach 1989–1991 grupa ta była częścią Działu Kultury Języka i Terminologii, kierowanego przez St. Keinysa. Praca w zespołach przygotowujących słowniki terminologiczne od dawna była dla terminologów czymś zwyczajnym, a na początku niepodległości, wraz z rozwojem terminografii, działalności tej trzeba było poświęcać jeszcze więcej uwagi, tym bardziej że działalność Rady Terminologicznej działającej przy Akademii Nauk od 1971 r. po cichu wygasła i Dział Terminologii stał się głównym organem zatwierdzającym słowniki terminologiczne. Doszły również kwestie standaryzacji terminów – jeszcze w czasach Sąjūdisu postanowiono opracowywać litewskie normy terminologiczne, a w pierwszych latach niepodległości ówczesny Departament Standaryzacji i Jakości przyjął normę Lietuvos RST 1115-90 Zasady i metody terminologii (uzgodnioną z odpowiednią normą międzynarodową ISO 704-87), w której opracowaniu uczestniczył Dział Terminologii. Od 1992 r. w rozdziale 24 Aby nie myliły się dwie bazy danych, bazie danych Instytutu Matematyki i Informatyki, wcześniej zwykle nazywanej bankiem terminów, nadano trafną nazwę Terminynas. 278 Alvydas Umbrasas Terminologia litewska Po odzyskaniu niepodległości nepriklausomybės pradžioje rozpoczęto przeprowadzanie językowych ekspertyz standardów terminologicznych, a w tę działalność zaangażowali się niemal wszyscy pracownicy wydziału. Pracy praktycznej było tak dużo, że zaczęto się nawet obawiać, iż zaczyna ona wypierać pracę naukową, która dla instytucji naukowej powinna być ważniejsza. Wraz z utworzeniem Wydziału Terminologii pojawił się pomysł rozpoczęcia wydawania samodzielnego czasopisma poświęconego wyłącznie terminologii — „Terminologija” (wcześniej tej dziedzinie poświęcano pojedyncze numery „Kalbos kultūra” i „Lietuvių kalbotyros klausimai”). Kolegium redakcyjne zatwierdzono na samym początku 1993 r., jednak wizja publikacji wciąż się zmieniała; pierwszy redaktor odpowiedzialny, St. Keinys, popierał koncepcję publikacji po części naukowej, po części popularnonaukowej (najprawdopodobniej dlatego pierwszy numer czasopisma zatytułowano „Terminologijos vagos”), jednak później, pod redakcją K. Gaivenisa, obrano bardziej naukowy kierunek i z czasem czasopismo to stało się główną trybuną terminologów. Od samego początku niepodległości rozważano konieczność wykorzystania technologii komputerowych w pracy terminologicznej — w 1992 r. w Wydziale Terminologii wraz z pracownikami ówczesnego Instytutu Matematyki i Informatyki rozpoczęto rozpatrywanie koncepcji bazy danych terminologicznych i uzgodniono, że wspólnymi siłami zostanie utworzony przeznaczony dla społeczeństwa bank terminów. Już w 1993 r. podjęto decyzje dotyczące różnych kwestii struktury artykułu terminologicznego, a jeszcze więcej aspektów struktury i zakresu bazy danych przewidziano w Programie opracowania Banku Terminów przygotowanym w 1995 r. w Wydziale Terminologii. Baza danych terminologicznych, opracowywana w Instytucie Matematyki i Informatyki przy konsultacjach terminologów i finansowana przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, później nazwana Terminynasem Języka Litewskiego, stała się dostępna dla społeczeństwa dopiero w XXI wieku, a jej dane i dorobek twórców okazały się przydatne przy tworzeniu późniejszych baz danych terminologicznych, w tym obecnego Banku Terminów Republiki Litewskiej. W ciągu pierwszych kilku lat po odzyskaniu niepodległości w dziedzinie terminologii wykonano niemało prac zarówno w zakresie porządkowania terminów, jak i ich badań (jako połączenie nauki i praktyki można wymienić wydaną już na samym początku istnienia odrodzonego państwa broszurę Terminologijos taisymų (1992), przygotowaną przez terminologów). Zasadniczo w tym czasie w Dziale Terminologii dano impuls do działalności związanej z perimtai Valstybinės lietuvių kalbos komisijos, padėti koncepciniai komoceną słowników terminologicznych i norm, położono później podwaliny pod tworzenie baz danych terminów komputerowych na Litwie oraz stworzono warunki dla litewskiej nauki o terminologii. 279Terminologija | 2020 | 27 LITERATŪRA Auksoriūtė Albina 2005: Praca terminologiczna w Instytucie Języka Litewskiego. – Terminologia narodów bałtyckich problemos ir Europos Sąjunga: straipsnių rinkinys, atsak. red., sud. A. Auksoriūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 11–20. Auksoriūtė Albina 2014: Terminologijos komisijos (1945–1971) veiklos apžvalga. – Terminologija 21, 192–208. Gaivenis Kazimieras 1993: Keletas pastabų dėl terminijos ugdymo. – Kalbos kultūra 65, 4–11. Keinys Stasys 2012 [1994]: Państwo litewskie, naród i język. – Keinys St. Rozwój terminologii litewskiej, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 19–28. Klimavičius Jonas 2003: Litewska terminografia: zarysy przeszłości, trudności i zadania teraźniejszości. – Terminologija 10, 9–32. Kniūkšta Pranas 2018: Z doświadczeń pracy nad językiem administracyjnym. – Gimtoji kalba 10, 27–29. Maslauskienė Lietuvos RST 1115-90 Terminologijos principai ir metodai. Renata 2004: Standaryzacja terminów. – Problemy historii i współczesności terminologii: zbiór artykułów: ku pamięci Kazimierasa Gaivenisa, red. A. Auksoriūtė, red. odp. St. Keinys, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 256–270. Meškauskienė Snieguolė 2005: Baza terminów języka litewskiego Instytutu Matematyki i Informatyki (Tezaurus języka litewskiego). – Problemy terminologii narodów bałtyckich i Unia Europejska: zbiór artykułów, red. odp., oprac. A. Auksoriūtė, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 89–96. TT – Poprawki terminologiczne, oprac. K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Wilno: Mokslas, Umbrasas 1992. Alvydas 2013: Bank terminów Republiki Litewskiej: 10 lat po przyjęciu ustawy. – Terminologia 20, 96–122. Urnėžiūtė Rita 2002: Przygotowywany komputerowy bank terminów [rozmowa z dr. V. Černiauskasem]. – Język ojczysty 7–8, 20–24. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2001–2020. Dostęp online: https://www.vle.lt [dostęp: 2020-09-07]. TERMINOLOGIA LITEWSKA PO PRZYWRÓCENIU NIEPODLEGŁEGO PAŃSTWA LITEWSKIEGO Streszczenie Artykuł poświęcony jest 30. rocznicy przywrócenia niepodległego państwa litewskiego. Omawia prace terminologiczne wykonane na Litwie po przywróceniu niepodległości Litwy (ze szczególnym uwzględnieniem pierwszych pięciu lat). Po ponownym ustanowieniu niepodległego państwa litewskiego 11 marca 1990 r. na pierwszy plan wysunęło się szereg problemów terminologicznych, ponieważ w okresie radzieckim język litewski został niemal wyparty z niektórych dziedzin; w niektórych innych dziedzinach terminologia nie była rozwijana; brakowało słowników terminów. Stan badań terminów. Uwarunkowania Lithuanian as the official language increased the need for the management and repolityczne sprawiły, że w 1991 r. przy Instytucie Języka Litewskiego utworzono odrębny Dział Terminologii, kierowany przez Kazimierasa Gaivenisa (przed tą datą terminolodzy pracowali w ramach Grupy Terminologicznej w innych działach). Artykuł koncentruje się na działalności tego działu. Przedstawia okoliczności jego utworzenia, główne prace, problemy tamtego okresu oraz plany opracowane na przyszłość. Również w czasach radzieckich powszechną praktyką było, że terminolodzy pracowali w zespołach roboczych opracowujących słowniki terminów; jednak w związku z rozwojem terminografii po odzyskaniu niepodległości należało poświęcić tej działalności jeszcze więcej uwagi, ponieważ Dział Terminologii stał się głównym organem 280 Alvydas Umbrasas Terminologia litewska odrodzonej approval of the dictionaries of nepriklausomybės pradžioje terms. Co więcej, należało rozwiązać kwestie standaryzacji terminów – postanowiono opracować litewskie normy terminologiczne; w 1990 roku ówczesny organ normalizacyjny przyjął litewską normę RST 1115-90 Terminologijos principai ir metodai (została ona zharmonizowana z odpowiednią normą międzynarodową ISO 704-87 Terminology work – Principles and methods); W opracowaniu tej normy uczestniczył również Dział Terminologii. Od 1992 roku w dziale organizowano ekspertyzy językowe norm terminologicznych. Pracy praktycznej było tak dużo, że już obawiano się, iż wkrótce przyćmi ona pracę naukową. Utworzenie Działu Terminologii zrodziło pomysł wydawania Terminologija, niezależnego czasopisma naukowego poświęconego wyłącznie terminologii. Pierwsza rada redakcyjna została zatwierdzona na początku 1993 roku, lecz wizja publikacji nie była jeszcze całkowicie jasna; pierwszy redaktor naczelny, Stasys Keinys, opowiadał się za koncepcją czasopisma pisanego w połowie w stylu naukowym, a w połowie popularnonaukowym; jednak później, gdy redaktorem naczelnym został Kazimieras Gaivenis, czasopismo obrało kierunek naukowy. Od samego początku niepodległości włączenie technologii komputerowych do prac terminologicznych znajdowało się w agendzie; to właśnie w 1992 roku w Dziale Terminologii, we współpracy z ówczesnymi pracownikami Instytutu Matematyki i Informatyki, po raz pierwszy powstała idea bazy terminologicznej i uzgodniono wspólne utworzenie banku terminów przeznaczonego do użytku publicznego. Decyzję w sprawie różnych kwestii związanych z kompozycją haseł terminologicznych podjęto już w 1993 roku; jeszcze więcej aspektów dotyczących kompozycji i zakresu bazy danych przewidziano w Programie rozwoju Banku Terminów opracowanym w Dziale Terminologii ment in 1995. Advised by terminologists and financed by the State Commission of Języka Litewskiego, a w Instytucie Matematyki i Informatyki utworzono pierwszą bazę danych terminów litewskich o szerokim zakresie (udostępniono ją publicznie w XXI wieku). Doświadczenie zdobyte w tym procesie pomogło autorom w tworzeniu innych baz terminologicznych, w tym współczesnego Banku Terminów Republiki Litewskiej. Otrzymano 2020-09-07 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E-mail [email protected]