XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu „liga“ ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis

233Terminologija | 2020 | 27 doi.org/10.35321/term27-10 XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai nazwy złożone z członem głównym liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ADNOTACJA W artykule analizowane są dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga i spaudoje (knygose, knygelėse, laikraščių ir kalendorių straipsniuose) vartoti członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami, popularyzowane w medycynie od końca XIX do początku XX wieku. Wyjaśniono, pod jakimi względami znaczeniowymi człony zależne charakteryzują człon główny liga oraz jakie są właściwości wyrażenia tych członów. Człon główny liga może być charakteryzowany przez człon zależny pod różnymi względami znaczeniowymi – według jego związku z rzeczami niemateterialiais (dažniausiai) (laiku, reiškimosi pobūdžiu ir kt.) ir materialiais (retai) (organizmem, płynem ustrojowym, organem itp.). Człony zależne wyrażane są przymiotnikami prostymi, zaimkowymi i derywowanymi (głównie). Do właściwych terminów należy mniejszość dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga. somieji dėmenys įvardija rūšines sąvokas – žymi būdingąją ypatybę ir yra laikyW większości ich elementy oznaczają cechę tymczasową i należy je uważać za połączenia wyrazowe o charakterze opisowym. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, dwuwyrazowa nazwa złożona, nazwa choroby, pagrindinis dėmuo, priklausomasis dėmuo STRESZCZENIE Artykuł ma na celu analizę dwuwyrazowych nazw złożonych, w których elementem nadrzędnym jest liga, a elementy zależne wyrażone są przymiotnikami; nazw tych używano w stylu naukowym (w the medical press of the late 19th century–early 20th century written in popular książkach, broszurach oraz artykułach prasowych i kalendarzowych). Podjęto próbę ustalenia, za pomocą jakich aspektów semantycznych elementy zależne opisują element nadrzędny liga oraz jakie są specyficzne cechy wyrażania tych elementów. Element zależny może opisywać element nadrzędny liga pod różnymi względami semantycznymi – poprzez jego związek z czymś niematerialnym (zwykle) (czasem, a także różnorodnością. Na cześć litewskich lekarzy i przedstawicieli innych zawodów, którzy 234 Palmira Zemlevičiūtė XIX w. koniec–XX w. początek dwuwyrazowe złożone dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis pavatype of manifestation, etc.) and material (rarely) (organism, body liquid, etc.) matter. Dependent elements take the form of simple, pronominal and derivative (in most cases) adjectives. In rare cases the dependent elements of the composite names with the head component liga indicate superordinate conorgan, cepts – they mark a general specific feature and should be considered terms. In most cases dependent elements specify a temporary quality and proper should therefore be considered descriptive word phrases. element KEywOrDS: medicine, term, two-word composite name, name of disease, head element, zależny UWAGI WSTĘPNE Na Litwie książki medyczne zaczęto drukować pod koniec XVI w. w języku łacińskim. Pierwsze drukowane litewskie teksty medyczne pojawiły się dopiero w XVIII w. (szerzej zob. Zemlevičiūtė 2009: 39–42), a ich liczba zaczęła wzrastać od XIX w. Okres ten śmiało można by nazwać okresem przełomu i rozkwitu litewskojęzycznego piśmiennictwa medycznego. Wówczas nie tylko wyszedł z druku ogromny zbiór różnej objętości lių1, bet sveikatos ir gydymo klausimais imta rašyti ir kitokios rūšies spaupopularnie napisanych książek medycznych i w wydawnictwach książkowych – w gazetach i kalendarzach. Kalbamųjų raštų gausa neabejotinai lėmė ir medicinos terminų poreikį pisali na tematy medyczne, należy powiedzieć, że terminów przede wszystkim szukali w żywym języku, a nie znalazłszy tam słów odpowiednich do nazywania pojęć, nie wybierali najłatwiejszej drogi — zapożyczania z innych języków (choć oczywiście nie stronili i od tego). Moim zdaniem dlatego ówczesna litewska terminologia medyczna, choć być może z dzisiejszej perspektywy wydaje się niedojrzała, šiojo), bet rinkosi sunkesnį, kūrybos, kelią – terminus mėgino kurti patys. jest swoista i interesująca do badania, ponieważ wykorzystywała zasoby języka litewskiego na potrzeby terminologii. Najwięcej wówczas pisano o chorobach i ich leczeniu. Był to palący problem kianti ne tik medicinos istorijos žinių, bet ir bylojanti apie neišsenkamas tamtych czasów (szerzej o stanie spraw zdrowotnych w kraju zob. Grinius 1929; Micelmacheris 1959; Мицельмахерис 1967; Meškauskas 1987; Šuminas i in. 1988; Miežutavičiūtė 2001; Gurevičius 2007). A zatem połączeń wyrazowych najwięcej spotyka się w publikacjach z omawianego okresu. 1 Warto zauważyć, że ich autorami byli nie tylko litewscy lekarze (wśród bardziej znanych wymienić należy Petrasa Avižonisa, inteligenci – językoznawcy, księża, inżynierowie, prawnicy, pisarze itd. prantama, kad ligų pavadinimų ar ligas įvairiais atžvilgiais apibūdinančių Juozas Bagdonas, Kazys Grinius, Stasys Matulaitis, Antanas Vileišis ir kt.), bet ir kitų profesijų lietuvių 235 Terminologia | 2020 | 27 Jedną z cech pozwalających uznać połączenie wyrazowe za termin jest kad jis įvardija tam tikros profesinės žmogaus veiklos srities rūšinę sąvoką (Kvašytė 2005: 70; Кузовлева 2014: 107). Sudėtinio termino2 dėmeto, że jego składniki są wyrazami leksyki ogólnej i dopiero połączenie tych wyrazów staje się terminem (Левенкова 2015: 1399). Dwuwyrazowy lub wielowyrazowy termin złożony pod względem semantycznym jest złożoną nazwą łączącą dwa lub więcej jednostek leksykalnych w jedną całość. Podobnie jak termin prosty, pełni on funkcję nominatywną, jednak sposoby tworzenia tych terminów różnią się – dla terminu prostego charakterystyczna jest leksykalno-semantyczna, a dla teratūroje pažymima, kad gana dažni ir produktyvūs sudėtiniai terminai, złożonego – składniowa (Татаринов 2006: 188, 192; Кузовлева 2014: 108). W terminologii są one wyrażane przez atrybutywne połączenia wyrazowe. Ten typ połączeń wyrazowych jest wygodnym środkiem tworzenia terminów. Atrybutami dwuwyrazowych terminów złożonych, oprócz rzeczowników, mogą być przymiotniki, imiesłowy i liczebniki (Демьянова 2019: 44). Uważa się, że terminy złożone są bardziej charakterystyczne dla młodych i aktywnie rozwijających się nauk. Jednak z biegiem czasu zachodzi proces odwrotny i pojawiają się terminy proste określające pojęcia, do których nazwania wcześniej potrzebne były połączenia wyrazowe (Гросс 2015: 55). Termin złożony3 nazywa się zatem połączeniem przyłącznym lub współrzędnym, swobodnym lub frazeologicznym, powstałym wskutek gramatycznej i semantycznej spoistości dwóch lub większej liczby wyrazów, które nazywa jedno złożone pojęcie gatunkowe określonej dziedziny i jest stosowane w tekstach specjalistycznych (Даниленко 1977: 104; Головин, Кобрин 1987: 47, 132; Татаринов 2006: 192; Кузовлева 2014: 108). Złożone terminy w swoich publikacjach terminologicznych szerzej lub węziej analizowali wszyscy litewscy terminolodzy. Istnieje niemało badań poświęconych wyłącznie terminom złożonym (zob. Gaivenis 1963; Gaivenis 1968; Auksoriūtė 1996; Gaivenytė 2000a; Gaivenytė 2000b; Gaivenis 2004; Umbrasas 2004; Drukteinis 2011; Kitkauskienė 2011; Litevkienė 2013; Litevkienė 2014; Zemlevičiūtė 2014; Litevkienė 2015; Mitkevičienė 2019). Najpełniej litewskie dwuwyrazowe terminy złożone zbadał Kazimieras Gaivenis w 1969 r. w rozprawie doktorskiej Sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. 37, 104, 132; Головин, Кобрин 1987: 72), terminologiczne połączenia wyrazowe (терминологические словосочетания, 2 Plačiau apie sudėtinio termino bruožus žr. Турчинская 2001: 1; Паршина 2009: 12; Кузовлева 2014: 109. 3 Dar plg. terminai žodžių junginiai (термины словосочетания, термины-словосочетания) (Даниленко 1977: терминосочетания) (Головин, Кобрин 1987: 43, 45; Татаринов 2006: 192). 236 Palmira Zemlevičiūtė Dwuwyrazowe terminy złożone z końca dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Sudėtiniai pavadinimai4 su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu5 reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis rinkti iš XIX a. pab.–XX a. pr. poXIX–początku XX w. w popularnych publikacjach z dziedziny medycyny i zdrowia oraz w innych publikacjach, w których pisano o zagadnieniach tych dziedzin (gazetach, kalendarzach). Materiał badawczy stanowi 128 dwuwyrazowych nazw złożonych (z pominięciem wariantów). Celem artykułu jest zbadanie, pod jakimi względami znaczeniowymi zależne człony wyrażone przymiotnikami charakteryzują człon nadrzędny liga oraz jakie są właściwości formalne tych członów. Dążąc do tego celu, stawia się następujące zadania: 1) zebrać dwuwyrazowe nazwy złożone z członem nadrzędnym liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami z książek, broszur i artykułów z dziedziny medycyny i zdrowia, popularyzujących wiedzę, z końca XIX–początku XX wieku, 2) podzielić te nazwy na grupy według tego, jakiego rodzaju przymiotnikami wyrażone są ich człony zależne, 3) ustalić wewnątrz tych grup znaczenia i typy formalne członów zależnych. W analizie materiału opiera się na metodzie analityczno-opisowej (głównie), interpretacyjnej i porównawczej. Tę ostatnią stosuje się w celu ustalenia, mų atitikmenys, nors, tiesą pasakius, ne visada pavyksta identifikuoti, jakie są współczesne odpowiedniki nazw chorób używanych na przełomie XIX i XX wieku, jakie choroby określają terminy z przeszłości. Najczęściej pomagają, rzecz jasna, niekiedy podawane obok odpowiedniki łacińskie, a także kontekst, tj. tematyka tekstów, w których terminy te są używane. Nierzadko dla ułatwienia zrozumienia znaczenia przy nazwach podaje się zdania ilustrujące. Terminy podaje się w oryginalnej pisowni wraz z danymi bibliograficznymi – skrótem źródła, rokiem wydania, numerem (jeśli jest to czasopismo) i stroną. Dane wypowiedzi uszeregowano w porządku chronologicznym. Dwuwyrazowe nazwy złożone zapisuje się kursywą, a ich człony zależne wyróżnia się pogrubioną czcionką. Warianty nazw6 podaje się po ukośniku. W tabelach podaje się dane ilościowe. 4 W artykule wybrano do stosowania semantycznie szerszy termin nazwa złożona, ponieważ nie wszystkie nazwy z członem głównym liga można uznać za terminy (szerzej zob. podrozdział „O (nie)terminologiczności dwuwyrazowych nazw złożonych z członem liga”). 5 Należy powiedzieć, że w badanym materiale znaleziono dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym vardžiais. liga, kurių priklausomieji dėmenys reiškiami daiktavardžio kilmininku ir dalyviais, tačiau šiame straipsnyje dėl medžiagos gausos apsiribojama tik tais pavadinimais, kurių priklausomieji dėmenys reiškiami būd6 W artykule za warianty uznaje się różniące się pod względem formy człony zależne, np.: bjauri i biauri, baisi i baiſi, aštri i asztri, lytiška i lytiškos, vandeninė i vandeninē, epidemiška i ėpidėmiška itd. Zdarza się, że wariuje również człon główny, np. liga i Liga. 237Terminologija | 2020 | 27 O DWUWyRAZOWYCH ZŁOŻONYCH NAZWACH Z CZŁONEM LIGA (NIE)TERMINOLOGICZNOŚĆ W analizowanych tekstach występują dwojako interpretowalne dwu wyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga. Przede wszystkim należy wyróżnić nazwy chorób (tak zwane terminy właściwe), takie jak kruvinoji liga (łac. dysenteria), mėlynoji liga (łac. cyanosis) itd., które określają konkretne pojęcia kliniczne. Istnieją jednak również tak zwane nazwy opisowe, które najczęściej pojawiają się przy opisywaniu chorób. tikrieji ligų pavadinimai cholera, sifilis pakeičiami apibūdinamuoju paNa przykład w nazwie baisi liga. W tym przypadku baisi liga nie jest terminem. Zdarza się jednak, że to samo połączenie wyrazowe w jednym tekście jest właściwą nazwą choroby, a w innym – tylko jej opisem. Na przykład w częstych publikacjach syfilis nazywany jest terminem bjauri liga, jednak w innych to połączenie wyrazowe jest jedynie określeniem choroby (najczęściej wartościującym) – świerzb nazywany jest bjauria liga. 1. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne reiškiami būdvardžiais7 K. Gaivenis pisał, że określenia terminów złożonych mogą pod różnymi względami charakteryzować człon główny. W związku z tym terminy złożone, nawet mające ten sam człon główny, mogą tworzyć kilka (w rzadkich przypadkach – nawet kilkanaście) grup tematycznych (Gaivenis 2014 [1975]: 70). Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga dzieli się na 3 grupy ze względu na to, jakiego rodzaju przymiotnikiem (prostym, derywowanym, zaimkowym) wyrażany jest człon zależny. W analizowanym materiale człony zależne dwuwyrazowych nazw złożonych z głównym członem liga wyrażane są trzema rodzajami przymiotników – prostymi, derywowanymi (sufiksalnymi, prefiksalnymi, złożonymi) oraz zaimkowymi (zob. tabelę 1). 7 W niniejszym artykule analizowane są wyłącznie takie dwuwyrazowe nazwy złożone, których człony zależne mają pochodzenie czysto litewskie lub są hybrydami, tj. wyrazami, które w swoim składzie mają elementy obcego (najczęściej jest to rdzeń) i litewskiego (najczęściej są to afiksy, np. przedrostki, przyrostki) pochodzenia. Pomija się takie hybrydy, które w swoim składzie mają wyłącznie elementy obcego pochodzenia, np. prancuzkas (rdzeń pochodzenia międzynarodowego i przyrostek pochodzenia słowiańskiego) (termin prancuzka liga LieUK 1905 36), chociaż nazwy złożone z członami zależnymi tego pochodzenia występowały niemal wcale, z wyjątkiem wspomnianego terminu. 238 Palmira Zemlevičiūtė Koniec XIX w.–początek XX w. dwuwyrazowe złożone nazwy dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Tabela 1. Typy realizacji modelu strukturalnego Bdv ← Dktvliga i ich wyrażenie procentowe TYPY REALIZACJI WYRAŻENIE PROCENTOWE Bdvppr ← Dktvliga 23 % Bdvišv ← Dktvliga 59 % Bdvįvardž ← Dktvliga 18 % W połączeniach atrybutywnych rzecz8 jest charakteryzowany bezpośrednio, tzn. przypisuje mu się bezpośrednią cechę, która jest nazywana wyrazem o niemotywowanym znaczeniudžiais – nusakoma kaip savaime jam priklausoma (žr. Bunevičiūtė 1998: 33). 1.1. Dwuwyrazowe złożone nazwy z członem głównym liga, których człony zależne są wyrażane prostymi9 przymiotnikami. W tej podgrupie omawiane są dwuwyrazowe złożone nazwy, których człony zależne są wyrażane prostymi przymiotnikami. W większości są to złożone nazwy relacji określającej. Funkcja ich członu zależnego – pa34). Zgodnie z dominującymi cechami rodyti kokį nors esminį apibūdinamojo dalyko požymį (Bunevičiūtė 1998: semantycznymi człon zależny wyrażony prostym przymiotnikiem może pod różnymi względami charakteryzować człon główny liga; a zatem, uwzględniając to, wyróżnia się następujące grupy nazw: cechami • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su wewnętrznymi (niematerialnymi). Nazwy te wyraźnie wskazują na wartościujący, najczęściej negatywny, stosunek autora do opisywanej choroby: baisi liga LKV 1891 (1890) 27, RM 1893 13, U 1895 (1899) 60, LtUK 1901 (1900) 34, 13 100, TSp 1898 8 9, DžLA 1899 3, PmP 1899 2, UK 1900 NK 1905 (1904) 19, Vž 1905 232 1: Jau Varšavoje Lodziuje ir kitur serga ir miršta žmonės tąja baisia liga10, Vž 1905 56 3, DN 1906 36, UKT 1907 53, 1915 1, LUL 1915 30, UkK 1917 70, LietK 1918 75, Svk 1920 1 3 / baiſi Liga LKA 1895 120, bjauri liga DMS 1912 MGV 1909 216, ŪKT 1910 45, Svk 1911 5 1, Svk 1914 4 16, PR 31 / biauri liga Szv 1888 3 81: Vienok vargu rasis toks, kuris norētų sirgti 8 W tym przypadku członem głównym jest liga. 9 W tej grupie podaje się głównie przymiotniki mające pierwotne przyrostki (szerzej o pierwotnych i wtórnych przyrostkach przymiotników zob. LKG I 551, 555–556). Omawiane przymiotniki mają indywidualny reikšmę (LKG I 551). 10 cholera. Šiame ir kituose iliustraciniuose sakiniuose retinta mano – P. Z. 239Terminologija | 2020 | 27 Svk 1910 1 6, Svk 1910 8 5, Svk 1914 3 10, niežais; visi gerai žino, kokia tai b i a u r i l i g a , U 1895 21 167: Tai kuom-gi galima gydyti nuo pasiutimo? Iki paskutinių metų daktarai nežinojo tikro vaisto nuo tos b i a u r i o s l i g o s ; <...> bili11 liga DMS 1912 LieUK 1905 36, duża choroba13 Svk 1909 6 3, 16, bloga liga12 ZGL 1886 9: b ł o g a l i g a , brantaj (Sifilis), groźna14 choroba SK 1905 1920 5–6 1: Dlatego możemy poradzić 26, įkiri liga SK 1905 50, jautri liga NG 1908 88, maža liga Svk tylko jedno – natychmiast, nawet z m a ł ą c h o r o b ą, zwrócić się do lekarza / maża liga DK 1908 161, zła choroba MGV 1909 190, DMS 1912 61 / zła choroba VL 1890 27 4: <...> dzieci są skłonne chorować na rozmaite z ł e c h o r o b y, takie jak odra, krztusiec, koklusz, krup i t. d. <...>, SK 1905 65, NLc 1910 9 33, podła choroba – syfilis V 1897 3 42, sroga choroba DN 1906 93, ważna choroba BK 1911 44, prawdziwa choroba TSp 1898 4 7, Svk 1912 10 39: On [spirytus palący - P. Z.] bardzo nadaje virinamoms mašinėlėms, bet gerti jo niekam nepatariame, nes iš to się do lamp i będzie p r a w d z i w ą c h o r o b ą albo nawet śmiercią. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su charakter przejawiania się jakościowego: aštri15 liga V 1891 4 54: Kita visai su sausligē; rzadko zaczyna się jako o s t r a c h o r o b a, <...>, Vž 1908 9 4, žin 1911 192, DMS 1912 81 / asztri liga LAK 1885 56, częsta choroba PR 1915 4, lekka choroba LKV 1891 (1890) 26, DN 1906 139, lė1912 77: <...> zdarza się jakaś błaha choroba, którą można usunąć prostymi domowymi środkami i lekarstwami, zwykła choroba SK 1905 161, Svk 1915 1 1: Cholera również ni16 (-a ?) liga UK 1900 (1899) 38, menka liga SK 1901 1, DMK jest s i l n ą c h o r o b ą, która wyniszczyła niemało milionów ludzi, nagła choroba žin 1911 127, DMS 1912 17, ciężka choroba LAK 1885 55, SžL 1886 4, U 1892 4/5 137, U 1892 9 340, Hyg 1897 58, TSp 1898 8 10, LietUK 1901 (1900) 39, SK 18, DMS 1912 17, reta liga VL 1890 30 4, smarki liga MGV 1909 1901 3, SžK 1902 129, NK 1903 (1902) 152, Vž 1905 56 3, Vž 11 žr. bilus žr. bylus „kalbus, šnekus; iškalbingas“ LKže. 12 Syfilis. 13 Padaczka. 14 žr. grėsmus „grėsmingas“ LKže. 15 Silna, gwałtowna; przejawiająca się gwałtownie. 16 zob. lėnus, -i, lėnas, -a 4. „łagodny, niezbyt silny“ LKž. 240 Palmira Zemlevičiūtė dwuwyrazowe nazwy złożone z końca XIX–początku XX w. dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis 1906 146 4: Jeżeli przyczyna przeziębienia trwa nadal, jak podczas jazdy saniami lub przebywania w zimnych pomieszczeniach, może dojść do mniej więcej p o w a ż n e j c h o r o b y: katar nosa, gardła, zapalenie ścięgien i in., DN 1906 114, MGV 1909 196, DS 1910 34, žin 1911 187, DMS 1912 81, DMK 1914 78, PR 1915 1, Kol 1915 5, LietK 1917 70, žmK 1919 51 / ſunki liga LKA 1903 108, tanki liga SK 1905 46, vieša liga Vž 1908 8 4. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su na czas: długa choroba Hyg 1897 88, SK 1901 23, Vlt 1913 130 1, stara choroba LPr 1883 49, DK 1908 149, świeża choroba DMS 1912 17. 1.2. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne są wyrażane derywowanymi17 przymiotnikami. Rodzajowe człony nazw złożonych tej grupy są wyrażane za pomocą przymiotników utworzonych przy użyciu sufiksów i prefiksów, a także przymiotników złożonych (zob. tabela 2). Tabela 2. Strukturalne modele dwuwyrazowych nazw złożonych z nadrzędnym członem liga oraz typy ich wyrazu MODEL STRUKTURALNY TYP WYRAZU Bdvppr ← Dktvliga Bdvišv ← Dktvliga Bdv-inis ← Dktvliga Bdv-iškas ← Dktvliga Bdv-ingas ← Dktvliga Bdv-tas ← Dktvliga Bdv-ėtas ← Dktvliga Bdv-(i)uotas ← Dktvliga Bdv-utė ← Dktvliga Bdvne- ← Dktvliga Bdvapi- ← Dktvliga Bdvpa- ← Dktvliga Bdvsdrt ← Dktvliga Bdvįvardž ← Dktvliga 17 W tej grupie przedstawiono przymiotniki derywowane za pomocą przyrostków wtórnych, mające (LKG I 556). 241Terminologija | 2020 | 27 1.2.1. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażane są przymiotnikami z przyrostkiem -inis. Przymiotniki relacyjne występujące jako człon zależny nie określają bezpośrednio giai, bet žymi jo ypatybę, nustatomą remiantis santykiu su kitu daiktu ar reiškiniu, ir tas santykis yra esminė daikto ypatybė (žr. Bunevičiūtė 1998: 33). Tai priklausymo santykio atributiniai junginiai. Jie rodo, kad daiktas yra susietas įvairiais priklausomybės santykiais su kitu daiktu; tas priklauprzedmiotu, lecz charakteryzują go pod względem jego relacji do czegoś. Omawiana relacja wyrażana jest przymiotnikami relacyjnymi (zob. Bunevičiūtė 1998: 35). W Akademickiej gramatyce języka litewskiego pierwsze relacyjne znaczenie rzeczownikowych przymiotników z przyrostkami -inis, -ė wskazuje materiał, z którego lub z którym coś zostało wykonane, np. cukrinis alus (wykonane z cukrem) (LKG I 568), jednakże w terminologii medycznej, jak ujmuje to K. Gaivenis, występują inne połączenia wyrazowe. Przyjrzyjmy się dalej wymienionym dwuwyrazowym nazwom złożonym alkoholinė liga, cukrinė liga. Tutaj rzeczownikowe przymiotniki z przyrostkiem -inis wskazują materiał, jednakże desygnat określany przez główny człon nazwy złożonej nie jest z niego wykonany (Gaivenis 2014 [1975]: 73). „Rzeczownikowe przymiotniki z przyrostkiem -inis określają cechy przedmiotu poprzez jego relację do przedmiotu wyrażanego słowem głównym i na podstawie tej relacji wyodrębniają oznaczane przedmioty spośród innych przedmiotów tego samego rodzaju albo wyrażają rodzaj • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su znaczenie jakościowe w odniesieniu do organizmu: akmeninė liga żin 1911 199, dirksninės ligos V 1889 X 153, V 1889 XI 168, UKT 1907 51: <...>, juk žinome, kad ant autosugestijos remiasi daugumas dirksninių ligų gydymas, kaklinė liga NamG 1907 5: Krioklys (kruopos)18 – to najbardziej niebezpieczna choroba karku u dzieci: podniebienie i wargi obsypane są kaszą, kraujinė liga SK 1901 7, mėnesinė liga19 LKA 1903 108, nervinė liga DMS 1912 75, odinės ligos Vž 1908 6 4, organinė liga DMS 1912 32: <...> miękkiego szankra nie należy uważać za chorobę organiczną <...>, plautinės ligos V 1889 X 152, skurinės ligos VL 1890 30 5: Dlatego też przy leczeniu chorób skórnych nie można zadowalać się wyłącznie lekami przyjmowanymi doustnie lub stosowanymi zewnętrznie, lecz trzeba poprawić zdrowie i 18 Kursywą originale. 19 Miesięczniki. 248 Palmira Zemlevičiūtė koniec XIX – początek XX w. dwuwyrazowe złożone nazdinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis 1.2.10. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne są wyrażane przymiotnikami odczasownikowymi z przedrostkiem. Przymiotnik pavienis utworzony za pomocą przedrostka ma zespolone, jednolite znaczenie obu członów (LKG I 590): • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su oznaczanych przedmiotów. Główne relacje, na podstawie których można wyodrębnić przedmiot albo oznaczyć rodzaj przedmiotów, są następujące” (LKG I 568): sporadycznością: pavienė liga MGV 1909 35. 1.2.11. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne są wyrażane przymiotnikami złożonymi. W analizowanym materiale wystąpił tylko jeden człon zależny wyrażony przymiotnikiem złożonym, którego pierwszy człon stanowi zaimek savas, a drugi – rzeczownik stovis. W LKG napisano, że „ten typ jest nieproduktywny”; „takie twory oznaczają cechy zależne od relacji oznaczanego przedmiotu z przedmiotem wyrażonym przez drugi człon złożonego przymiotnika“ • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su (LKG I 598): cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): savistove31 liga SK 1905 60. 1.3. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażane są przymiotnikami zaimkowymi. Człony zależne znacznej części dwuwyrazowych nazw złożonych wyrażane są przymiotnikami zaimkowymi, które potwierdzają terminologiczny charakter tych nazw. Jednak czasami, zdaje się, użycie form zaimkowych jest nadmiarowe, np. ilgoji liga. Wyróżnia się następujące grupy nazw: • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): bjaurioji liga Ū 1897 9 140, Ū 1897 12 189 / biaurioji liga SžK 1902 46: Tankiausiai galvos ir nugarkaulio smegens ir nervai pagenda nuo użdegimo, prancuzligės (b i a u r i o s i o s l i g o s ) ir nuo apaugų) Svk 1911 1 1, baisioji liga LUK 1887 (1886), MGV 1909 114, DMS 1912 17, Svk 1914 6 23, Svk 1915 1 1, LUL 1915 9, Skarl 1915 1 / baiſioji Liga TKK 1897 91, LtvK 1912 (1912) 156, blogoji liga RAK 1895 6, AS 1904 3: <...> syfilis arba teip vadinama „b l o g o j i l i g a arba prancai“, <...>, Vž 1905 29 3, Vž 1907 189 2, Vž 1907 218 3, Šlt 1909 1 7, Šlt 1909 25 389, 390, Art 1910 38 146, Art 1910 41 157, Šlt 1911 30 352, Šlt 1911 32 377, Vlt 1914 40 2, didźioji liga LKV 1891 (1890) 27: Epilepsya, didźioji liga, 31 žr. xsavistovis žr. xsavistovus (plg. rus. caмocтoятельный) „savarankiškas, nepriklausomas“ LKže. 249Terminologija | 2020 | 27 sifilis (p i k t o j i l i g a ), MGV nůmarulis, įpatingoji liga VL 1891 10 116, piktoji liga U 1892 VI/ VII 231, RAK 1895 6, Ū 1897 9 140, PM 1899 5, Vž 1905 5 3: 1909 113, MG 1913 1 19, Svk 1913 4 13, Sif 1915 3, žLL 1921 6 / „piktoji liga“32 NK 1905 (1904) 20, vidutinioji liga LKA 1903 107. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su spalva: baltoji liga33 – fluvia alba V 1897 3 41 / bałtaje liga ZGL 1886 8: Płudims isz macicas skistimu wisokie pawejksła, wadinas b a ł t o i l i g a , ana szioj gadinej tarp moteriszku didej si, <...>, geltonoji liga34 TS 1902 1B 13: Nėra kam ir stebėties, jei isikieriejugirtuokliai dažnai gauna g e l t o n ą j ą l i g ą (geltligę) / liga geltonoji SK 1905 34: liga geltonoji arba gelta, kuri yra išsiliejimu tulies, melynoji liga35 (cyanosis) VL 1890 30 4, raudonoji liga36 V 1897 3 42: R a u d o n o j i l i g a (žiedai, skalbiniai) – menstrua, LtvK 1912 (1912) 155. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su pagal pasireiškimo pobūdį: aštrioji liga DMS 1912 49, paprasčiausioji liga Svk 1909 5 1, staigioji liga DMS 1912 17: <...> vienok įvairiuose pavojinguose atsitikimuose kap tifusas, škarliatina, difterirandasi pavojuje, tuojaus ja ir kitos staigiosios ligos, nuo kurių gyvastis trumpas laike reikia pašaukti net pirmutinį, arčiau esantį daktarą, kad suteiktų pirmutinę pagelbą ir reikalingus pamokinimus, sunkioji liga MGV 1909 191. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su pagal organizmą: kruvinoji liga MGV 1909 224, Svk 1911 1 2 (plg. kruvinoji Svk 1911 12 1), nerviszkoji liga A 1885 10/11 321, pomėtiškoji37 liga DMK 1908 74. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su pagal skonį: saldžioji liga38 DžPK 1909 19. 32 Syfilis. 33 Obecnie białe upławy (wydzielina z żeńskich narządów płciowych) (łac. fluor albus) Medž 207. 34 Żółtaczka. 35 Obecnie sinica skóry (łac. cyanosis) Medž 130. 36 Teraz miesiączka (łac. menstruatio) Medž 334. 37 žr. xpomėtis (brus. память) „atmintis; protas“ LKže. 38 Dabar cukraligė (lot. diabetes mellitus) Medž 146. 250 Palmira Zemlevičiūtė koniec XIX – początek XX w. dwuwyrazowe dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su złożone pavalaiku: ilgoji liga Svk 1912 IV 15. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su pod względem płci: choroba kobieca U 1896 4 28. • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su mieszkańcami kraju: choroba angielska39 U 1897 12 183, SžK 1902 13, Vž 1905 225 4, KU 1906 11, Vž 1907 217 2, NG 1908 91, žmd 1909 3 12, DMK 1911 79, Šlt 1913 32 504, OK 1913 37, Gdt 1915 1 4, LytL 1915 101, UkK 1917 69, LietK 1917 69, NG 1924 103 / anglißkoji liga LKA 1902 (1902) 37. • nazwy według związku członu zależnego z chorobą: choroba reumatyczna DMK 1908 74. WNIOSKI Siaučiančios ligos XIX a. pab.–XX a. pr. buvo viena skaudžiausių žmonių biczów zdrowia. Wykształceni lekarze i inny personel medyczny publikowali klių mėginta kompensuoti šviečiamąja žodžio galia, t. y. rašant ir leidžiant książki i broszury medyczne, zamieszczając artykuły w czasopismach i kalendarzach, za pomocą których starano się zapoznać zwykłych ludzi z różnymi kwestiami ochrony i podtrzymywania zdrowia. Gausu było publikacji na temat chorób ludzi, ich objawów, leczenia i profilaktyki. Można więc powiedzieć, że dicinos raštija buvo viena iš svarbių priemonių, kuria stengtasi užkirsti kelią miały one popularyzować wiedzę o powstawaniu i rozprzestrzenianiu się chorób oraz wzmacniać zdrowie ludzi. Publikacje miały na celu nie tylko edukowanie Liga tiriamuose tekstuose neretai sužmoginama, jai priskiriamos antromedyczne, lecz przede wszystkim przestrzeganie ludzi przed chorobami. cechy pomorfizmu. Na przykład choroba może być zła, wściekła, straszna, paskudna, wrażliwa, stara, niegodziwa, nieszczęśliwa. Oczywiście wynikało to zarówno z adresata (zwykłego człowieka), jak i z rodzaju publikacji (popularnego przedstawiania wiedzy medycznej). Nazwy te są obrazowe, stylistycznie skaitytoją suklusti, atkreipti dėmesį. Taigi, manding, tokiu būdu pasiekianacechowane i ukazują stosunek autora do opisywanego zjawiska. Wzmacnia to przestrzegawczy charakter publikacji, ujawniając cel autora. Ponieważ wówczas pisano głównie o chorobach i ich leczeniu, zatem, su39 Obecnie krzywica (deformacja prantama, kad ligų pavadinimų ar ligas įvairiais atžvilgiais apibūdinančių kości wskutek awitaminozy D) (łac. rachitis) Medž 470. W literaturze medycznej wskazano, że chorobę tę jako pierwszy opisał w 1650 r. Anglik Frensis Glison (zob. ME II 200), zapewne dlatego autorzy analizowanych tekstów nazwali ją angielską. 251Terminologija | 2020 | 27 žodžių junginių bene gausiausia pasitaiko kalbamojo meto medicinos publikacjach. Zależny człon modelu strukturalnego Bdv ← Dktvliga wyrażany jest przez trzy rodzaje przymiotników – proste, derywowane i zaimkowe. Najczęściej omawianym członem są przymiotniki derywowane. Dominujący typ ich wyrażenia to Bdv-inis ← Dktvliga. Jak wykazało przeprowadzone badanie, człon nadrzędny liga może być określany przez człon zależny w różnych aspektach znaczeniowych – sąsają su nematerialiais (dažniausiai) (laiku, reiškimosi pobūdžiu ir kt.) ir według jego związku z rzeczami materialnymi (rzadko) (organizmem, płynem ustrojowym, organem, substancją). Pod względem aspektów znaczeniowych przeważają dwuwyrazowe nazwy złożone według związku członu zależnego z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi) i czasem, nieco mniej jest nazw według związku członu zależnego z cechami zewnętrznymi (materialnymi), stosunkiem płciowym, organizmem, charakterem przejawiania się, nieco rzadsze są nazwy według związku członu zależnego z mikroorganizmem wywołującym chorobę, płcią, mieszkańcami kraju, natomiast niektóre inne występują zaledwie pojedynczo. Pod względem powiązania typów wyrażenia członu zależnego i znaczeń widać, że człony występujące w roli przymiotników wszystkich rodzajów (prostych, zaimkowych i derywowanych) oznaczają cechę wewnętrzną (niematerialną). Należy wyróżnić przymiotniki z przyrostkiem -inis – występujące w ich roli człony zależne charakteryzują człon główny liga głównie pod względem związku z organizmem. Tylko stosunkowo niewielka część analizowanych dwuwyrazowych nazw z członem głównym liga to właściwe terminy (nazwy chorób), którymi określane są jednostkowe pojęcia kliniczne i których człony zależne oznaczają cechę charakterystyczną. Są to wyłącznie takie nazwy, których człony zależne są wyrażane przez przymiotniki zaimkowe i przymiotniki z przyrostkiem -inis. Nieco bardziej terminologiczne wydają się nazwy, których człony zależne są wyrażane sifilitiškos ligos, lytiškos ligos, nerviškos ligos, moteriškos ligos. Dažniausiai ir tekste tokie pavadinimai vartojami daugiskaitos forma. również przez przymiotniki z przyrostkiem -iškas. Niejedna taka nazwa określa pojęcia zbiorowe – pewne grupy chorób, np.: drugiškos ligos, Znaczna część dwuwyrazowych nazw z członem głównym liga to jedynie opisowe połączenia wyrazowe, których człony zależne oznaczają cechę przejściową. Na przykład baisi, chroniška itp. może być dowolna kuri liga. 252 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis DWUWYRAZOWE NAZWY ZŁOŻONE Z KOŃCA XIX I POCZĄTKU XX WIEKU Z LIGA JAKO ELEMENTEM NADRZĘDNYM ORAZ ELEMENTAMI ZALEŻNYMI WYRAŻONYMI PRZYMIOTNIKAMI Podsumowanie Artykuł ma na celu analizę znaczenia i sposobu wyrażania elementów zależnych przyjmujących formę przymiotników, które występowały jako część dwuwyrazowych nazw złożonych z liga jako elementem nadrzędnym w prasie medycznej końca XIX i początku XX wieku, pisanej w stylu popularnonaukowym (w książkach, broszurach oraz artykułach prasowych i kalendarzowych). Podjęto próbę zrekompensowania niedoboru wykształconych lekarzy i innego personelu medycznego poprzez edukacyjną siłę słowa, czyli przez pisanie i publikowanie książek, broszur oraz artykułów medycznych w ówczesnych gazetach i kalendarzach. Celem tego typu publikacji było zapoznanie zwykłych ludzi z różnymi zagadnieniami dotyczącymi zapobiegania chorobom i promocji zdrowia. Można stwierdzić, że publikacje medyczne pisane w stylu popularnonaukowym były jednym z głównych środków zapobiegania występowaniu i rozprzestrzenianiu się chorób oraz wzmacniania zdrowia ludzi. Celem publikacji było nie tylko poszerzanie wiedzy but, most importantly, to protect them from diseases. ludzi w dziedzinie medycyny Chorobie często przypisuje się w tekstach właściwości ludzkie, antropomorficzne. Na przykład choroba może być zła, nikczemna, straszna, paskudna, stara, nieprzyzwoita, nieszczęsna. Takie nazwy są obrazowe i niosą konotacje stylistyczne; ukazują również podejście autora do danego zjawiska. Nazwy chorób lub frazy wyrazowe opisujące choroby z różnych perspektyw są prawdopodobnie najliczniejsze w publikacjach medycznych z omawianego okresu. Element zależny modelu strukturalnego Bdv←Dktvliga wyrażany jest przez przymiotniki trzech typów – proste, derywowane i zaimkowe. Zwykle przyjmuje on postać przymiotników derywowanych. Dominującym typem ich wyrażenia jest Bdv-inis ← Dktvliga. Jak wykazało badanie, element zależny może opisywać element nadrzędny liga pod różnymi względami semantycznymi – poprzez jego związek z jakąś (zwykle) niematerialną (czas, typ przejawu itp.) i (rzadko) materialną (organizm, płyn ustrojowy, organ, substancja itp.) materią. Pod względem aspektów semantycznych nieco rzadziej występują dwuwyrazowe nazwy the relationship between the dependent element and inner (non-material) properties as well as time prevail; the names formed according to the association of the depenzłożone utworzone na podstawie elementu oznaczającego ząb i właściwości zewnętrznych (materialnych), interakcji seksualnej, organizmu oraz rodzaju przejawu; jeszcze rzadziej używa się nazw opartych na związku między elementem zależnym a mikroorganizmem wywołującym chorobę, płcią oraz ludnością danego kraju; pozostałe As regards the relationship between the types of expression and meanings of the są używane tylko w pojedynczych przypadkach. element zależny — widzimy, że elementy przyjmujące formę wszystkich rodzajów przymiotników (prostych, zaimkowych i pochodnych) wyrażają pewną wewnętrzną (niematerialną) cechę. Na szczególną uwagę zasługują przymiotniki z przyrostkiem -inis: elementy zależne wyrażone przez takie przymiotniki zazwyczaj opisują element nadrzędny liga poprzez skojarzenie z organizmem. 253Terminologia | 2020 | 27 Tylko stosunkowo niewielka część analizowanych dwuwyrazowych nazw złożonych z elementem nadrzędnym liga stanowi właściwe terminy (nazwy chorób), które są używane denote specific clinical concepts and the dependent elements of which express some dla określenia konkretnej cechy. Są to nazwy, których elementy zależne wyrażone są przez przymiotniki zaimkowe lub przymiotniki z przyrostkiem -inis. Nazwy, których elementy zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem -iškas, również przypominają terminy naukowe. Sporo nazw tego typu określa pojęcia zbiorowe – pewne grupy chorób, np. drugiškos ligos, sifilitiškos ligos, lytiškos ligos, nerviškos ligos, moteriškos ligos. Takie nazwy również w tekście są zwykle używane w liczbie mnogiej. Znaczna część dwuwyrazowych nazw złożonych z elementem nadrzędnym liga to jedynie opisowe wyrażenia wyrazowe z elementami zależnymi wyrażającymi tymczasową jakośćity. For example, any disease may be described as terrible, chronic etc. ŠALTINIAI LAIKRAŠČIAI A1 – Auszra 1883 4 112, 1885 10/11 321 Art – Artojas 1910 15 54; 1910 19 69; 1910 25 93; 1910 26 97; 1910 30 113; 1910 33 126; 1910 38 146; 1910 41 157 Gdt – Gydytojas 1914 1 2; 1914 2 5; 1914 3 9; 1914 4 14; 1914 5 18; 1914 6 21; 1914 7 25; 1915 1 1–4; 1915 3 9; 1915 6 22 LŪ – Lietuvos ūkininkas 1906 10 142 NLC – Nauja lietuwiszka ceitunga 1910 9 33 MG – Medicina ir gamta 1913 1 19 Svk – Sveikata 1909 1 7; 1909 5 1, 3, 5; 1909 6 3, 6; 1910 1 6; 1910 2 6; 1910 3 1; 1910 8 5; 1910 9 5; 1910 11 4; 1911 1 1; 1911 3 3–5; 1911 5 1; 1912 3 12; 1912 4 15; 1912 7 28; 1912 8 29, 32; 1912 10 39; 1913 2 7; 1913 4 13, 15; 1913 5 20; 1914 2 7; 1914 3 10; 1914 4 15, 16; 1914 5 19; 1914 6 23–24; 1915 1 1; 1920 1 3; 1920 3 1, 4; 1920 4 1; 1920 5–6 1; 1921 2 2; 1921 6 2 Szv – Szviesa 1888 3 81 Šlt – Šaltinis 1909 1 7; 1909 5 69; 1909 25 389, 390; 1910 18 282; 1911 30 352; 1911 32 377; 1912 3 36; 1912 7 105; 1912 21 328; 1912 40 632; 1913 32 504; 1913 46 729 TS – Tėvynės sargas 1897 8 2; 1898 8 9; 1902 1B 13, 53 TSp – Tėvynės sargo Priedas40 1898 4 7; 1898 8 10 U – Ukininkas 1891 2 77; 1892 4/5 137; 1892 6/7 230, 231; 1892 9 340; 1895 13 100; 1895 21 167; 1896 4 28; 1896 3 17; 1897 3 41; 1897 12 183 Ū – Ūkininkas 1897 9 140, 1897 12 189 V – Varpas 1889 10 152–153, 153–154; 1889 11 168; 1891 4 54–55; 1895 9 ir 10 155–157; 1897 3 41–42 Vad – Vadovas 1913 16 62, 169; 1913 16 63 277; 1913 16 64 400 VL – Vienybė lietuvininkų 1890 27 4–5; 1890 28 3–4; 1890 30 4–5; 1890 36 8; 1890 37 8–9; 1890 38 8; 1890 41 8; 1891 10 116 Vlt – Viltis 1913 62 2; 1913 130 1; 1914 40 2; 1914 83 1; 1914 123 1; 1914 144 1; 1914 159 3; 1915 70 2; 1915 88 2; 1914 101 2 Vž – Vilniaus žinios 1905 5 2, 3; 1905 29 3; 1905 56 3; 1905 124 4; 1905 225 4; 1905 232 1; 1906 146 4; 1906 222 3; 1907 189 2; 1907 217 2; 1907 218 3; 1908 2 1; 1908 6 4; 1908 8 4; 1908 9 4; 1908 159 2; 1908 176 3; 1908 194 2 žmd – Žemdirbys 1909 3 12 40 1896–1904 Tilžėje ėjęs mėnesinis lietuvių žurnalas Tėvynės sargas turėjo neperiodinių priedų (nuo 1898 prie kiekvieno numerio) – grožinės literatūros kūrinių, ūkinių patarimų, mokslo populiarinimo knygelių (VLE XXIII 714). 254 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis KNYGOS IR KNYGELĖS AS 1904 – Apie blogąją ligą arba syfilį (prancus). Pagal d-ro M. Člėnovo veikalėlį sutaisė d-ras A. V., Tilžėje. DK 1908 – Daktaras kišeniuje: aiškųs pamokinimai kaip užlaikyti sveikatą ir kaip nuo ligų apsiginti, su daugeliu receptų surinktų nuo geriausių daktarų / sutaisė M. Paltanavičia, Worcester, Mass: spausdinta spaustuveje M. Paltanavičiaus. DL 1915 – Apie drugio ligą / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 7 vertimas, Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). DMS 1912 – Daktaras bei mokslas apie sveikatą: naujausia knyga, Philadelphia, Pa.: išleido The Philadelphia Medical clinic. DN 1906 – Daktaras namuose, arba, Apraszymas ligu ir ju gydymas / pagal daktarus Basanavičiu, Vileiszi, collins, Stout ir daugeli kitu sutaise K. W. Gedeminas, So. Boston, Mass.: [išleid. ir] spauda Gedemino ir Mickevičiaus. DS 1910 – Darbininko sveikata / pagal daktarą A. Kats’ą parašė P. Norkus, Philadelphia, Pa.: turtu ir spauda „Kovos“. DžA 1911 – Džiova: referatai, surengti „Aušros“ draugijai / dr. F. Matulaitis, [JAV: s.n.] (chicago, Ill.: spauda „Lietuvos“). DžLA 1899 – Džiova ir Kaip tos ligos apsisaugoti. Pagal S. Sterlingą. Sutaisyta L., Tilžėje. DžPK 1909 – Dr. K. Jokanto. Džiova, jos priežastįs ir kova su ja, Vilnius. Hyg 1897 – Hygiena arba Mokslas apie użlaikyma sweikatos. Pagal Berners‘ą, d-rą Noll ir kitus sutaise Szernas, chicago, Ill.: kasztu ir spaustuwe „Lietuvos“. Kol 1915 – Apie kolerą ir kaip nuo jos apsisaugoti / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 8 vertimas, Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). KU 1906 – Kaip užsilaikyti pavasarį, vasarą, rudenį ir žiemą. Pagal D-rą Med. L. Volbergą sutaisė d-ras A. Vileišis, Vilnius. LPr 1883 – Ligoniû Prietelius. Kelrodys wisiems tiems, kurie prie atsirandancziû Ligû patys saw pirmaję Pagalbą prisiteikti nor ir tai Progai geras Namû Pryprowas įsitiekti wélyjas / Friedrich Adoph Richter. Leipcikej‘Rikterio Iszleidimo Itaisymas. (Drukawotos prie F. Ad. Richter&Draugai, Rudolstadt). LPr 1891 – Ligoniû prietelius : kelrodys wisiems tiems, kurie prie atsirandancziû ligû patys saw pirmaję pagalbą prisiteikti nor ir ant to geras namû pryprowas įsitiekti wélyjas / sudarė Friedrich Adolph Richter, Leipcikej‘: Richterio knyginyczia ([Rudolstadt : Richtero drukorija]). LytL 1915 – Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti. Parašē D-ras F. Matulaitis. Antra, peržiurēta ir pagerinta laida, So Bostona, Mass. LUL 1915 – Apie limpamąsias arba užkrečiamas ligas: (daktaro pasikalbėjimas su žmonėmis) / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 5 vertimas, Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). MGV 1909 – Mano gydymas vandeniu sulig 40-metinių patirimų. Parašė kunigas S. Kneipp. Iš vokiečių kalbos vertė Aguonaitis, Ryga: A. Macijausko knygynas. NamG 1907 – Naminis gydytojis / parašė A. Aitvaras, Ryga: lėšos A. Macejevskio, [i.e. 1906] (Ryga: H. Hempel ir ko). NG 1908 – Naminis gydytojas: Trumpas aprašymas prasčiausių ligų ir prasčiausių vaistų kovoje su jomis: / D. 1. Apie žmonių ligas ir jų gydymą. Sutaisė D-rs A. Vileišis, Seinai. NG 1924 – Naminis gydytojas. Trumpas prasčiausių ligų aprašymas ir jų gydymas. Antrasis pataisytas leidimas, Kaunas. OK 1913 – Oras ir klimatas ir jų svarbumas žmogaus sveikatai. Pagal Zolotariną. Dras A. Vileišis, Seinai. PM 1899 – Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos. Pagal Zielčaka parašė Dr. A. V. Tilžėje. PmP 1899 – Pamokinimas, kaip nuo pagedimo apsaugoti žmones, pagedusių šunų aprietus, Tilžėje. PR 1915 – Kaip pasisaugoti rauplių? / [Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 1 vertimas]. Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). RAK 1895 – Rodos motinoms apie auginimą žindomų kudikių. Sutaisyta pagal Michailovą; [vertė J. Račiūnas ?], Tilžėje: [Ūkininkas]. RM 1893 – Negirdētas daiktas, ir Geros rodos musų moterelems, Vilniuje. 255Terminologija | 2020 | 27 Sif 1915 – Apie sifilį / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 3 vertimas. [Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). Skarl 1915 – Apie skarlatiną (karùs) / [Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 14 vertimas]. [Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). SžK 1902 – Kaip sutaisytas żmogaus kunas. Parašé S. M., Plymouth, Pa. SžL 1886 – Svarbiausios żmonių ligos. Petro Nērio, Tilżeje. ULB 1912 – Užkrečiamųjų - limpamųjų ligų išsiplėtojimo budai ir kova su jomis / dr. A. L. Graičiunas, Wilkes-Barre, Pa.: „Draugo“ [išleid. ir] sp.. ZGL 1886 –Zinia apie gidima ligu kuno ir duszes, Wilniuje: kasztu ir spaustuwieje Juozapa Zawadzkia, 185741. žin 1911 – Žinynas: knyga žinių iš mitologijos, historijos, etnografijos, astronomijos, aritmetikos, medicinos ir kitų mokslų bei jų šakų / iš įvairių šaltinių surinko J. Laukis [Domininkas Keliauninkas], chicago, Ill.: „Aušros“ knygynas, (chicago, Ill.: „Lietuvos“ spauda). žL 1921 – Žmonių ligos. D-ras K. Grinius, Kaunas: „Varpo“ bendrovės leidinys. žLL 1920 – Kas reikia žinoti apie lyties ligas. Vertė iš vokiečių kalbos D-ras J. Bagdonas, Kaunas: Vidaus reikalų ministerijos Sveikatos departamento leidinys. KALENDORIAI AVKV 1919 (1918) – Aušros Vartų kalendorius 1919, Vilniuje, 1918. BK 1911 – Biržų kalendorius 1911, Tilžėje. DMK 1908, 1911, 1912, 1914 – Didysis Marijos Kalendorius Lietuvos ir Žemaičių Katalikams, New York. LAK 1885 – Lietuwiszkas Auszros kalendorius ant metu 1885, Bitēnai. LietK 1918 – 1918 metams Lietuvos Kalendorius, Vilniuje. LKA 1895 (1895) – Lietwißkos kalendros ſu abroʒais metui 1902, Tilieje, 1895. LKA 1902 (1902) – Lietwißkos kalendros su abrozais metui 1902, Tilēje, 1902. LKA 1903 – Lietuwißkos kalendros su abrozais metui 1903, Tilēje, 1903. LKV 1891 (1890) – Lietuwiszkas kalendorius ant metų nů Kristaus užgimimo 1891, Vilniuje, 1890. LtAK 1886 (1885) – Lietuviszkas Auszros kalendorius ant metu 1886, Tilžeje, 1885. LtUK 1901 (1900) – Lietuvos ukininkų kalendorius ant metų 1901, Vilniuje, 1900. LtvK 1912 – Lietuwißkos kalendros metui 1912, Tilzeje, 1912. LUK 1887 (1886) – Lietuvos ukinįku kalendorius ant meto 1887, Tilžeje, 1886. LUK 1901 (1900) – Lietuvos ukininkų kalendorius ant metų 1901, Vilniuje, 1900. NK 1903 (1902) – Naujas kalendorius 1903 metams, Tilżėje, 1902. NK 1905 (1904) – Naujas kalendorius 1905 metams, Tilžėje, 1904. SK 1901 – Severos kalendorius lietuviams metui 1901, W. F. Severa, cedar Rapids Iowa. SK 1905 – Severos kalendorius délei Lietuviu, W. F. Severa co. cedar Rapids, Iowa. TKK 1897 – Tilʒes keleiwjo kalendros ant Meto 1897, Tilēje. UK 1900 (1899) – Ukiškasis kalendorius ant metų 1900, Vilniuje, 1899. UkK 1917 (1916) – Ukininkų kalendorius 1917 metams, Vilniuje 1916. UKT 1907 – Ukiškasis kalendorius metams 1907, Tilžėje. ŪKT 1910 – Ūkiškasis kalendorius 1910 metams, Tilžėje. žmK 1919 – Žemaičių kalendorius Tilžės keleivio 1919 metams, Tilžėje. LITErATŪrA Auksoriūtė Albina 1996: Niedokładności w użyciu terminów złożonych. – Terminologija 3, 47–49. Bunevičiūtė Laimutė 1998: Pojęcie połączeń atrybutywnych, możliwości ich opisu i niektóre cechy. – Kalbotyra XLVII(1), 29–42. Drukteinis Albinas 2011: Składniowe modele złożonych terminów żeglarskich. – Res humanitariae 10, 234–255. 41 Publikacja kontrafaktyczna. Rzeczywiste dane wydawnicze książki: Kraków–Tylża, 1885–1886. 256 Palmira Zemlevičiūtė Złożone wyrazy dwuczłonowe z końca XIX – początku XX w. pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Gaivenytė Jolanta 2000a: Motywacja złożonych terminów fizycznych. – Lituanistica 3/4, 19–25. Gaivenytė Jolanta 2000b: Przypadki synonimii złożonych terminów fizycznych w słownikach terminologicznych. – 73, 62–67. Gaivenis Kazimieras 1963: Sudėtinių terminų dėmenų išdėstymo klausimu. - Kalbos kultūra 5, 64–65. Gaivenis Kazimieras 1968: Iš 2 ir 3 dėmenų sudarytų sudėtinių terminų tipai dabartinėje lietuvių kalboje. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. A serija 3(28), 109–120. Gaivenis Kazimieras 1969: Sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje: disertacija filologijos mokslų kandiKultura języka na stopień doktorski, Wilno: Państwowy Uniwersytet Wileński im. V. Kapsukasa. 285 s. VUB RS F76–1153. Gaivenis Kazimieras 2004: Prezentacja i objaśnianie terminów złożonych w słownikach terminologicznych. - Problemy historii i współczesności terminologii: [zbiór artykułów]: dla upamiętnienia Kazimierasa Gaivenisa, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 85–117. Gaivenis Kazimieras 2014 [1975]: Dwuwyrazowe terminy złożone we współczesnym języku litewskim. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 60–97. Grinius Kazys 1929: Osiągnięcia nauk medycznych w ciągu ostatnich 35 lat w Republice Litewskiej. – Medicina 11, 1–8. Gurevičius Romualdas 2007: Opieka zdrowotna. – Powszechna encyklopedia litewska 12, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 219–221. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponimiczne terminy architektury, sztuki i budownictwa w języku litewskim. – Santalka: filologia, edukologia 19(1), 48–58. Kvašytė Regina 2005: Dydaktyczny słowniczek terminologii, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego, VšĮ. Litevkienė Nijolė 2013: Przypadki rozbieżności między litewskimi terminami trzywyrazowymi a ich łacińskimi odpowiednikami. – Studia zawodowe: teoria i praktyka 12, 26–35. Litevkienė Nijolė 2014: Lotyniškų ir lietuviškų sudėtinių anatomijos terminų skirties atvejai. – Profesinės studia: teoria i praktyka 13, 73-81. Litevkienė Nijolė 2015: Zależność litewskich terminów i łacińskich odpowiedników uzgodnionego przydawki i nieuzgodnionego przydawki w anatomii trójwyrazowej. – Studia zawodowe: teoria i praktyka 15, 42–46. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego I, redaktor naczelny K. Ulvydas, Wilno: Mintis. LKže – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, redaktor naczelny G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp w internecie: www.lkz.lt ME 1991: Encyklopedia medyczna I, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, 38, 151–152, 188, 235. ME 1993: Encyklopedia medyczna II, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, 200. Meškauskas Juozas 1987: Historia medycyny na Litwie = History of medicine in Lithuania: historyczny i dokumentalny przegląd nauki medycznej, śmiertelności mieszkańców i zabezpieczenia społecznego, Chicago: Związek Litewskich Lekarzy Świata. Micelmacheris Viktoras 1959: Opieka zdrowotna na Litwie w latach 1918–1919, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Miežutavičiūtė, Vitalija 2001: Wileńskie Towarzystwo Lekarskie i jego walka z chorobami zakaźnymi mokomoji knygelė studentams, Vilnius: VU leidykla. Mitkevičienė Asta 2019: Sujungiamasis ryšys terminuose: terminai su jungtukais ir (ar), ir (arba). – Termino- (1805–1939): logija 26, 88–102. Šuminas Mykolas i in. 1988: Opieka zdrowotna. – Encyklopedia Radzieckiej Litwy 4, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii, 139–141. Umbrasas Alvydas 2004: Synonimy i warianty dwuwyrazowych terminów prawnych o wspólnym rdzeniu w latach 1918–1940. Lietuvos kodeksuose. – Terminologija 11, 100–118. VLE 2003: Powszechna encyklopedia litewska IV, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VLE 2013: Powszechna encyklopedia litewska XXIII, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Zemlevičiūtė Palmira 2014: Dwuwyrazowe i trzywyrazowe terminy złożone w pierwszym litewskim czasopiśmie naukowym z dziedziny medycyny. - Terminologija 21, 160–175. Головин Борис Николаевич, Кобрин Рафаил Юрьевич 1987: Лингвистические основы учения о терминах, Москва: Высшая школа. Гросс Милена Александровна А. 2015: Структурные особенности английских терминов-слов договорного права. – Филологические науки. Вопросы теории и практики 4–1(46), Тамбов: Грамота, 54–56. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_23068892_77392556.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Даниленко Валерия Петровна 1977: Русская терминология: опыт лингвистического описания, Москва: Наука. 257Terminologija | 2020 | 27 Демьянова Ольга Петровна П. 2019: Модели двухкомпонентных английских юридических терминов. – Актуальные аспекты лингвистики лингводидактики и межкультурной коммуникации. Материалы Всероссийской научно-практической конференции, Краснодар: Кубанский государственный uniwersytet, 42–48. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_37533944_92219979. pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Кузовлева Галина Валерьевна В. 2014: Синтаксические терминообразовательные типы юриспруденции. – Вестник Краснодарского университета МВД России 3(25), Краснодар: Федеральное государственное казенное образовательное учреждение высшего профессионального образования „Краснодарский университет Министерства внутренних дел Российской Федерации“, 107–112. Dostęp w internecie: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_22251621_32647988.pdf [dostęp 2020-06-23]. Левенкова Анна Юрьевна 2015: Степень устойчивости терминологического словосочетания. – НаучAlmanach 7(9), Tambow: ООО „Konsaltingowaja kompanija Jukom“, 1394–1400. Dostęp w internecie: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_24068596_91023843.pdf [dostęp 2020-06-23]. Мицельмахерис Викторас 1967: Очерки по истории медицины в Литве, Издательство „Медицина“, Ленинградское отделение. Паршина Ольга Дмитриевна 2009: К проблеме анализа составных педагогических терминов. – Almanach współczesnej nauki i edukacji 2–3, Tambow: „Gramota“, 124-127. Dostęp w internecie: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_17645451_82315804.pdf [dostęp 2020-06-23]. Татаринов Виктор Андреевич 2006: Общее терминоведение: энциклопедический словарь, Москва: Московский Лицей. Турчинская Н. Ю. 2001: Термины-словосочетания в терминосистеме возрастной психологии. – Вісник Запорізького національного університету. Філологічні науки 3, Запорожье: Государственное высшее учебное заведение Запорожский национальный университет Министерства образования и науки Ukrainy, 144-146. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_27239202_87252786. pdf [dostęp: 2020-06-23]. Otrzymano 2020–07–02 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileisio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]