XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu „liga“ ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis

doi.org/10.35321/term27-10 Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami, używane pod koniec XIX – na początku XX wieku PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Litewski Instytut Języka A B S T R A K T W artykule analizowane są dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami, używane w popularnonaukowej prasie medycznej z końca XIX i początku XX wieku (w książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych). Podjęto próbę ustalenia, z jakich aspektów znaczeniowych człony zależne charakteryzują człon główny liga oraz jakie są swoiste cechy ich wyrażania. Człon główny liga może być charakteryzowany przez człon zależny z różnych aspektów znaczeniowych – ze względu na jego związek z elementami niematerialnymi (zazwyczaj) (czasem, sposobem przejawiania się itp.) oraz materialnymi (rzadko) (organizmem, płynem ustrojowym, narządem itp.). Człony zależne wyrażane są przymiotnikami prostymi, zaimkowymi i derywowanymi (najczęściej). W nielicznych dwuwyrazowych nazwach złożonych z członem głównym liga człony zależne oznaczają pojęcia gatunkowe – wskazują cechę charakterystyczną i należy je uznać za właściwe terminy. W większości przypadków człony te oznaczają cechę tymczasową i należy je traktować jako opisowe połączenia wyrazowe. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, dwuwyrazowa nazwa złożona, nazwa choroby, człon główny, człon zależny A B S T R A K T W artykule podjęto próbę analizy dwuwyrazowych nazw złożonych, w których członem głównym jest liga, a człony zależne wyrażone są przymiotnikami; nazwy te występowały w popularnonaukowej prasie medycznej z końca XIXth i początku XXth wieku (w książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych). Celem jest ustalenie, z jakich aspektów semantycznych człony zależne opisują człon główny liga oraz jakie są swoiste cechy wyrażania tych członów. Człon zależny może opisywać człon główny liga z różnych aspektów semantycznych – poprzez jego związek z pewnymi elementami niematerialnymi (zazwyczaj) (czasem, Terminologija | 2020 | 27 2 3 3 typ manifestowania się itp.) oraz materię materialną (rzadziej) (organizm, płyn ustrojowy, organ itp.). Elementy zależne mają postać przymiotników prostych, zaimkowych oraz pochodnych (w większości przypadków). W rzadkich przypadkach elementy zależne nazw złożonych z członem głównym liga wskazują na pojęcia nadrzędne – oznaczają ogólną cechę gatunkową i należy je uznać za terminy właściwe. W większości przypadków elementy zależne określają cechę tymczasową, dlatego należy je uznać za opisowe wyrażenia wyrazowe. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, dwuwyrazowa nazwa złożona, nazwa choroby, człon główny, człon zależny UWAGI WSTĘPNE Na Litwie książki medyczne zaczęto drukować po łacinie pod koniec XVI wieku. Pierwsze drukowane teksty medyczne w języku litewskim ukazały się dopiero w XVIII wieku (szerzej zob. Zemlevičiūtė 2009: 39–42), a ich liczba zaczęła rosnąć od XIX wieku. Okres ten śmiało można by nazwać czasem przełomu i rozkwitu piśmiennictwa medycznego w języku litewskim. Wówczas drukiem ukazał się nie tylko ogromny zbiór książek i broszur medycznych o różnej objętości, napisanych w stylu popularnonaukowym1, lecz także zaczęto pisać o kwestiach zdrowia i leczenia w innych rodzajach publikacji – gazetach i kalendarzach. Obfitość omawianych tekstów niewątpliwie pociągała za sobą zapotrzebowanie na terminy medyczne i ich różnorodność. Na uznanie zasługuje fakt, że litewscy lekarze i przedstawiciele innych zawodów piszący o zagadnieniach medycznych przede wszystkim szukali terminów w żywym języku, a nie znalazłszy w nim odpowiednich słów do nazywania pojęć, nie wybierali najłatwiejszej drogi – zapożyczania z innych języków (choć, rzecz jasna, nie potępiali również i tego sposobu), lecz trudniejszą drogę twórczą – próbowali tworzyć terminy samodzielnie. Sądzę, że właśnie dlatego ówczesna litewska terminologia medyczna, choć może dziś wydawać się niedojrzała, jest swoista i interesująca badawczo; dostarcza nie tylko wiedzy z zakresu historii medycyny, lecz także świadczy o niewyczerpanych zasobach języka litewskiego, które można wykorzystywać na potrzeby terminologii. Najwięcej pisano wówczas o chorobach i ich leczeniu. Był to palący problem tamtych czasów (szerzej o stanie spraw zdrowotnych w kraju zob. Grinius 1929; Micelmacheris 1959; Мицельмахерис 1967; Meškauskas 1987; Šuminas ir kt. 1988; Miežutavičiūtė 2001; Gurevičius 2007). Zrozumiałe jest zatem, że w publikacjach z omawianego okresu najczęściej występują nazwy chorób oraz połączenia wyrazowe opisujące choroby pod różnymi względami. 1 Warto zaznaczyć, że ich autorami byli nie tylko litewscy lekarze (spośród bardziej znanych należy wymienić Petrasa Avižonisa, Juozasa Bagdonasa, Kazysa Griniusa, Stasysa Matulaitisa, Antanasa Vileišisa i in.), lecz także litewscy inteligenci innych zawodów – językoznawcy, księża, inżynierowie, prawnicy, pisarze i in. 2 3 4 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Jedną z cech pozwalających uznać połączenie wyrazowe za termin jest to, że nazywa ono pojęcie gatunkowe z określonej dziedziny działalności zawodowej człowieka (Kvašytė 2005: 70; Кузовлева 2014: 107). Na termin złożony2 składają się wyrazy leksyki ogólnej, a terminem staje się dopiero ich połączenie (Левенкова 2015: 1399). Dwuwyrazowy lub wielowyrazowy termin złożony jest pod względem semantycznym nazwą złożoną, łączącą dwa lub więcej jednostek leksykalnych w jedną całość. Podobnie jak termin prosty, pełni funkcję nominatywną, różni się jednak od niego sposobem tworzenia – termin prosty powstaje na drodze leksykalno-semantycznej, a złożony – syntaktycznej (Татаринов 2006: 188, 192; Кузовлева 2014: 108). W literaturze terminologicznej zwraca się uwagę, że terminy złożone wyrażane przez połączenia wyrazowe o charakterze atrybutywnym są dość częste i produktywne. Ten typ połączeń stanowi wygodny środek tworzenia terminów. Funkcję atrybutów w terminach złożonych dwuwyrazowych mogą pełnić, oprócz rzeczowników, przymiotniki, imiesłowy i liczebniki (Демьянова 2019: 44). Uważa się, że terminy złożone są bardziej charakterystyczne dla młodych i prężnie rozwijających się nauk. Jednocześnie jednak z upływem czasu zachodzi proces odwrotny i pojawiają się terminy proste określające pojęcia, które wcześniej wymagały do nazwania połączeń wyrazowych (Гросс 2015: 55). Termin złożony3 to zatem połączenie współrzędne lub podrzędne, swobodne lub frazeologiczne, powstałe wskutek gramatycznej i semantycznej spójności dwóch lub więcej wyrazów, które nazywa jedno złożone pojęcie gatunkowe z określonej dziedziny przedmiotowej i jest używane w tekstach specjalistycznych (Даниленко 1977: 104; Головин, Кобрин 1987: 47, 132; Татаринов 2006: 192; Кузовлева 2014: 108). Litewscy terminolodzy w swoich publikacjach terminologicznych omawiali terminy złożone w szerszym lub węższym zakresie. Istnieje wiele badań poświęconych wyłącznie terminom złożonym (zob. Gaivenis 1963; Gaivenis 1968; Auksoriūtė 1996; Gaivenytė 2000a; Gaivenytė 2000b; Gaivenis 2004; Umbrasas 2004; Drukteinis 2011; Kitkauskienė 2011; Litevkienė 2013; Litevkienė 2014; Zemlevičiūtė 2014; Litevkienė 2015; Mitkevičienė 2019). Najbardziej wyczerpujące badanie dwuwyrazowych terminów złożonych w języku litewskim przeprowadził Kazimieras Gaivenis w rozprawie doktorskiej z 1969 roku Sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. 2 Plačiau apie sudėtinio termino bruožus žr. Турчинская 2001: 1; Паршина 2009: 12; Кузовлева 2014: 109. 3 Dar plg. terminai žodžių junginiai (термины словосочетания) (Даниленко 1977: 37, 104, 132; Головин, Кобрин 1987:72), терминологiniai žodžių junginiai (терминологические словосочетания, терминосочетания) (Головин, Кобрин 1987: 43, 45; Татаринов 2006: 192). Terminologija | 2020 | 27 235 Nazwy złożone4 z członem głównym liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikiem5 zebrano z popularnonaukowych publikacji medycznych i dotyczących zdrowia oraz innych publikacji poruszających zagadnienia z tych dziedzin (gazet, kalendarzy) z końca XIX – początku XX wieku. Materiał badawczy obejmuje 128 dwuwyrazowych nazw złożonych (bez wariantów). Celem artykułu jest zbadanie, pod jakimi względami semantycznymi człony zależne wyrażone przymiotnikami charakteryzują człon główny liga oraz jakie są właściwości wyrażenia tych członów. Cel ten realizowany jest poprzez następujące zadania: 1) zebranie dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami z popularnonaukowych książek, broszur i artykułów medycznych oraz dotyczących zdrowia z końca XIX – początku XX wieku, 2) podzielenie tych nazw na grupy według rodzaju przymiotników, którymi wyrażone są ich człony zależne, 3) określenie znaczeń i typów wyrażenia członów zależnych w poszczególnych grupach. Analiza materiału opiera się na metodzie analityczno-opisowej (głównie), interpretacyjnej i porównawczej. Ta ostatnia służy ustaleniu współczesnych odpowiedników nazw chorób używanych pod koniec XIX i na początku XX wieku, choć, prawdę mówiąc, nie zawsze udaje się zidentyfikować, jakie choroby określają dawne terminy. Najczęściej pomagają, rzecz jasna, podawane niekiedy obok nich łacińskie odpowiedniki, a także kontekst, tj. tematyka tekstów, w których terminy te są używane. Dla jasności znaczenia przy nazwach często zamieszczane są zdania ilustrujące. Terminy podaje się w oryginalnej pisowni wraz z danymi bibliograficznymi – skrótem źródła, rokiem wydania, numerem (w przypadku czasopisma) i stroną. Omawiane dane uporządkowano chronologicznie. Dwuwyrazowe nazwy złożone zapisano kursywą, a ich człony zależne wyróżniono pogrubieniem. Warianty nazw6 podano po ukośniku. W tabelach przedstawiono dane ilościowe. 4 W artykule zdecydowano się używać semantycznie szerszego terminu nazwa złożona, ponieważ nie wszystkie nazwy z członem głównym liga można uznać za terminy (więcej zob. podrozdział „O (nie)terminologicznym charakterze dwuwyrazowych nazw złożonych z członem liga”). 5 Należy powiedzieć, że w badanym materiale znaleziono dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są rzeczownikiem w dopełniaczu i imiesłowami, jednak w niniejszym artykule, ze względu na obszerność materiału, ograniczono się do nazw, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami. 6 W artykule za warianty uznaje się człony zależne różniące się formą, np.: bjauri ir biauri, baisi ir baigė, aštri ir asztri, lytiška ir lytiškos, vandeninė ir vandeninė, epidemiska ir epidėmiška itd. Zdarza się, że wariantywność dotyczy także członu głównego, np. liga ir Liga. 236 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis O (NIE)TERMINOLOGICZNYM CHARAKTERZE DWUWYRAZOWYCH NAZW ZŁOŻONYCH Z CZŁONEM LIGA W badanych tekstach występują dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, które można interpretować na dwa sposoby. Przede wszystkim należy wyróżnić nazwy chorób (tzw. terminy właściwe), takie jak kruvinoji liga (łac. dysenteria), mėlynoji liga (łac. cyanosis) itd., które nazywają konkretne pojęcia kliniczne. Istnieją jednak także tzw. nazwy opisowe, pojawiające się najczęściej w opisach chorób. Na przykład właściwe nazwy chorób cholera, sifilis zastępuje nazwa opisowa baisi liga. W tym przypadku baisi liga nie jest terminem. Zdarza się jednak, że to samo połączenie wyrazowe w jednym tekście jest właściwą nazwą choroby, a w innym – jedynie jej opisem. Na przykład w wielu publikacjach syfilis nazywa się terminem bjauri liga, jednak w innych publikacjach to połączenie wyrazowe stanowi jedynie opis choroby (najczęściej wartościujący) – świerzb nazywany jest brzydką chorobą. 1. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami7 K. Gaivenis pisał, że określenia w terminach złożonych mogą charakteryzować człon główny pod różnymi względami. Dlatego terminy złożone, nawet mające ten sam człon główny, mogą tworzyć kilka (w rzadkich przypadkach nawet kilkanaście) grup tematycznych (Gaivenis 2014 [1975]: 70). Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga dzieli się na 3 grupy według rodzaju przymiotnika (zwykłego, pochodnego lub zaimkowego), którym wyrażony jest człon zależny. W badanym materiale człony zależne dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga wyrażone są trzema rodzajami przymiotników – zwykłymi, pochodnymi (sufiksalnymi, prefiksalnymi, złożonymi) i zaimkowymi (zob. tabelę 1). 7 W artykule omówiono jedynie dwuwyrazowe nazwy złożone, których człony zależne są pochodzenia wyłącznie litewskiego lub stanowią hybrydy, tj. wyrazy zawierające składniki pochodzenia obcego (najczęściej rdzeń) i litewskiego (najczęściej afiksy, np. przedrostki, przyrostki). Pomija się hybrydy zawierające wyłącznie składniki obcego pochodzenia, np. prancūzas (rdzeń pochodzenia międzynarodowego i przyrostek pochodzenia słowiańskiego) (termin prancūzka liga LieUK 1905 36), chociaż nazwy złożone z członami zależnymi tego pochodzenia występowały niezwykle rzadko, z wyjątkiem wspomnianego terminu. Terminologija | 2020 | 27 237 Tabela 1. Typy realizacji modelu strukturalnego Bdv ← Dktvliga i ich ujęcie procentowe TYPY REALIZACJI UJĘCIE PROCENTOWE Bdvppr ← Dktvliga 23% Bdvišv ← Dktvliga 59% Bdvįvardž ← Dktvliga 18% W związkach atrybutywnych rzecz8 jest charakteryzowana bezpośrednio, tzn. przypisuje się jej bezpośrednią cechę, wyrażoną za pomocą wyrazów o niemotywowanym znaczeniu — określaną jako przynależną jej z samej natury (zob. Bunevičiūtė 1998: 33). 1.1. Dwuwyrazowe nazwy złożone z nadrzędnym członem liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami prostymi9. W tej podgrupie omawiane są dwuwyrazowe nazwy złożone, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami prostymi. Są to przede wszystkim nazwy złożone o relacji opisowej. Funkcją ich członu zależnego jest wskazanie jakiejś istotnej cechy charakteryzowanego obiektu (Bunevičiūtė 1998: 34). Ze względu na dominujące cechy semantyczne człon zależny wyrażony przymiotnikiem prostym może charakteryzować człon nadrzędny liga pod różnymi względami; w związku z tym wyróżnia się następujące grupy nazw: • n a z w y w e d ł u g p o w i ą z a n i a c z ł o n u z a l e ż n e g o z c e c h a m i w e w n ę t r z n y m i (n i e m a t e r i a l n y m i). Nazwy te wyraźnie ukazują wartościujący, najczęściej negatywny stosunek autora do opisywanej choroby: straszna choroba LKv 1891 (1890) 27, RM 1893 13, U 1895 13 100, TSp 1898 8 9, DžLA 1899 3, PmP 1899 2, UK 1900 (1899) 60, LtUK 1901 (1900) 34, NK 1905 (1904) 19, VŽ 1905 232 1: Już w Warszawie, Łodzi i gdzie indziej ludzie chorują i umierają na tę s t r a s z n ą c h o r o b ę10, VŽ 1905 56 3, DN 1906 36, UKT 1907 53, MGV 1909 216, ŪKT 1910 45, Svk 1911 5 1, Svk 1914 4 16, PR 1915 1, LUL 1915 30, UkK 1917 70, LietK 1918 75, Svk 1920 1 3 / straszna choroba LKA 1895 120, okropna choroba DMS 1912 31 / przerażająca choroba Szv 1888 3 81: Jednak trudno znaleźć kogoś, kto chciałby chorować 8 W tym przypadku członem nadrzędnym jest liga. 9 W tej grupie przedstawiono głównie przymiotniki mające przyrostki pierwotne (więcej o pierwotnych i wtórnych przyrostkach przymiotników zob. LKG I 551, 555–556). Omawiane przymiotniki mają indywidualne znaczenie jakościowe (LKG I 551). 10 Cholera. W tym i pozostałych zdaniach ilustracyjnych odstępy zwiększone przeze mnie – P. Z. 238 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis świerzb; wszyscy dobrze wiedzą, jaka to o k r o p n a c h o r o b a, U 1895 21 167: Czymże można leczyć wściekliznę? Do ostatnich lat lekarze nie znali prawdziwego lekarstwa na tę o k r o p n ą c h o r o b ę; <...> Svk 1910 1 6, Svk 1910 8 5, Svk 1914 3 10, straszna11 choroba DMS 1912 16, łagodna choroba12 ZGL 1886 9: ł a g o d n a c h o r o b a, kiła (sifilis), LieUK 1905 36, poważna choroba13 Svk 1909 6 3, groźna14 choroba SK 1905 26, dokuczliwa choroba SK 1905 50, drażliwa choroba NG 1908 88, mała choroba Svk 1920 5–6 1: Dlatego możemy tylko poradzić – natychmiast zgłosić się do lekarza, choćby z m a ł ą c h o r o b ą / mała choroba DK 1908 161, złośliwa choroba MGV 1909 190, DMS 1912 61 / złośliwa choroba VL 1890 27 4: <...> dzieci mają skłonność do zapadania na niektóre z ł o ś l i w e c h o r o b y, takie jak odra, koklusz, krup i in. <...>, SK 1905 65, NLC 1910 9 33, pospolita choroba – siphilis V 1897 3 42, choroba wzrostu DN 1906 93, ważna choroba BK 1911 44, prawdziwa choroba TSp 1898 4 7, Svk 1912 10 39: nadaje się on [spirytus do palenia - P. Z.] bardzo dobrze do lamp i maszynek do gotowania, lecz nie radzimy nikomu go pić, bo z tego będzie p r a w d z i w a c h o r o b a, a nawet śmierć. n a z w y z e w z g l ę d u n a z w i ą z e k e l e m e n t u z a l e ż n e g o z c h a r a k t e r e m p r z e b i e g u: ostra15 choroba V 1891 4 54: Inna od suchot; rzadko zaczyna się jako o s t r a c h o r o b a, <...>, VŽ 1908 9 4, Žin 1911 192, DMS 1912 81 / ostra choroba LAK 1885 56, częsta choroba PR 1915 4, lekka choroba LKᵥ 1891 (1890) 26, DN 1906 139, lē-ni16 (–a?) choroba UK 1900 (1899) 38, mało znacząca choroba SK 1901 1, DMK 1912 77: <...> zdarza się jakaś n i e w i e l k a c h o r o b a, którą można usunąć prostymi domowymi sposobami i lekami, prosta choroba SK 1905 18, DMS 1912 17, rzadka choroba VL 1890 30 4, ciężka choroba MGV 1909 161, Svk 1915 1 1: Cholera także jest c i ę ż k ą c h o r o b ą, która zgładziła niemało milionów ludzi, nagła choroba Žin 1911 127, DMS 1912 17, ciężka choroba LAK 1885 55, SŽL 1886 4, U 1892 4/5 137, U 1892 9 340, Hyg 1897 58, TSp 1898 8 10, LietUK 1901 (1900) 39, SK 1901 3, SŽK 1902 129, NK 1903 (1902) 152, VŽ 1905 56 3, VŽ 11 Por. bilus por. bylus „gadatliwy, rozmowny; elokwentny” LKŽe. 12 Kiła. 13 Padaczka. 14 Por. grėsmus „groźny” LKŽe. 15 Silna, gwałtowna; przejawiająca się gwałtownie. 16 Por. lēnus, -i, lēnas, -a 4. „łagodny, niezbyt gwałtowny” LKŽe. Terminologija | 2020 | 27 239 1906 146 4: Jeżeli przyczyna przeziębienia trwa nadal, jak na przykład podczas jazdy saniami lub przebywania w zimnych pomieszczeniach, może wystąpić mniej lub bardziej ciężka choroba: katar nosa, gardła, zapalenie ścięgien i inne, DN 1906 114, MGV 1909 196, DS 1910 34, Žin 1911 187, DMS 1912 81, DMK 1914 78, PR 1915 1, Kol 1915 5, LietK 1917 70, ŽmK 1919 51 / junki liga LKA 1903 108, tanki liga SK 1905 46, vieša liga VŽ 1908 8 4. nazwy według związku członu zależnego z czasem: ilga liga Hyg 1897 88, SK 1901 23, Vlt 1913 130 1, sena liga LPr 1883 49, DK 1908 149, šviežia liga DMS 1912 17. 1.2. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami derywowanymi17 przymiotnikami. Człony gatunkowe nazw złożonych tej grupy wyrażane są przez przymiotniki utworzone za pomocą przyrostków i przedrostków, a także przez przymiotniki złożone (zob. tabela 2). Tabela 2. Modele strukturalne dwuwyrazowych nazw złożonych z głównym członem liga i typy ich realizacji MODEL STRUKTURALNY | TYP REALIZACJI Bdvₚₚᵣ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdvᵢšᵥ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋ᵢₙᵢₛ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋ᵢšₖₐₛ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋ᵢₙgₐₛ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋ₜₐₛ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋ėₜₐₛ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋(ᵢ)ᵤₒₜₐₛ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdv₋ᵤₜė ← Dktvₗᵢgₐ | Bdvₙₑ₋ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdvₐₚᵢ₋ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdvₚₐ₋ ← Dktvₗᵢgₐ | Bdvₛդᵣₜ ← Dktvₗᵢgₐ Bdvᵢᵥₐᵣždž ← Dktvₗᵢgₐ | 17 W tej grupie przedstawiono przymiotniki derywowane za pomocą wtórnych przyrostków, mające znaczenie jakościowe (LKG I 556). 240 Palmira Zemlevičiūtė | Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami z końca XIX – początku XX wieku 1.2.1. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –inis. Przymiotniki relacyjne występujące jako człony zależne nie określają bezpośrednio przedmiotu, lecz wskazują jego cechę, ustalaną na podstawie związku z innym przedmiotem lub zjawiskiem, a związek ten stanowi istotną cechę przedmiotu (zob. Bunevičiūtė 1998: 33). Są to atrybutywne połączenia wyrażające relację przynależności. Wskazują, że przedmiot jest związany różnymi relacjami zależności z innym przedmiotem; przynależność do czegoś charakteryzuje ten przedmiot. Omawiana relacja wyrażana jest przez przymiotniki relacyjne (zob. Bunevičiūtė 1998: 35). W akademickiej gramatyce języka litewskiego jako pierwsze relacyjne znaczenie przymiotników odrzeczownikowych z przyrostkiem –inis, –ė wskazano materiał, z którego lub przy użyciu którego coś wykonano, np. cukrinis alus (piwo wykonane z cukrem) (LKG I 568); jednak w terminologii medycznej, jak ujął to K. Gaivenis, występują inne połączenia wyrazowe. Rozważmy wymienione dalej dwuwyrazowe nazwy złożone alkoholinė liga, cukrinė liga. W tym przypadku przymiotniki odrzeczownikowe z przyrostkiem –inis wskazują materiał, jednak desygnat nazwany przez główny człon nazwy złożonej nie jest z niego wykonany (Gaivenis 2014 [1975]: 73). „Przymiotniki odrzeczownikowe z przyrostkiem –inis określają cechy przedmiotu poprzez jego relację do przedmiotu wyrażonego wyrazem podstawowym i na podstawie tej relacji wyodrębniają oznaczane przedmioty spośród innych przedmiotów tego samego rodzaju albo wyrażają rodzaj oznaczanych przedmiotów. Główne relacje, na podstawie których można wyodrębnić przedmiot lub oznaczyć rodzaj przedmiotów, są następujące” (LKG I 568): • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z o r g a n i z m e m: akmeninė liga Žin 1911 199, dirksninės ligos V 1889 X 153, V 1889 XI 168, UKₜ 1907 51: <...>, juk žinome, kad ant autosugestijos remiasi daugumas d i r k s n i n i ų l i g ų gydymas, kaklinė liga NamG 1907 5: Krioklys (kruopos)18 – tai paoingiausi vaikų k a k l i n e l i g a: gomuris ir žabtai išberti kruopomis, kraujinė liga SK 1901 7, mėnėjinė liga19 LKA 1903 108, nervinė liga DMS 1912 75, odinės ligos VŽ 1908 6 4, organinė liga DMS 1912 32: <...> minkštąjį šankerį nereikia palaikyti o r g a n i n e l i g a <...>, plautinės ligos V 1889 X 152, skurinės ligos VL 1890 30 5: Užtai ir s k u r i n e s l i g a s gydant negalima pasikakinti vien liekarst-vomis geriamomis, ar tepamomis, bet reikia pagerinti sveikatą ir 18 W oryginale kursywą. 19 Miesiączka. Terminologija | 2020 | 27 2 4 1 cały byt, od którego zależy zdrowie, mózgowa choroba DK 1908 116, „temperamentowa choroba20 VL 1890 37 9, żółciowa choroba SK 1901 5, średnia choroba21 SK 1905 10, DK 1908 148 / średnich chorób VŽ 1908 194 2, Svk 1912 3 12: Zwracajcie się do lekarzy zajmujących się chorobami średnimi. • nazwy według związku członu zależnego z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): stała choroba SK 1901 23, prosta choroba LtUK 1901 (1900) 35 / prostych chorób DžLA 1899 4–5, LUK 1901 (1900) 35, śmiertelna choroba VL 1891 10 116, średnia choroba LKA 1902 (1902) 35. • nazwy według związku członu zależnego z drobnoustrojem wywołującym chorobę: infekcyjna choroba Gdt 1915 6 22, zakaźna choroba Art 1910 26 97: Jeśli na jakąkolwiek chorobę zaraźliwą (infekcyjną) nagle zachoruje większa liczba ludzi, wówczas mówi się o epidemii tej choroby, drobnoustrojowych chorób Svk 1914 3 10, pasożytnicza choroba ULB 1915 4: W miarę jak nauka bakteriologii stale się doskonaliła, <...> liczba chorób pasożytniczych rosła, ponieważ coraz wyraźniej poznawano przyczyny chorób o takiej czy innej postaci. • nazwy według związku członu zależnego z cechami zewnętrznymi (materialnymi). Człon zależny wyraża objawy choroby widoczne gołym okiem, na przykład pokrzywka objawia się swędzeniem skóry i wysypką skórną przypominającą podrażnienie pokrzywą (zob. ME I 188), w przypadku choroby wodnej puchnie tkanka podskórna, a chorobę skurczową cechują różne skurcze ciała (zob. ME I 235): pokrzywkowa choroba VL 1890 30 4: P o k r z y w k o w a c h o r o b a (urticaria), według Hilliera, ma następujące przyczyny: silne wzburzenie ducha i umysłu; niektóre pokarmy, jak ślimaki, wieprzowina, kiełbasy, ser; niektóre leki, jak copaiba, valerianum i turpentinus; glisty, bóle guzowate, jak w histerii (wysypka ciała podobna do podrażnienia pokrzywą), zewnętrzne choroby MGV 1909 6, skurczowa choroba22 MGV 1909 161, wodna choroba U 1896 3 17, V 1897 3 41, SK 1905 58, LŪ 1906 10 142, Svk 1910 9 5, Svk 1911 3 3, 20 Choroby moralne – histeria – są nazywane „chorobami temperamentu” VL 1891 37. 21 Chodzi o chorobę jelit. 22Skurcz „konwulsja”. W LKŽe to słowo nie zostało odnotowane. 2 4 2 Palmira Zemlevičiūtė | Dwuwyrazowe nazwy złożone z końca XIX – początku XX wieku z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikiem Vlt 1914 123 1, DL 1915 5, Skarl 1915 11, LytL 1915 13, Svk 1921 2 2, ŽL 1921 40 / wodna choroba Žin 1911 127 / wodna choroba – anasarca V 1897 3 42. • nazwy według związku członu zależnego z substancją: alkoholowa choroba23 V 1895 9/10 156: To przekrwienie, początkowo pojawiające się tylko podczas picia alkoholu, później utrzymuje się już stale i stanowi źródło różnych chorób wątroby, noszących nawet bezpośrednio nazwę chorób alkoholowych, cukrzycowa choroba24 SK 1901 7, VŽ 1908 159 2, NG 1908 86: Choroba cukrzycowa. Objawy tej choroby: niepohamowane pragnienie oraz obfite oddawanie moczu, Svk 1912 3 12, Vad 1913 16 64 400, NG 1924 98. • nazwy według związku członu zależnego z zasięgiem występowania: międzynarodowa choroba25 DžPK 1909 6: Ona [gruźlica – P. Z.] bardziej niż inne zasługuje na miano choroby międzynarodowej, zabiera znacznie więcej ludzi niż najgroźniejsze epidemie; rozprzestrzeniła się wśród wszystkich narodów, we wszystkich częściach kuli ziemskiej, powszechne choroby VL 1890 28 3. • nazwy według związku członu zależnego ze współżyciem płciowym. Nazwy te określają choroby, które szerzą się podczas stosunku płciowego: choroby weneryczne Svk 1911 3 5, choroby weneryczne Svk 1913 2 7 • nazwy według związku członu zależnego z czasem: letnia choroba SK 1901 33, SK 1905 65. 1.2.2. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –iškas. „Rzeczownikowe przymiotniki z przyrostkiem –iškas mogą również oznaczać cechę właściwą rzeczy wyrażanej przez wyraz główny lub w jakiś sposób z nią związaną”. Mogą one „także wskazywać, że rzecz wyrażana przez wyraz główny stanowi istotę, podstawę rzeczy oznaczanej przez przymiotnik. Niekiedy w tym przypadku zaznacza się również rodzaj rzeczy. W dawnych pismach rzeczownikowe przymiotniki z przyrostkiem –iškas... 23 Obecnie – alkoholizm. Jest to choroba wywoływana częstym spożywaniem napojów alkoholowych (zob. ME I 38). 24 Choroba ta rozwija się wskutek zaburzeń metabolizmu węglowodanów. Wówczas we krwi gromadzi się nadmiar cukru, a nerki zaczynają wydalać go z moczem. Wraz z cukrem traci się również dużo wody; pojawia się pragnienie (zob. ME I 152). 25 Tak nazwano gruźlicę. Terminologija | 2020 | 27 243 niki używane są również w znaczeniu przynależności do czegoś” (LKG I 558–559). Wyróżnia się następujące grupy nazw: • nazwy według związku członu zależnego z chorobą. Przymiotniki te, opisujące choroby, łączą je w określone grupy ze względu na charakterystyczną cechę (cechy) choroby, na przykład febry, krzywicy, syfilisu: diathetiszka26 liga VL 1890 27 4: Diathetiszkas ligas. Iš tujų labiausiai suneruoja ir sukon eveikia vaikus Rachitis, drugiškos Ligos LPr 1883 18, rachitiszka liga VL 1890 27 4, reimatiſka Ligà LPr 1883 46 / reimatiſkos Ligos LPr 1883 31 / rumatiſka liga DK 1908 150, Syfilytiſkos Ligos LPr 1883 11 / sifilitiſka liga DMS 1912 85 Sifilitiškas ligas gydydavo dažniausiai su gyvsidarbio (merkuriaus) pagalba, <...>, tyfėjiſka27 Liga LPr 1883 18. • nazwy według związku członu zależnego z organizmem: moraliszkos ligos VL 1890 37 8, nerviſzkos ligos VL 1890 36 8, VL 1890 38 8, VL 1890 41 8 / nerviſkos ligos V 1897 3 42: Iszgąstis – <...> tai yra tik priežastis tulų nerviškų ligų / nerviſka liga DN 1906 73, UKₜ 1907 51, DK 1908 150, VŽ 1908 176 3, DS 1910 26, DMS 1912 34, organiſka liga DMS 1912 79, 85, protiſka liga DMS 1912 34, psychiszka liga VL 1890 38 8 / psychiſkos ligos V 1895 9/10 157: Tarp psichiškų ligų nuo alkoholio pirmiausiai eina delirium tremens <...>. • nazwy według związku członu zależnego ze współżyciem seksualnym: lytiſka liga DMS 1912 32 / lytiſkos ligos DžA 1911 21: Jis [daktaras Hyslap – P. Z.] čion priskaito ir tuos, kurių beprotystė peina nuo lytiškų ligų, kadangi didžiumas tų ligų įgyjama po alkoholio įtekmę, LytL 1915 3, Svk 1914 6 24, veneriſka liga RAK 1895 6 / veneriſkos ligos LytL 1915 17. • nazwy według związku członu zależnego z mieszkańcami kraju: angliſka liga VŽ 1905 29 3, NamG 1907 10, MGV 1909 82, azijatiſka liga TS 1902 1B 53: Inni twierdzili, że na cholerę żydowską umiera się głównie dlatego, że cholera to choroba azjatycka, dlatego najczęściej dosięga Azjatów. 26Diateza (gr. diathesis – skłonność), skłonność do niektórych chorób lub nieadekwatnych reakcji na zwykłe bodźce. Najczęściej ujawnia się w niemowlęctwie i dzieciństwie (zob. VLE IV 669). 27 Por. łac. typhus – dur brzuszny. 244 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis • nazwy według związku członu zależnego z mikroorganizmem wywołującym chorobę: bakteriška liga V 1891 4 55: Ospa bez wątpienia również jest chorobą bakteryjną; <...>, parazitiška liga V 1890 10 154: Pasteur powiedział kiedyś: „jeśli słuszny jest mój pogląd, że samo powstanie nauki o mikroorganizmach jest chimerą, to zwalczanie chorób pasożytniczych na tym świecie przekracza ludzkie siły” • nazwy według związku członu zależnego z płcią: moteriška liga U 1896 IV 28, SK 1901 9, DN 1906 87, DK 1908 148, DMS 1912 73 / moteriškos ligos U 1896 IV 28, SK 1901 9, vyriška liga DMS 1912 95. • nazwy według związku członu zależnego z rozprzestrzenianiem się: epidemiskos ligos VL 1890 27 5: <...> koklusz zajmuje piąte miejsce pod względem śmiertelności wśród chorób epidemicznych w Irlandii / epidēmiška liga NamG 1907 3 / epidemiška liga Žin 1911 130, DS 1910 13. • nazwy według związku członu zależnego z czasem: chroniška liga V 1891 4 54: Rzadko gorączka przechodzi w chorobę przewlekłą <...>, SK 1905 2, Šlt 1910 18 282, DMS 1912 16, Vlt 1914 144 1, AVKv 1919 (1918) 51 / kroniška liga DK 1908 146, Art 1910 33 126: Należy jeszcze dodać, że ten „sport” [pływanie – P. Z.] jest równie korzystny zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Wyjątek stanowią osoby cierpiące na jakąś chorobę przewlekłą, gorączkę, choroby serca oraz lunatycy. 1.2.3. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –ingas. Przymiotniki z tym przyrostkiem tworzone są od rzeczowników (najczęściej), przymiotników i czasowników” (LKG I 556). „Takie przymiotniki utworzone od rzeczowników oznaczają posiadanie licznych cech związanych z przedmiotem oznaczanym przez wyraz podstawowy oraz duże nasilenie cech związanych z tym przedmiotem <...>”, natomiast przymiotniki z wymienionym przyrostkiem utworzone od przymiotników „wskazują na wzmocnioną cechę oznaczaną przez wyraz podstawowy” (LKG I 556, 558). Wyróżnia się następujące grupy nazw: • nazwy według związku członu zależnego z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): bauginga liga LUK 1887 (1886) 46: Ta straszna choroba28, nieraz wdzierając się nie 28 Pisze się o wodowstręcie. Terminologija | 2020 | 27 245 W pojedynczych domach wyłapuje po kolei wszystkie dzieci, szczególna choroba DMS 1912 47, niebezpieczna choroba NK 1905 (1904) 23, SK 1905 26, Žin 1911 124, DMS 1912 50, DMK 1914 79, Svk 1914 3 10, LietK 1918 75, AVKv 1919 (1918) 54 / niebezpieczne choroby UKT 1907 49, DMK 1911 77, DMK 1914 78, UkK 1917 70 / niebezpieczne choroby TS 1897 8 2, groźna29 choroba LPr 1891 18, ropiejące choroby SK 1905 1, bolesna choroba DMS 1912 43. • nazwy ze względu na związek członu zależnego ze współżyciem seksualnym: palejstuw ingos choroba ZGL 1886 43: Skoro od samego wódczanego początku wiadomo, że nie należy kusić ludzi do każdego szczególnego grzechu, wystarczy nauczyć ich pić wódkę, a upiwszy się, pozwolić im na wszelkie nieprawości: wszczynają bójki, trwonią majątek, zarażają się chorobami rozpustnymi lub upijają się na śmierć ZGL 1857 43. 1.2.4. Dwuwyrazowe nazwy złożone chorób z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –tas. Znaleziono kilka przypadków, w których człony zależne utworzono od czasowników bezprzedrostkowych i przedrostkowych za pomocą przyrostków pierwotnych. Są to wrodzony i tajemny. Przymiotnik tajemny wskazuje, że oznaczana nim rzecz ma cechy czynności wyrażanej czasownikiem lub jest z tą czynnością w inny sposób związana (zob. LKG I 552), natomiast wrodzony wskazuje na cechę wynikającą z rezultatu czynności (zob. LKG I 555): • nazwy ze względu na związek członu zależnego z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): wrodzona choroba SK 1901 3, tajemna choroba LytL 1915 3. 1.2.5. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –ėtas. „Przymiotniki odrzeczownikowe z przyrostkiem –ėtas najczęściej oznaczają posiadanie pewnych odrębnych, dodatkowych cech powierzchniowych, obecność czegoś na oznaczanym przedmiocie, w oznaczanym przedmiocie lub przy oznaczanym przedmiocie” (LKG I 560): • nazwy ze względu na związek członu zależnego z cechami zewnętrznymi (materialnymi). Przymiotniki odrzeczownikowe z tym przyrostkiem „najczęściej oznaczają posiadanie pewnych odrębnych, dodatkowych cech powierzchniowych, obecność czegoś na oznaczanym przedmiocie, w oznaczanym przedmiocie lub przy oznaczanym przedmiocie” (LKG I 560): pęcherzata choroba Svk 1921 1 4, ŽL 1921 31 (choroba z pęcherzykami). 29 Zob. xpriegadingas „budzący zagrożenie, niebezpieczny” LKŽe. 246 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis 1.2.6. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –(i)uotas. Przymiotniki odrzeczownikowe z tym przyrostkiem oznaczają „obfite posiadanie cech związanych z przedmiotem wyrażonym przez wyraz główny, znaczne nasilenie cech związanych z tym przedmiotem” (LKG I 562): • n a z w y z e w z g l ę d u n a z w i ą z e k c z ł o n u z a l e ż n e g o z cechami zewnętrznymi (materialnymi): gorączkowa choroba LAK 1885 56. 1.2.7. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przyrostkiem –utis. Człon zależny wyrażony jest przymiotnikiem z przyrostkiem deminutywnym –utis; ma on znaczenie nie pomniejszające, lecz jedynie wzmacniające (zob. LKG I 580–582): • n a z w y z e w z g l ę d u n a z w i ą z e k c z ł o n u z a l e ż n e g o z charakterem przejawiania się: lekka choroba Svk 1909 5 5. 1.2.8. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przedrostkiem ne-. Takie przymiotniki „wskazują na cechę przeciwną do cechy wyrażanej przez wyraz główny” (LKG I 589): • nazwy według związku członu zależnego z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): „niegodziwa choroba“ RAK 1895 6 / niegodziwa choroba DMS 1912 77, nieprzyjemna choroba MGV 1909 113, nieszczęśliwa choroba LKᵥ 1891 (1890) 27: Nie znamy innego sposobu wyleczenia tej n i e s z c z ę ś l i w e j c h o r o b y30, można ją jednak wyleczyć jedynie przez poprawę ogólnego stanu zdrowia, nieprzyjemna choroba DMS 1912 43, niemała choroba SK 1901 28, niezwykła choroba LtAK 1886 (1885) 87, niegroźna choroba Svk 1909 6 6. 1.2.9. Dwuwyrazowe nazwy złożone z członem głównym liga, których człony zależne wyrażone są przymiotnikami z przedrostkiem api-. Znaleziono tylko jeden człon zależny, utworzony od przymiotnika zły za pomocą tego przedrostka; oznacza on niepełny stopień cechy (zob. LKG I 590–591): • n a z w y z e w z g l ę d u n a z w i ą z e k c z ł o n u z a l e ż n e g o z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi): nieco zła choroba MGV 1909 29. 30Mowa o epilepsji. Terminologija | 2020 | 27 247 1.2.10. Dwuwyrazowe nazwy z członem głównym liga, których człony zależne wyrażane są przymiotnikami z przedrostkiem pa-. Przymiotnik utworzony z przedrostkiem pa- pavienis ma zlaną, jednorodną wartość semantyczną wynikającą z obu członów (LKG I 590): • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z w e r y d y c z n o ś c i ą: pavienė liga MGV 1909 35. 1.2.11. Dwuwyrazowe nazwy z członem głównym liga, których człony zależne wyrażane są złożonymi przymiotnikami. W badanym materiale wystąpił tylko jeden człon zależny wyrażony przymiotnikiem złożonym, którego pierwszy człon jest zaimkiem savas, a drugi – rzeczownikiem stovis. W LKG napisano, że „ten typ jest nieproduktywny”; „takie derywaty oznaczają cechy zależne od relacji nazywanego przedmiotu z przedmiotem wyrażonym przez drugi człon przymiotnika złożonego” (LKG I 598): • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z w ł a ś c i w o ś c i a m i w e w n ę t r z n y m i (n i e m a t e r i a l n y m i): savistove31 liga SK 1905 60. 1.3. Dwuwyrazowe nazwy z członem głównym liga, których człony zależne wyrażane są przymiotnikami zaimkowymi. W znacznej części dwuwyrazowych nazw człony zależne wyrażane są przymiotnikami zaimkowymi, które potwierdzają terminologiczny charakter tych nazw. Czasami jednak użycie formy zaimkowej wydaje się nadmiarowe, np. ilgoji liga. Wyróżnia się następujące grupy nazw: • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z w ł a ś c i w o ś c i a m i w e w n ę t r z n y m i (n i e m a t e r i a l n y m i): bjaurioji liga Ū 1897 9 140, Ū 1897 12 189 / bjaurioji liga ŠŽK 1902 46: Najczęściej mózg i rdzeń kręgowy oraz nerwy chorują wskutek zapalenia, choroby francuskiej (b i a u r i o s i o s l i g o s) i nowotworów) Svk 1911 1 1, baisioji liga LUK 1887 (1886), MGV 1909 114, DMS 1912 17, Svk 1914 6 23, Svk 1915 1 1, LUL 1915 9, Skarl 1915 1 / bajioji Liga TKK 1897 91, LtvK 1912 (1912) 156, b logoji liga RAK 1895 6, AS 1904 3: <...> syfilis albo tak zwana „b l o - g o j i l i g a albo prancai“, <...>, VŽ 1905 29 3, VŽ 1907 189 2, VŽ 1907 218 3, Šlt 1909 1 7, Šlt 1909 25 389, 390, Art 1910 38 146, Art 1910 41 157, Šlt 1911 30 352, Šlt 1911 32 377, Vlt 1914 40 2, didžioji liga LKV 1891 (1890) 27: Epilepsya, d i d ž i o j i l i g a, 31 Zob. xsavistovis zob. xsavistovus (por. ros. самостоятельно) „samodzielny, niezależny” LKŽe. 248 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis nūmarulis, ipatingoji liga VL 1891 10 116, piktoji liga U 1892 VI/VII 231, RAK 1895 6, Ū 1897 9 140, PM 1899 5, VŽ 1905 5 3: sifilis (p i k t o j i l i g a), MGV 1909 113, MG 1913 1 19, Svk 1913 4 13, Sif 1915 3, ŽLL 1921 6 / „piktoji liga32 NK 1905 (1904) 20, vidutinioji liga LKA 1903 107. • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z b a r w ą: baltoji liga33 – fluvia alba V 1897 3 41 / baltajė liga ZGL 1886 8: Płudims išz macicas skistimu wisokie pawejksła, wadinas b a l t o i l i g a, ana szioj gadinej tarp moteriszku didej isikieriejųsi, <...>, geltonoji liga34 TS 1902 1B 13: Nie ma się czemu dziwić, jeśli pijacy często zapadają na ż ó ł t a c z k ę (geltiģe) / liga geltonoji SK 1905 34: l i g a g e l t o n o j i albo żółtaczka, która jest skutkiem wylania się żółci, mėlynoji liga35 (cyanosis) VL 1890 30 4, raudonoji liga36 V 1897 3 42: C z e r w o n a c h o r o b a (pierścienie, pranie) – menstrua, LtvK 1912 (1912) 155. • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z c h a r a k t e r e m p r z e b i e g u: aštrioji liga DMS 1912 49, paprasčiausioji liga Svk 1909 5 1, staigioji liga DMS 1912 17: <...> jednak w różnych niebezpiecznych przypadkach, takich jak tyfus, szkarlatyna, błonica i inne choroby nagłe, w których życie przez krótki czas jest zagrożone, należy natychmiast wezwać choćby pierwszego, najbliższego lekarza, aby udzielił pierwszej pomocy i potrzebnych wskazówek, sunkioji liga MGV 1909 191. • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z o r g a n i z m e m: kruvinoji liga MGV 1909 224, Svk 1911 1 2 (por. kruvinoji Svk 1911 12 1), nerviškoji liga A 1885 10/11 321, pometiškoji37 liga DMK 1908 74. • n a z w y w e d ł u g z w i ą z k u c z ł o n u z a l e ż n e g o z s m a k i e m: saldžioji liga38 DŽPK 1909 19. 32 Kiła. 33 Obecnie baltosios (wydzielina z żeńskich narządów płciowych) (łac. fluor albus) MedŽ 207. 34 Żółtaczka. 35 Obecnie sinica skóry mėlynumas (łac. cyanosis) MedŽ 130. 36 Obecnie miesiączka (łac. menstruatio) MedŽ 334. 37 Por. xpometis (białor. памяць) „pamięć; umysł“ LKŽe. 38 Dabar cukraligė (lot. diabetes mellitus) MedŽ 146. Terminologija | 2020 | 27 249 • nazwy według związku członu zależnego z czasem: długotrwała choroba Svk 1912 IV 15. • nazwy według związku członu zależnego z płcią: kobieca choroba U 1896 4 28. • nazwy według związku członu zależnego z mieszkańcami kraju: angielska choroba39 U 1897 12 183, SŽK 1902 13, VŽ 1905 225 4, KŪ 1906 11, VŽ 1907 217 2, NG 1908 91, Žmd 1909 3 12, DMK 1911 79, Šlt 1913 32 504, OK 1913 37, Gdt 1915 1 4, LytL 1915 101, UkK 1917 69, LietK 1917 69, NG 1924 103 / angielska choroba LKA 1902 (1902) 37. • nazwy według związku członu zależnego z chorobą: reumatyczna choroba DMK 1908 74. WNIOSKI Epidemie chorób pod koniec XIX i na początku XX wieku były jedną z najdotkliwszych plag zagrażających zdrowiu ludzi. Braki wykształconych lekarzy i innego personelu medycznego starano się zrekompensować siłą słowa edukacyjnego: pisano i wydawano książki oraz broszury medyczne, publikowano artykuły w czasopismach i kalendarzach, aby zaznajamiać zwykłych ludzi z różnymi zagadnieniami dotyczącymi ochrony i utrzymania zdrowia. Liczne były teksty o chorobach ludzi, ich objawach, leczeniu i profilaktyce. Można więc powiedzieć, że popularnonaukowe piśmiennictwo medyczne stanowiło jeden z ważnych środków, za pomocą których starano się zapobiegać powstawaniu i szerzeniu się chorób oraz wzmacniać zdrowie ludzi. Publikacje miały nie tylko podnosić poziom wiedzy medycznej, lecz przede wszystkim przestrzegać ludzi przed chorobami. W badanych tekstach choroba bywała personifikowana i przypisywano jej cechy antropomorficzne. Na przykład choroba może być zła, gniewna, straszna, odrażająca, wrażliwa, stara, niegodziwa, nieszczęśliwa. Wynikało to oczywiście zarówno z adresata (zwykłego człowieka), jak i z rodzaju publikacji (popularnego przedstawiania wiedzy medycznej). Takie nazwy są obrazowe, nacechowane stylistycznie i ukazują stosunek autora do opisywanego zjawiska. Wzmacnia to ostrzegawczy charakter publikacji, skłania czytelnika do czujności i zwrócenia uwagi. Sądzę więc, że w ten sposób osiągany jest cel autora. Ponieważ wówczas pisano przede wszystkim o chorobach i ich leczeniu, zrozumiałe jest, że nazwy chorób lub określenia opisujące choroby pod różnymi względami 39 Obecnie krzywica (deformacja kości spowodowana awitaminozą D) (łac. rachitis) MedŽ 470. W literaturze medycznej podano, że chorobę tę po raz pierwszy opisał w 1650 r. Anglik Francis Glisson (zob. ME II 200); być może dlatego autorzy badanych tekstów nazywali ją angielską. 250 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Zdecydowanie najwięcej takich połączeń wyrazowych występuje w publikacjach medycznych z omawianego okresu. Zależny człon modelu strukturalnego Bdv ← Dktvliga wyrażany jest przymiotnikami trzech rodzajów – prostymi, pochodnymi i zaimkowymi. Najczęściej człon zależny stanowią przymiotniki pochodne. Dominujący typ ich budowy to Bdv-inis ← Dktvliga. Jak wykazało przeprowadzone badanie, człon główny liga może być charakteryzowany przez człon zależny za pomocą różnych aspektów znaczeniowych – ze względu na jego związek z zjawiskami niematerialnymi (najczęściej) (czasem, sposobem przejawiania się itp.) oraz materialnymi (rzadko) (organizmem, płynem ustrojowym, organem, substancją). Pod względem aspektów znaczeniowych dominują dwuwyrazowe nazwy złożone, których człon zależny wiąże się z cechami wewnętrznymi (niematerialnymi) i czasem; nieco mniej jest nazw, których człon zależny wiąże się z cechami zewnętrznymi (materialnymi), stosunkiem płciowym, organizmem i sposobem przejawiania się. Rzadsze są nazwy, których człon zależny wiąże się z drobnoustrojem wywołującym chorobę, płcią lub mieszkańcami kraju, a niektóre inne występują zaledwie sporadycznie. Analiza zależności między typami wyrażenia członu zależnego a ich znaczeniami pokazuje, że człony wyrażane przymiotnikami wszystkich rodzajów (prostymi, zaimkowymi i pochodnymi) oznaczają cechę wewnętrzną (niematerialną). Na uwagę zasługują przymiotniki z przyrostkiem -inis – człony zależne wyrażane za ich pomocą charakteryzują człon główny liga przede wszystkim ze względu na jego związek z organizmem. Jedynie stosunkowo niewielka część badanych dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga to właściwe terminy (nazwy chorób), które oznaczają jednostkowe pojęcia kliniczne, a ich człony zależne wyrażają cechę charakterystyczną. Są to wyłącznie nazwy, których człony zależne wyrażane są przymiotnikami zaimkowymi oraz przymiotnikami z przyrostkiem -inis. Nieco bardziej terminologiczny charakter zdają się mieć nazwy, których człony zależne wyrażane są także przymiotnikami z przyrostkiem -iškas. Niejedna taka nazwa oznacza pojęcia zbiorowe – określone grupy chorób, np.: drugiškos ligos, sifilitiškos ligos, lytiškos ligos, nerviškos ligos, moteriškos ligos. Najczęściej nazwy te występują również w tekście w liczbie mnogiej. Znaczna część dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga to jedynie opisowe połączenia wyrazowe, których człony zależne wyrażają cechę przejściową. Na przykład każda choroba może być straszna, chroniczna itp. Terminologija | 2020 | 27 251 DWUWYRAZOWE NAZWY ZŁOŻONE Z KOŃCA XIX – POCZĄTKU XX WIEKU Z LIGA JAKO CZŁONEM GŁÓWNYM I ELEMENTY ZALEŻNE WYRAŻONE PRZYMIOTNIKAMI Streszczenie Artykuł ma na celu analizę znaczenia i sposobu wyrażania elementów zależnych przyjmujących postać przymiotników, używanych jako część dwuwyrazowych nazw złożonych z liga jako członem nadrzędnym w prasie medycznej z końca XIXth i początku XXth wieku, pisanej w stylu popularnonaukowym (książki, broszury, artykuły prasowe i kalendarzowe). Próbowano zrekompensować niedobór wykształconych lekarzy i pozostałego personelu medycznego poprzez edukacyjną siłę słowa, czyli pisanie i publikowanie książek, broszur i artykułów medycznych w ówczesnych gazetach i kalendarzach. Celem tego rodzaju publikacji było zapoznanie zwykłych ludzi z różnymi zagadnieniami dotyczącymi zapobiegania chorobom i promocji zdrowia. Można powiedzieć, że publikacje medyczne pisane w stylu popularnonaukowym były jednym z głównych środków zapobiegania występowaniu i rozprzestrzenianiu się chorób oraz wzmacniania zdrowia ludzi. Celem publikacji było nie tylko poszerzanie wiedzy medycznej, lecz przede wszystkim ochrona ludzi przed chorobami. W tekstach chorobom często przypisuje się cechy ludzkie, antropomorficzne. Na przykład choroba może być zła, niegodziwa, straszna, paskudna, stara, nieprzyzwoita, nieszczęsna. Takie nazwy są wyraziste i niosą konotacje stylistyczne; ukazują też stosunek autora do danego zjawiska. Nazwy chorób lub wyrażenia opisujące choroby z różnych perspektyw stanowią prawdopodobnie najliczniejszą grupę w publikacjach medycznych omawianego okresu. Element zależny w modelu strukturalnym Bdv←Dktvliga wyrażany jest przez przymiotniki trzech typów – proste, pochodne i zaimkowe. Zwykle przyjmuje postać przymiotników pochodnych. Dominującym typem ich wyrażania jest Bdv-inis ← Dktvliga. Jak wykazało badanie, element zależny może opisywać człon nadrzędny liga pod różnymi względami semantycznymi – przez jego związek z materią niematerialną (zwykle) (czasem, typem przejawiania się itp.) oraz materialną (rzadziej) (organizmem, płynem ustrojowym, narządem, substancją itp.). Pod względem aspektów semantycznych dominują dwuwyrazowe nazwy złożone oparte na relacji między elementem zależnym a właściwościami wewnętrznymi (niematerialnymi), a także czasem; nieco rzadsze są nazwy utworzone na podstawie związku elementu zależnego z właściwościami zewnętrznymi (materialnymi), interakcją seksualną, organizmem oraz typem przejawiania się; jeszcze rzadziej używa się nazw opartych na związku elementu zależnego z drobnoustrojem wywołującym chorobę, płcią lub ludnością danego kraju; pozostałe występują jedynie sporadycznie. Jeśli chodzi o relację między typami wyrażenia i znaczeniami elementu zależnego, można zauważyć, że elementy przyjmujące postać wszystkich typów przymiotników (prostych, zaimkowych i pochodnych) wyrażają pewną cechę wewnętrzną (niematerialną). Na szczególną uwagę zasługują przymiotniki z przyrostkiem -inis: elementy zależne wyrażone takimi przymiotnikami zwykle opisują człon nadrzędny liga poprzez jego związek z organizmem. 252 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pava- dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Jedynie stosunkowo niewielka część analizowanych dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga to terminy właściwe (nazwy chorób), używane do oznaczania konkretnych pojęć klinicznych, których człony zależne wyrażają pewną cechę szczególną. Są to nazwy, których człony zależne wyrażono za pomocą przymiotników zaimkowych lub przymiotników z przyrostkiem -inis. Nazwy, których człony zależne wyrażono za pomocą przymiotników z przyrostkiem -iškas, również przypominają terminy naukowe. Sporo nazw tego typu określa pojęcia zbiorowe – pewne grupy chorób, np. drugiškos ligos, sifilitiškos ligos, lytiškos ligos, nerviškos ligos, moteriškos ligos. Nazwy takie są zwykle używane w tekście także w liczbie mnogiej. Znaczna część dwuwyrazowych nazw złożonych z członem głównym liga to jedynie opisowe wyrażenia wyrazowe, których człony zależne wyrażają cechę tymczasową. Na przykład każdą chorobę można określić jako straszną, przewlekłą itd. ŠALTINIAI L A I K R A Š Č I A I A₁ – Auszra 1883 4 112, 1885 10/11 321 Art – Artojas 1910 15 54; 1910 19 69; 1910 25 93; 1910 26 97; 1910 30 113; 1910 33 126; 1910 38 146; 1910 41 157 Gdt – Gydytojas 1914 1 2; 1914 2 5; 1914 3 9; 1914 4 14; 1914 5 18; 1914 6 21; 1914 7 25; 1915 1 1–4; 1915 3 9; 1915 6 22 LŪ – Lietuvos ūkininkas 1906 10 142 NLC – Nauja lietuwiszka ceitunga 1910 9 33 MG – Medicina ir gamta 1913 1 19 Svk – Sveikata 1909 1 7; 1909 5 1, 3, 5; 1909 6 3, 6; 1910 1 6; 1910 2 6; 1910 3 1; 1910 8 5; 1910 9 5; 1910 11 4; 1911 1 1; 1911 3 3–5; 1911 5 1; 1912 3 12; 1912 4 15; 1912 7 28; 1912 8 29, 32; 1912 10 39; 1913 2 7; 1913 4 13, 15; 1913 5 20; 1914 2 7; 1914 3 10; 1914 4 15, 16; 1914 5 19; 1914 6 23–24; 1915 1 1; 1920 1 3; 1920 3 1, 4; 1920 4 1; 1920 5–6 1; 1921 2 2; 1921 6 2 Szv – Szviesa 1888 3 81 Šlt – Šaltinis 1909 1 7; 1909 5 69; 1909 25 389, 390; 1910 18 282; 1911 30 352; 1911 32 377; 1912 3 36; 1912 7 105; 1912 21 328; 1912 40 632; 1913 32 504; 1913 46 729 TS – Tėvynės sargas 1897 8 2; 1898 8 9; 1902 1B 13, 53 TSp – Tėvynės sargo Priedas40 1898 4 7; 1898 8 10 U – Ukininkas 1891 2 77; 1892 4/5 137; 1892 6/7 230, 231; 1892 9 340; 1895 13 100; 1895 21 167; 1896 4 28; 1896 3 17; 1897 3 41; 1897 12 183 Ū – Ūkininkas 1897 9 140, 1897 12 189 V – Varpas 1889 10 152–153, 153–154; 1889 11 168; 1891 4 54–55; 1895 9 ir 10 155–157; 1897 3 41–42 Vad – Vadovas 1913 16 62, 169; 1913 16 63 277; 1913 16 64 400 VL – Vienybė lietuvininkų 1890 27 4–5; 1890 28 3–4; 1890 30 4–5; 1890 36 8; 1890 37 8–9; 1890 38 8; 1890 41 8; 1891 10 116 Vlt – Viltis 1913 62 2; 1913 130 1; 1914 40 2; 1914 83 1; 1914 123 1; 1914 144 1; 1914 159 3; 1915 70 2; 1915 88 2; 1914 101 2 VŽ – Vilniaus žinios 1905 5 2, 3; 1905 29 3; 1905 56 3; 1905 124 4; 1905 225 4; 1905 232 1; 1906 146 4; 1906 222 3; 1907 189 2; 1907 217 2; 1907 218 3; 1908 2 1; 1908 6 4; 1908 8 4; 1908 9 4; 1908 159 2; 1908 176 3; 1908 194 2 Žmd – Žemdirbys 1909 3 12 40 1896–1904 Tilžėje ėjęs mėnesinis lietuvių žurnalas Tėvynės sargas turėjo neperiodinių priedų (nuo 1898 prie kiekvieno numerio) – grožinės literatūros kūrinių, ūkinių patarimų, mokslo populiarinimo knygelių (VLE XXIII 714). Terminologija | 2020 | 27 253 KNYGOS IR KNYGELĖS AS 1904 – Apie blogąją ligą arba syfilį (prancus). Pagal d-ro M. Člėnovo veikalėlį sutaisė d-ras A. V., Tilžėje. DK 1908 – Daktaras kišenjuje: aiškus pamokinimai kaip užlaikyti sveikatą ir kaip nuo ligų apsiginti, su daugeliu receptų surinktų nuo geriausių daktarų / sutaisė M. Paltanavičia, Worcester, Mass: spausdinta spaustuvėje M. Paltanavičiaus. DL 1915 – Apie drugio ligą / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 7 vertimas, Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). DMS 1912 – Daktaras bei mokslas apie sveikatą: naujausia knyga, Philadelphia, Pa.: išleido The Philadelphia Medical Clinic. DN 1906 – Daktaras namuose, arba, Apraszymas ligu ir jų gydymas / pagal daktarus Basanavičiu, Vileiszi, Collins, Stout ir daugelį kitu sutaisė K. W. Gedeminas, So. Boston, Mass.: [išleid. ir] spauda Gedemino ir Mickevičiaus. DS 1910 – Darbininko sveikata / pagal daktarą A. Kats’ą parašė P. Norkus, Philadelphia, Pa.: turtu ir spauda „Kovos“. DžA 1911 – Džiova: referatai, surengti „Aušros“ draugijai / dr. F. Matulaitis, [JAV: s.n.] (Chicago, Ill.: spauda „Lietuvos“). DžLA 1899 – Džiova ir Kaip tos ligos apsisaugoti. Pagal S. Sterlingą. Sutaisyta L., Tilžėje. DžPK 1909 – Dr. K. Jokanto. Džiova, jos priežastis ir kova su ja, Vilnius. Hyg 1897 – Hygiena arba Mokslas apie užlaikymą sveikatos. Pagal Berners‘ą, d-rą Noll ir kitus sutaisė Szernas, Chicago, Ill.: kasztu ir spaustuwe „Lietuvos“. Kol 1915 – Apie kolerą ir kaip nuo jos apsisaugoti / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 8 vertimas, Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). KU 1906 – Kaip užsilaikyti pavasarį, vasarą, rudenį ir žiemą. Pagal D-rą Med. L. Volbergą sutaisė d-ras A. Vileišis, Vilnius. LPr 1883 – Ligonijų Prietelius. Kelrodys wisiems tiems, kurie prie atsirandanczių Ligų patys saw pirmąję Pagalbą prisiteikti nor ir tai Progai geras Namų Pryprowas įsitiekti wėlyjas / Friedrich Adolph Richter. Leipcikej‘Rikterio Iszleidimo Itaisymas. (Drukowatos prie F. Ad. Richter&Draugai, Rudolstadt). LPr 1891 – Ligonijų prietelius: kelrodys wisiems tiems, kurie prie atsirandanczių ligų patys saw pirmąję pagalbą prisiteikti nor ir ant to geras namų pryprowas įsitiekti wėlyjas / sudarė Friedrich Adolph Richter, Leipcikej‘: Richterio knyginyczia ([Rudolstadt: Richterio drukorija]). LytL 1915 – Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti. Parašė D-ras F. Matulaitis. Antra, peržiūrėta ir pagerinta laida, So Bostona, Mass. LUL 1915 – Apie limpamąsias arba užkrečiamas ligas: (daktaro pasikalbėjimas su žmonėmis) / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 5 vertimas, Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). MGV 1909 – Mano gydymas vandeniu sulig 40-metinių patirimų. Parašė kunigas S. Kneipp. Iš vokiečių kalbos vertė Aguonaitis, Ryga: A. Macijausko knygynas. NamG 1907 – Naminis gydytojis / parašė A. Aitvaras, Ryga: lėšos A. Macejevskio, [i.e. 1906] (Ryga: H. Hempel ir ko). NG 1908 – Naminis gydytojas: Trumpas aprašymas prasčiausių ligų ir prasčiausių vaistų kovoje su jomis: / D. 1. Apie žmonių ligas ir jų gydymą. Sutaisė D-rs A. Vileišis, Seinai. NG 1924 – Naminis gydytojas. Trumpas prasčiausių ligų aprašymas ir jų gydymas. Antrasis pataisytas leidimas, Kaunas. OK 1913 – Oras ir klimatas ir jų svarbumas žmogaus sveikatai. Pagal Zolotariną. Dras A. Vileišis, Seinai. PM 1899 – Patar mės moterims, kurios nori būti sveikos. Pagal Zielčaka parašė Dr. A. V. Tilžėje. PmP 1899 – Pamokinimas, kaip nuo pagedimo apsaugoti žmones, pagedusių šunų aprėtus, Tilžėje. PR 1915 – Kaip pasisaugoti rauplių? / [Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 1 vertimas]. Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). RAK 1895 – Rodos motinoms apie auginimą žindomų kūdikių. Sutaisyta pagal Michailovą; [vertė J. Račiūnas?], Tilžėje: [Ūkininkas]. RM 1893 – Negirdėtas daiktas, ir Geros rodos mūsų moterelėms, Vilniuje. 254 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Sif 1915 – Apie sifilį / Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 3 vertimas. [Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). Skarl 1915 – Apie skarlatiną (karùs) / [Pirogovo draugijos skyriaus sveikatos žinioms platinti leidinio Nr. 14 vertimas]. [Maskva: Lietuvių d-ja aukštųjų Maskvos m-klų moksleiviams šelpti. Leidimo komisija], (Vilnius: Martyno Kuktos sp.). SŽK 1902 – Kaip sutaisytas žmogaus kunas. Parašė S. M., Plymouth, Pa. SŽL 1886 – Svarbiausios žmonių ligos. Petro Nėrio, Tilžėje. ULB 1912 – Užkrečiamųjų - limpamųjų ligų išsiplėtojimo budai ir kova su jomis / dr. A. L. Graičiunas, Wilkes-Barre, Pa.: „Draugo“ [išleid. ir] sp.. ZGL 1886 – Zinia apie gydima ligu kuno ir duszes, Wilniuje: kasztu ir spaustuwieje Juozapa Zawadzkia, 1857⁴¹. Žin 1911 – Žinynas: knyga žinių iš mitologijos, historijos, etnografijos, astronomijos, aritmetikos, medicinos ir kitų mokslų bei jų šakų / iš įvairių šaltinių surinko J. Laukis [Domininkas Keleiauninkas], Chicago, Ill.: „Aušros“ knygynas, (Chicago, Ill.: „Lietuvos“ spauda). ŽL 1921 – Žmonių ligos. D-ras K. Grinius, Kaunas: „Varpo“ bendrovės leidinys. ŽLL 1920 – Kas reikia žinoti apie lyties ligas. Vertė iš vokiečių kalbos D-ras J. Bagdonas, Kaunas: Vidaus reikalų ministerijos Sveikatos departamento leidinys. K A L E N D O R I A I AVKv 1919 (1918) – Aušros Vartų kalendorius 1919, Vilniuje, 1918. BK 1911 – Biržų kalendorius 1911, Tilžėje. DMK 1908, 1911, 1912, 1914 – Didysis Marijos Kalendorius Lietuvos ir Žemaičių Katalikams, New York. LAK 1885 – Lietuwiszkas Auszros kalendorius ant metu 1885, Bitėnai. LietK 1918 – 1918 metams Lietuvos Kalendorius, Vilniuje. LKA 1895 (1895) – Lietwiškos kalendros su abrozais metui 1902, Tilžėje, 1895. LKA 1902 (1902) – Lietwiškos kalendros su abrozais metui 1902, Tilžėje, 1902. LKA 1903 – Lietuwiškos kalendros su abrozais metui 1903, Tilžėje, 1903. LKv 1891 (1890) – Lietuwiszkas kalendorius ant metų nū Kristaus užgimimo 1891, Vilniuje, 1890. LtAK 1886 (1885) – Lietuwiszkas Auszros kalendorius ant metu 1886, Tilžėje, 1885. LtUK 1901 (1900) – Lietuvos ūkininkų kalendorius ant metų 1901, Vilniuje, 1900. LtvK 1912 – Lietuwiškos kalendros metui 1912, Tilžėje, 1912. LUK 1887 (1886) – Lietuvos ūkininkų kalendorius ant meto 1887, Tilžėje, 1886. LUK 1901 (1900) – Lietuvos ūkininkų kalendorius ant metų 1901, Vilniuje, 1900. NK 1903 (1902) – Naujas kalendorius 1903 metams, Tilžėje, 1902. NK 1905 (1904) – Naujas kalendorius 1905 metams, Tilžėje, 1904. SK 1901 – Severos kalendorius lietuviams metui 1901, W. F. Severa, Cedar Rapids Iowa. SK 1905 – Severos kalendorius dėlėi Lietuviui, W. F. Severa Co. Cedar Rapids, Iowa. TKK 1897 – Tilžės keleiwio kalendros ant Meto 1897, Tilžėje. UK 1900 (1899) – Ukiškasis kalendorius ant metų 1900, Vilniuje, 1899. UkK 1917 (1916) – Ūkininkų kalendorius 1917 metams, Vilniuje 1916. UKT 1907 – Ukiškasis kalendorius metams 1907, Tilžėje. UKT 1910 – Ukiškasis kalendorius 1910 metams, Tilžėje. ŽmK 1919 – Žemaičių kalendorius Tilžės keleivio 1919 metams, Tilžėje. LITERATŪRA Auksoriūtė Albina 1996: Sudėtinių terminų vartosenos netikslumai. – Terminologija 3, 47–49. Bunevičiūtė Laimutė 1998: Atributinių junginių samprata, aprašymo galimybės ir kai kurie požymiai. – Kalbotyra XLVII(1), 29–42. Drukteinis Albinas 2011: Sintaksiniai sudėtinių jūreivystės terminų modeliai. – Res humanitariae 10, 234–255. 41 Kontrafakcinis leidinys. Tikrieji knygos išleidimo duomenys: Krokuva–Tilžė, 1885–1886. Terminologija | 2020 | 27 255 Gaivenytė Jolanta 2000a: Sudėtinių fizikos terminų motyvacija. – Lituanistica 3/4, 19–25. Gaivenytė Jolanta 2000b: Sudėtinių fizikos terminų sinonimijos atvejai terminų žodynuose. – Kalbos kultūra 73, 62–67. Gaivenis Kazimieras 1963: Sudėtinių terminų dėmenų išdėstymo klausimu. – Kalbos kultūra 5, 64–65. Gaivenis Kazimieras 1968: Iš 2 ir 3 dėmenų sudarytų sudėtinių terminų tipai dabartinėje lietuvių kalboje. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. A serija 3(28), 109–120. Gaivenis Kazimieras 1969: Sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje: disertacija filologijos mokslų kandidato laipsniui įgyti, Vilnius: Vilniaus valstybinis V. Kapsuko universitetas. 285 p. VUB RS F76–1153. Gaivenis Kazimieras 2004: Sudėtinių terminų pateikimas ir aiškinimas terminų žodynuose. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos: [straipsnių rinkinys]: Kazimierui Gaiveniui atminti, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 85–117. Gaivenis Kazimieras 2014 [1975]: Dvižodžiai sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 60–97. Grinius Kazys 1929: Medicinos mokslų laimėjimai per pastaruosius 35 metus Lietuvos Respublikoje. – Medicina 11, 1–8. Gurevičius Romualdas 2007: Sveikatos apsauga. – Visuotinė lietuvių enciklopedija 12, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 219–221. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponiminiai architektūros, meno ir statybos terminai lietuvių kalboje. – Santalka: filologija, edukologija 19(1), 48–58. Kvašytė Regina 2005: Mokomasi terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VŠĮ Šiaulių universiteto leidykla. Litevkienė Nijolė 2013: Lietuviškų trიოžodžių terminų ir lotyniškų atitikmenų skirties atvejai. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 12, 26–35. Litevkienė Nijolė 2014: Lotyniškų ir lietuviškų sudėtinių anatomijos terminų skirties atvejai. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 13, 73–81. Litevkienė Nijolė 2015: Trižodžių anatomijos derinamojo pažyminio ir nederinamojo pažyminio lietuviškų terminų ir lotyniškų atitikmenų priklausomybė. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 15, 42–46. LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika I, vyr. redaktorius K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), e. variantas, vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: www.lkz.lt ME 1991: Medicinos enciklopedija I, Vilnius: Valstybinė enciklopedijų leidykla, 38, 151–152, 188, 235. ME 1993: Medicinos enciklopedija II, Vilnius: Valstybinė enciklopedijų leidykla, 200. Meškauskas Juozas 1987: Lietuvos medicinos istorija = History of medicine in Lithuania: medicinos mokslas, gydytojų mirt ingumo ir socialinio aprūpinimo istor inė ir dokumentinė apžvalga, Chicago: Pasaulio lietuvių gydytojų sąjunga. Micelmacheris Viktoras 1959: Sveikatos apsauga Lietuvoje 1918–1919 metais, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Miežutavičiūtė, Vitalija 2001: Vilniaus medicinos draugija ir jos kova su infekcinėmis ligomis (1805–1939): mokomoji knygelė studentams, Vilnius: VU leidykla. Mitkevičienė Asta 2019: Sujungiamasis ryšys terminuose: terminai su jungtukais ir (ar), ir (arba). – Terminologija 26, 88–102. Šuminas Mykolas ir kt. 1988: Sveikatos apsauga. – Tarybų Lietuvos enciklopedija 4, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 139–141. Umbrasas Alvydas 2004: Bendrašakniai dvižodžių teisės terminų sinonimai ir variantai 1918–1940 m. Lietuvos kodeksuose. – Terminologija 11, 100–118. VLE 2003: Visuotinė lietuvių enciklopedija IV, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLE 2013: Visuotinė lietuvių enciklopedija XXIII, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Zemlevičiūtė Palmira 2014: Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai. – Terminologija 21, 160–175. Головин Борис Николаевич, Кобрин Рафаил Юрьевич 1987: Лингвистические основы учения о терминах, Москва: Высшая школа. Гросс Милена Александровна А. 2015: Структурные особенности английских терминов-слов договорного права. – Филологические науки. Вопросы теории и практики 4–1(46), Тамбов: Грамота, 54–56. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_23068892_77392556.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Даниленко Валерия Петровна 1977: Русская терминология: опыт лингвистического описания, Москва: Наука. 256 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab.–XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Демьянова Ольга Петровна П. 2019: Модели двухкомпонентных английских юридических терминов. – Актуальные аспекты лингвистики лингводидактики и межкультурной коммуникации. Материалы Всероссийской научно-практической конференции, Краснодар: Кубанский государственный университет, 42–48. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_37533944_92219979.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Кузовлева Галина Валерьевна В. 2014: Синтаксические терминобразовательные типы юриспруденции. – Вестник Краснодарского университета МВД России 3(25), Краснодар: Федеральное государственное казенное образовательное учреждение высшего профессионального образования „Краснодарский университет Министерства внутренних дел Российской Федерации“, 107–112. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_22251621_32647988.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Левенкова Анна Юрьевна 2015: Степень устойчивости терминологического словосочетания. – Научный альманах 7(9), Тамбов: ООО „Консалтинговая компания Юком“, 1394–1400. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_24068596_91023843.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Мицельмахерис Викторос 1967: Очерки по истории медицины в Литве, Издательство „Медицина“, Ленинградское отделение. Паршина Ольга Дмитриевна 2009: К проблеме анализа составных педагогических терминов. – Альманах современной науки и образования 2–3, Тамбов: „Грамота“, 124–127. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_17645451_82315804.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Татаринов Виктор Андреевич 2006: Общее терминоведение: энциклопедический словарь, Москва: Московский Лицей. Турчинская Н. Ю. 2001: Термины-словосочетания в терминосистеме возрастной психологии. – Вісник Запорізького національного університету. Філологічні науки 3, Запорожье: Государственное высшее учебное заведение Запорожский национальный университет Министерства образования и науки Украины, 144–146. Prieiga internete: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_27239202_87252786.pdf [žiūrėta 2020-06-23]. Gauta 2020-07-02 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2020 | 27 257