Vienažodė astrologijos terminija kilmės požiūriu

128 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia doi.org/10.35321/term27-06 Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvių kalbos institutas ADNOTACJA Niniejszy artykuł jest pierwszym spojrzeniem na niezbadany obszar – terminologię astrologiczną. Podjęto próbę przyjrzenia się jej, wybierając grupę terminów jednowyrazowych. Skład tej grupy terminów analizowany jest z punktu widzenia pochodzenia. Uwypukla się przewaga zapożyczonej warstwy terminologii, jednak w odróżnieniu od wielu dziedzin użycia terminologii, na które współcześnie silnie oddziałuje język angielski, nawet w tak otwartym na wpływ języka angielskiego środowisku, jak język internetowy (analizę przeprowadzono na podstawie publikowanych w internecie stron astrologicznych), znajduje się niewiele terminów wskazujących na zapożyczanie lub bezpośrednie przejęcie terminu z języka angielskiego. Astrologia, choć nie jest uznawana za naukę, jawi się jako dziedzina użycia terminów posiadająca samodzielną terminologię. SŁOWA KLUCZOWE: termin astrologiczny, pochodzenie terminu, zapożyczenie, termin pochodzenia litewskiego, termin jednowyrazowy, termin złożony ABSTRAKT Niniejszy artykuł przygląda się niezbadanej dotąd dziedzinie terminów astrologicznych. Podejmuje próbę zbadania tego obszaru, koncentrując się na grupie terminów jednowyrazowych. Celem artykułu jest określenie składu tej grupy terminów z perspektywy ich pochodzenia. Badanie wykazuje, że dominują terminy zapożyczone, choć w przeciwieństwie do wielu innych dziedzin, na które język angielski wywiera dziś silny wpływ, nawet w tak otwartym na oddziaływanie języka angielskiego środowisku, jakim jest język Internetu, niewiele jest terminów noszących oznaki zapożyczenia lub bezpośredniego przejęcia z języka angielskiego (analiza opiera się na dostępnych online stronach internetowych poświęconych astrologii). Astrologia wyróżnia się jako dziedzina posługująca się własnym, niezależnym zbiorem terminów, choć nie jest uznawana za naukę. SŁOWA KLUCZOWE: termin astrologiczny, pochodzenie terminu, zapożyczenie, termin pochodzenia litewskiego, termin jednowyrazowy, termin złożony 129Terminologija | 2020 | 27 WSTĘP Chociaż budowa terminu astrologia pozwalałaby przypisać oznaczany nim obiekt do nauk1, w rzeczywistości jego stosunek do nauki nie jest tak jasny jak na przykład w przypadku geologii, socjologii, psychologii lub innych obiektów oznaczanych terminami o analogicznej budowie. Wskazują na to już same próby zdefiniowania lub wyjaśnienia tego pojęcia. I tak w niektórych publikacjach lub na stronach internetowych poświęconych astrologii uznaje się ją za naukę, jednocześnie przewidując jej rozumienie jako systemu: „Jeśli astrologię będziemy rozumieć nie tylko jako naukę o ruchu ciał niebieskich i ich znaczeniu w życiu człowieka, lecz szerzej, to zobaczymy, że elementy tego systemu są znacznie starsze i rozpowszechnione na całym świecie, ponieważ opierają się na doświadczeniu ludzkości” (Bogun 1999: 12). W innych publikacjach lub na stronach internetowych uznaje się ją za naukę: „Astrologia (od astro… i gr. logos nauka) – nauka o wpływie ciał Wszechświata (planet, gwiazd) na życie Ziemi” (Kaškelis 2020). Spotyka się również takie definicje, w których astrologię ocenia się jako naukę i sztukę: „Astrologia jest nauką i sztuką określania położenia ciał niebieskich oraz cykli ich obrotu” (Katiliūtė-Jonynienė 1994: 5). Jednak w definicjach podawanych w słownikach terminów astronomicznych lub publikacjach o charakterze encyklopedycznym, na przykład w Powszechnej encyklopedii litewskiej (dalej – VLEe), status astrologii jako nauki zostaje zanegowany – ocenia się ją jako „błędne” (Juška 1984) lub „pseudonaukowe” (Straižys 2002) „teorie głoszące, że rozmieszczenie Słońca, Księżyca i planet w pasie gwiazdozbiorów Zodiaku ma wpływ na losy ludzi, narodów, państw i zjawiska przyrody” albo jedynie jako wróżenie przyszłości – „przepowiednie oparte na twierdzeniach o wpływie rozmieszczenia Słońca, Księżyca i planet w gwiazdozbiorach zodiaku (horoskopu) na człowieka (grupy ludzi, narody, państwa) i wydarzenia jego życia” VLEe. Pojęcie zawęża się jeszcze bardziej – astrologię utożsamia się z przesądami: „Astrologia nie ma podstaw naukowych i może być postrzegana jako popularna gra lub przesądy” VLEe. Konfliktowość relacji między nauką a astrologią szczególnie odzwierciedla się w tekstach internetowych mediów. Na przykład w jednym z portali informacyjnych wypowiadający się główny specjalista obserwatorium Instytutu Fizyki Teoretycznej i Astronomii twierdzi, że „zasady astrologii i interpretacja horoskopów nie1 W słownikach wyrazów obcych człon -logia wyjaśniany jest jako drugi człon wyrazów złożonych, wskazujący na związek z nauką (np.: TŽŽ 1985; TŽŽ 2013). W Wielkiej encyklopedii litewskiej termin astrologia wywodzi się od astroi logos (nauka) VLEe. 130 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna ze względu na pochodzenie nie ma żadnych podstaw naukowych” (Marcinkevičius 2004), natomiast astrologka wypowiadająca się na blogu twierdzi: „Astrologia to niezwykle precyzyjna, matematyczna, logiczna nauka. Na Litwie i w niektórych krajach postsowieckich funkcjonuje mit, że astrologia to miejsce dla swobodnych interpretacji. Nic podobnego – to ścisły i bardzo precyzyjny system, który nie ma nic wspólnego ani z wróżbami, ani z przypuszczeniami, opiera się na obliczeniach astronomiczno-matematycznych” (Novickienė 2020). Z tekstów z dziedziny astrologii wynikałaby również główna przyczyna konfliktowego charakteru tej relacji – są to odkrycia astronomiczne, które zmieniały geocentryczne pojmowanie świata i oddalały astronomię od astrologii mającej tysiącletnie tradycje (Bogun 1999: 19–21)2, dającej początek nauce astronomii3. Niemniej jednak teksty te ujawniają także inną możliwą przyczynę: do tego, że pojmowanie astrologii tak się zawęziło, mogła znacznie przyczynić się działalność samych astrologów, którzy różnie rozumieją zawód lub powołanie astrologa: „Mijały wieki, zmieniały się struktury państw, ludzkie pojmowanie, kształtowały się nowe nauki, religie i kierunki duchowe. Astrologia zaczęła dostosowywać się do nowych, kształtujących się systemów i stopniowo rozrzucać perły posiadanej niegdyś duchowości, stawała się bardziej pragmatyczna, dosłowniejsza. Dostosowując się do grup ludzi o prymitywnej świadomości, coraz bardziej podupadała. Uprościli ją „astrologowie“, których w starożytności kapłan nie wpuściłby nawet przez próg (nie mówiąc już o nauczaniu takiego człowieka). Uprymitywnili niegdyś świętą naukę (tak astrologię nazywał znany jogin Śri Jukteśwar Giri) i sprowadzili na samą astrologię niezasłużoną krytykę, że astrologia i wróżbiarstwo są owocami tego samego drzewa“ (www.antropoteosofineastrologija.lt). Z opublikowanego na stronie internetowej Stowarzyszenia Astrologii Antropoteozoficznej statutu wynikałoby dążenie do przywrócenia astrologii statusu nauki – jako główną funkcję tego stowarzyszenia formułuje się „rehabilitację astrologii, która została zniesławiona, wypaczona i zamieniona w służebnicę konsumentów oraz obiekt kpin. Swoją działalnością przyczynić się do przywrócenia dobrego imienia astrologii jako poważnej nauki sakralnej i szanowanego zawodu <...>“ (www.antropo teo sofine astrolo gija.lt). 2 W VLEe napisano, że „różnica między astronomią jako nauką o gwiazdach a astrologią jako wróżeniem z gwiazd” zaczęła się uwidaczniać już w pierwszych wiekach po Chr. Początek samego powstania astrologii zwykle określa się jedynie w przybliżeniu i nie całkiem jednoznacznie. W VLEe stwierdza się, że astrologia powstała w Mezopotamii być może w 3. tysiącleciu przed Chr. 3 O tym, że początki astronomii wiążą się z astrologią, wspomina się również w słownikach terminów astronomicznych, np. „Astrologia w starożytności przyczyniła się do powstania astronomii” (Straižys 2002). 131Terminologija | 2020 | 27 Niemniej jednak przynajmniej na razie na litewskich uniwersytetach astrologia nie jest wykładana, a więc nie opracowuje się ani podręczników dla szkół wyższych, ani tym bardziej prac naukowych – głównych źródeł stosowania i rozwoju terminów i terminologii4. Organizuje się jednak różne kursy i seminaria astrologiczne (www.astrodaiva.com; www.dharma.lt; www.uranija.lt; www.vidineastrologija.lt; www.zacch.lt), działają szkoły astrologii (www.astrologijosmokykla.lt) i, jak podano na jednej ze stron internetowych, jeszcze w tym roku ma otworzyć swoje podwoje Instytut Astropsychologii (www.uranija.lt). W Internecie dostępne są dla wszystkich strony astrologiczne, na których nie tylko publikuje się teksty na różne tematy astrologiczne, lecz także węziej lub szerzej wyjaśnia się pojęcia, formułuje definicje, a nawet zamieszcza glosariusze terminów. Tak więc napięcie w relacji między nauką a astrologią nie jest przeszkodą w badaniu terminologii tej dziedziny. Przynajmniej współczesna terminologia astrologiczna, jeśli autorce czegoś nie umknęło, w ogóle nie była badana, można by zatem analizować ją pod najróżniejszymi względami terminologicznymi – pochodzenia, budowy, synonimii, wieloznaczności, składu syntaktycznego. Analizę rozpoczyna się od badania terminów pod względem pochodzenia, wybierając na razie jedynie grupę terminów jednowyrazowych. Celem tego badania jest zatem przeanalizowanie grupy jednowyrazowych terminów astrologicznych pod względem pochodzenia. Analiza pod względem pochodzenia, jak pokazuje również większość prac terminologicznych, może przedstawiać przekrój terminologii z różnym stopniem szczegółowości, w zależności od tego, jaki jest główny cel pracy. W jednych pracach, stosując przyjęty w terminologii podział terminów na terminy pochodzenia nie-litewskiego, terminy pochodzenia litewskiego i hybrydy, ujawnia się relację między warstwą terminologii zapożyczonej a warstwą terminologii pochodzenia litewskiego (np.: Kazlauskaitė 2000; Zemlevičiūtė 2004; Rimkutė 2007; Šilobritaitė 2008; Šilobritaitė 2011), natomiast w innych pracach, analizując dokładniej terminy pochodzenia nie-litewskiego, ukazuje się również przekrój warstwy terminologii zapożyczonej (np.: Drotvinas 2005; Kaulakienė 2007; Katelytė 2009; Zemlevičiūtė 2009; Zemlevičiūtė 2010; Zemlevičiūtė 2011; Zemlevičiūtė 2018a; Zemlevičiūtė 2018b; Rimkutė 2012; Mitkevičienė 2014). Prawdą jest, że model bardziej szczegółowej analizy może być różny: w jednych pracach terminy pochodzenia nie-litewskiego dzieli się na terminy międzynarodowe, wyrazy obce i właściwe zapożyczenia (np.: Rimkutė 2012), lecz często, bez stosowania takiego podziału, dąży się do ustalenia nie-lite4 Kiedy ten artykuł był już przygotowany, ukazał się podręcznik astrologii Lorety Stonkutė Astrologijos vadovėlis (Kowno, Mijalba, 2020, 420 s.). Nawiasem mówiąc, jest on przedstawiany jako „pierwszy wyczerpujący i profesjonalnie opracowany podręcznik astrologii w języku litewskim” (https://www.patogupirkti.lt/knyga/astrologijos-vadovelis.html). 132 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia językowego terminów pochodzenia obcego (zapożyczeń) (np.: Katelytė 2009; Zemlevičiūtė 2009; Zemlevičiūtė 2010; Zemlevičiūtė 2011; Zemlevičiūtė 2018a; Zemlevičiūtė 2018b). Bardziej szczegółowy podział zapożyczonej warstwy terminologii autorka niniejszego artykułu uważa za ważny czynnik umożliwiający ujawnienie zarówno kierunku zapożyczania, jak i specyfiki terminologii danej dziedziny, dlatego w niniejszej pracy będzie on stosowany, tzn. terminy pochodzenia nielitewskiego będą w niej oceniane według języka pochodzenia. A zatem, dążąc do wcześniej określonego celu – zbadania grupy jednowyrazowych terminów astrologicznych z punktu widzenia ich pochodzenia – w pracy postawiono dwa zadania: ustalić stosunek terminów zapożyczonych do terminów pochodzenia litewskiego W pracach terminologicznych terminy pochodzenia nielitewskiego określa się różnie, często – nie unikając santykį; nustatyti skolintų terminų kilmės kalbą. Santykio procentinė išraiška nebus pateikiama, ir iš darbo turėtų paaiškėti, kodėl. synonimów, np.: terminy pochodzenia nielitewskiego (Šilobritaitė 2011), zapożyczenia (Zemlevičiūtė 2011), terminy nielitewskie i terminy pochodzenia nielitewskiego (Rimkutė 2005), terminy pochodzenia nielitewskiego i terminy zapożyczone (Rimkutė 2007), terminy obcego pochodzenia, terminy zapożyczone i zapożyczenia (Vladarskienė 2017), zapożyczenia i terminy zapożyczone (Zemlevičiūtė 2009), terminy obcojęzyczne, terminy obcego pochodzenia, terminy zapożyczone i zapożyczenia (Zemlevičiūtė 2018b). Nie będzie się ich unikać również w niniejszej pracy, a zatem termin pochodzenia nielitewskiego będzie nazywany zarówno terminem zapożyczonym, jak i krócej – zapożyczeniem. Stosowanie terminów termin zapożyczony, zapożyczenie byłoby nieco problematyczne ze względu na grupę terminów hybrydowych, ponieważ, jak wynika również z już wskazanych prac terminologicznych, terminy hybrydowe zwykło się odróżniać od zapożyczeń, a także od słów pochodzenia litewskiego, pozostawiając tym samym ich status z punktu widzenia zapożyczania terminologii dość niejasnym. Należy jednak z góry powiedzieć, że w źródłach wybranych do analizy znaleziono zaledwie kilka hybryd, co nie stwarza potrzeby ani omawiania ich bardziej szczegółowo (tym bardziej poświęcania im odrębnego rozdziału pracy), ani unikania terminu zapożyczenie. Kilka hybryd występujących w badanych źródłach zostanie wspomnianych przy omawianiu terminów pochodzenia nielitewskiego lub litewskiego, przy czym ich status hybryd zostanie określony5. Ograniczenie się wyłącznie do grupy terminów jednowyrazowych wynika ze specyfiki dziedziny wybranej do analizy. Astrologia jako dziedzina użycia terminów nie była dotąd badana, dlatego jej terminologia najprawdopodobniej jest mało znana badaczom innych dziedzin terminologii oraz czytelnikom interesującym się terminologią. Ograniczenie się wyłącznie do jednej 5 Nie podejmując się szerszego omówienia pojęcia hybrydy, można jednak uznać, że — podobnie jak w artykule Rasuolė Vladarskienė (2017) — można postawić kwestię możliwości różnicowania hybryd. W tym artykule hybrydy zawierające rdzeń obcego pochodzenia zostały warunkowo zaliczone do terminów zapożyczonych. 133Terminologija | 2020 | 27 grupy terminów stwarza możliwość szerszego omówienia terminów, a tym samym zaprezentowania ich czytelnikom. Niemniej do bardziej szczegółowego omówienia terminów skłania także inna cecha badanej dziedziny: litewskich słowników astrologicznych się nie tautinių žodžių žodynus astrologijos terminai įtraukiami vos keli, todėl, priskiriant vieną ar kitą terminą astrologijos terminijai, tokį sprendimą opracowuje, a uzasadnienie w tekście jest niewystarczające. Sposobem na to jest ujawnienie znaczenia terminu poprzez wykorzystanie definicji i objaśnień podawanych w źródłach użycia terminów i/lub pokazanie kontekstu użycia terminu. A zatem również z tego powodu terminy analizowane z punktu widzenia pochodzenia będą omawiane nieco szerzej, niż jest to zwykle przyjęte w badaniach pochodzenia terminów. Ponieważ terminologia astrologiczna w formie pisemnej rozwija się nie w pracach naukowych ani podręcznikach, lecz przede wszystkim – na stronach internetowych, uwagę skupiono na tym źródle. Wybrano dwanaście stron internetowych. Na niektórych z nich omawiana jest wyłącznie astrologia (astrodaiva.com; astrologe.weebly.com; astrologijosmokykla.lt; vidineastrologija.lt; zodiakas.com), na innych zaś – również niektóre inne dziedziny, zazwyczaj określane jako dziedziny rozwoju duchowego lub poznania siebie (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; wolmer.lt; zachh.lt). Z tych ostatnich stron wybrano wyłącznie teksty dotyczące astrologii. Dla zwięzłości strony internetowe będą w tekście nazywane stronami i oznaczane skrótami właściwymi dla publikacji terminologicznej. Objaśnienie skrótów można znaleźć w wykazie źródeł. Przy wyborze stron kierowano się tymi, na których rozwijana jest terminologia astrologii zachodniej i nie tylko oferowane są usługi lub publikowane horoskopy, lecz także zamieszczane są teksty na różne tematy astrologiczne, objaśniane pojęcia i używane terminy. Na dwóch spośród wybranych stron zamieszczono ponadto słowniczki terminów: Pojęcia astrologiczne (zodiakas.com) (dalej – AS) oraz Słowniczek terminów astrologicznych (ananta.lt) (dalej – ATŽ)6. Do analizy przyjęto materiały opublikowane na stronach internetowych do 20 października 2020 r. Język tekstów nie jest redagowany, poprawiane są jedynie oczywiste błędy korektorskie. Analizę rozpoczyna się od omówienia jednowyrazowych terminów pochodzenia nielitewskiego, czyli zapożyczeń. Po zbadaniu ich w pierwszym rozdziale według języka pochodzenia, w drugim analizowane są terminy pochodzenia litewskiego, a następnie formułowane są wnioski dotyczące stosunku terminów pochodzenia litewskiego i nielitewskiego, składu zapożyczonej warstwy terminologii oraz, w zakresie, na jaki pozwala analiza terminów jednowyrazowych, terminologii astrologicznej. 6 Wymogów stawianych słownikom terminologicznym, jak wynikać będzie również z przytaczanych definicji, te słowniczki nie spełniają, jednak w artykule chodzi nie o zasady opracowywania słowników terminologicznych czy słowniczków, lecz o terminologię. 134 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia 1. TERMINY POCHODZENIA NIELITEWSKIEGO 1.1. Zapożyczenia pochodzenia greckiego i łacińskiego Termin astrologija, jak wyjaśnia się jego pochodzenie w najnowszym Słowniku wyrazów międzynarodowych, opracowanym na podstawie wcześniejszych słowników (dalej – TŽŽ)7, jest słowem pochodzenia greckiego złożonym z dwóch części: pierwsza część wyrazu złożonego astro wskazuje na związek znaczeniowy z ciałami kosmicznymi lub przestrzenią kosmiczną, gwiazdami, gwiaździstym kształtem (gr. astron – gwiazda), natomiast -logija – z nauką (gr. logos – pojęcie, nauka). Bez wątpienia termin ten jest używany we wszystkich wybranych do analizy stronach internetowych, podobnie jak termin astrolog. Dla szerokiej publiczności prawdopodobnie nie mniej znany jest inny termin z tej dziedziny – horoskop. On również jest używany we wszystkich wybranych do analizy źródłach i także jest zapożyczeniem z języka greckiego: gr. hōroskopos – obserwujący czas. Jednak znaczenie terminu, które może on zyskać za sprawą drukowanych w gazetach i portalach informacyjnych horoskopów rocznych, miesięcznych, tygodniowych lub dziennych i które, nawiasem mówiąc, jest wyróżniane w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ7i), oraz znaczenie wskazywane przez definicje podawane na stronach internetowych nie pokrywają się. I tak w DŽ7i słowo to wyjaśnia się jako „położenie ciał niebieskich w chwili narodzin człowieka, na podstawie którego astrologowie przepowiadają, jakie będzie jego życie”, natomiast przy formułowaniu definicji na stronach internetowych aspekt przepowiadania nie jest wymieniany. W jednym z dwóch wspomnianych już słowniczków – AS – znaczenie terminu horoskop określa się następująco: „Mapa nieba, mapa astrologiczna, schematyczne przedstawienie rozmieszczenia ciał niebieskich dla określonego czasu i miejsca.” Na innej stronie wyjaśnia się podobnie: „Horoskop – schematyczny obraz sfery niebieskiej w określonym momencie i w określonym miejscu, sporządzony według specjalnych zasad” Aw. Na jeszcze innej stronie do wyjaśnienia pojęcia wykorzystuje się termin ekliptyka: „Horoskop jest rysunkiem ekliptyki z określonego miejsca w określonym czasie” Astr. Jednak termin ekliptyka jest stosowany na stronach internetowych również w szerszym znaczeniu – użyto go na 9 z 12 stron: Am, Antr, Astr, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo. Jest to również termin pochodzenia greckiego: gr. ekleiptikē – zaćmienie. Wprawdzie nie został on uwzględniony w dwóch glosariuszach terminów zamieszczonych na stronach internetowych, jednak na samych stronach jest objaśniany, np. „Pozorna droga Słońca po sferze niebieskiej w ciągu roku nazywana jest ekliptyką” Zo. Mimo to w tym przypadku nie można opierać się wyłącznie na objaśnieniach, ponieważ wskazywałyby one 7 Przy ustalaniu języka pochodzenia zapożyczonego terminu nadal będzie wykorzystywany ten wydany w 2013 r. TŽŽ, a zatem jako źródło ustalania języka pochodzenia nie będzie on za każdym razem wymieniany. Oddzielnie będą wskazywane tylko te przypadki, gdy do ustalenia pochodzenia wyrazów wykorzystywane są inne źródła. 135Terminologija | 2020 | 27, że znaczenie terminu pokrywa się ze znaczeniem terminu astronomicznego ekliptyka podawanym w słownikach astronomicznych – „wielki okrąg sfery niebieskiej, który w ciągu roku zakreśla środek tarczy Słońca” (Straižys 2002), i nie pozwalałyby uznać rozpowszechnionego w tekstach astrologicznych terminu za termin astrologiczny. Do wyjaśnienia rzeczywistego statusu terminu potrzebny będzie szerszy kontekst. Wyraz pochodzenia greckiego stanowi również termin Zodiak: gr. zōdiakos < zōon – zwierzę. Jest on również używany na wszystkich stronach internetowych, różni się jedynie pisownia: w jednym tekście jest pisany wielką, w innym – małą literą, a często nawet w tym samym tekście stosuje się oba sposoby zapisu8. Jednakże strony internetowe ujawniają dużą różnicę w znaczeniu terminu Zodiak używanego w astrologii i astronomii. W słownikach terminów astronomicznych Zodiak definiuje się jako pas sfery niebieskiej, utworzony przez trzynaście gwiazdozbiorów Zodiaku, przez które przebiegają roczne punkty ruchu Księżyca, planet i większości asteroid (Straižys 2002), innymi słowy, za Zodiak uważa się rzeczywisty tor ruchu ciał niebieskich. W astrologii wyróżnia się nie trzynaście, lecz dwanaście części Zodiaku i, w przeciwieństwie do rzeczywistych gwiazdozbiorów Zodiaku, są one równe – otrzymuje się je przez podzielenie okręgu przedstawiającego ekliptykę na równe części, po 30 stopni każda. Różnica ta jest podkreślana na niejednej stronie internetowej, np. „Gwiazdozbiory astronomiczne nie mają ściśle wyznaczonych granic i są szeroko rozłożone na niebie, przy czym jedne zajmują większą część sfery niebieskiej, a inne mniejszą. Astrologiczny zodiak – to podział ekliptyki (rocznej pozornej drogi Słońca), obejmującej 360 stopni, na 12 części po trzydzieści stopni” Vi. Zatem astrologiczny Zodiak nie jest rzeczywistym torem ruchu ciał niebieskich, lecz, jak bezpośrednio określono na jednej ze stron internetowych, „symboliczną, zmyśloną strukturą” Zo, choć niektóre przykłady użycia tego terminu nie ujawniają tej różnicy (np.: „Cykl obrotu przez Zodiak wynosi 84 lata” Zo; „Merkury obiega cały Zodiak mniej więcej w ciągu 88 dni” Aw). Na jednej ze stron internetowych taki podział Zodiaku wyjaśnia się starożytną obserwacją zjawisk niebieskich: „Wbrew temu, co wielu skłonnych jest sądzić, o podziale tym decydują nie tyle pozycje gwiazdozbiorów na niebie, ile samo Słońce, które w różnych porach roku oświetla Ziemię pod różnym kątem. Mając to na uwadze, starożytni astrologowie podzielili drogę Słońca po niebie na 12 części, których punktami odniesienia stały się 4 kluczowe wydarzenia w roku, związane ze zmianą stosunku światła i ciemności – przesilenie zimowe i letnie oraz równonoce jesienna i wiosenna” Vi. 8 Ogólnie terminologia używana na stronach internetowych charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem ortograficznym, jednak wariantywność to odrębny temat, który w niniejszym artykule nie jest omawiany. Tak więc również przy omawianiu terminów nie będzie się dążyć do wymienienia wszystkich wariantów ortograficznych. 136 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia Dwanaście części struktury symbolicznej nosi nazwy Barana, Panny, Strzelca i inne znane nazwy (szerzej zostaną one omówione przy analizie terminów pochodzenia litewskiego), ale już z omówienia terminu Zodiak wynika, że w astrologii określa się tak nie rzeczywiste gwiazdozbiory, lecz odpowiedniki gwiazdozbiorów astronomicznych – części struktury symbolicznej. Pełne nazwy gwiazdozbiorów (gwiazdozbiór Barana, gwiazdozbiór Panny, gwiazdozbiór Strzelca itd.) w astrologii w ogóle nie są używane – ich astrologicznymi odpowiednikami są znak Barana, znak Panny, znak Strzelca itd. Ponieważ astrologiczne i astronomiczne rozumienie Zodiaku nie pokrywają się, nie pokrywają się również znaczenia używanego w tych dwóch dziedzinach terminu Zodiak pochodzenia greckiego. Przy sporządzaniu horoskopu te dwanaście znaków Zodiaku oznacza się określonymi symbolami, jednak Zodiak podzielony na dwanaście równych części i oznaczony odpowiednimi symbolami nie jest jeszcze horoskopem. Jest on tylko jednym ze składników horoskopu (zob. ryc. 1), na stronach internetowych czasami nazywanym kołem Zodiaku Astr. Kolejny niezbędny element, wymieniany także na wszystkich stronach internetowych, określany jest terminem planety, który również jest słowem pochodzenia greckiego: gr. (astēr) planētēs – błądząca gwiazda. Planety w horoskopie również oznaczane są odpowiednimi symbolami, na przykład Jowisz – 2 / . Termin planety, który w słownikach języka litewskiego lub wyrazów międzynarodowych objaśniany jest wyłącznie jako termin astronomiczny (np. „ciało niebieskie krążące wokół Słońca lub innej gwiazdy” DŽ7i), w astrologii i astronomii również oznacza różne pojęcia. Jak pokazują także definicje podawane w słownikach terminów astronomicznych, w astronomii planety są rzeczywistymi ciałami niebieskimi – „zimnymi ciałami kosm. o dużej masie i dużych rozmiarach, krążącymi wokół gwiazdy (w Układzie Słonecznym – wokół Słońca)” (Straižys 2002). Na przykład Jowisz objaśniany jest jako „największa planeta Układu Słonecznego, piąta pod względem odległości od Słońca” (Straižys 2002). W astrologii, jak wynikałoby z opisów i objaśnień poszczególnych planet, planety są raczej skupiskami znaczeń symbolicznych. Na przykład Jowisz wiązany jest ze stosunkami międzynarodowymi, podróżami, edukacją, prawem, stanowieniem prawa, szczęściem, optymizmem, sprawiedliwością, Saturn – z dyscypliną, strategią, obowiązkowością, wytrwałością, Merkury zaś określany jest jako planeta odpowiedzialna za intelekt, myślenie, mowę, komunikatywność, ruchliwość, dokumenty, transport, naukę, wymianę, handel itd. ]} nadr3国际彩票?天天中奖? Wait malformed? Need exact valid JSON. First issue last had weird. regenerate. [] strings. Last source ends Ponadto astronomiczne i astrologiczne pojęcia planety dzieli jeszcze jedna różnica: nawet po ustaleniu, że Ziemia krąży wokół Słońca, w astrologii nadal stosuje się geocentryczne ujęcie wszechświata, tj. Słońce uważa się za krążące wokół 143Terminologia | 2020 | 27 doba, pycha. Egzaltację uważa się za jedno z silnych położeń planety: znaczenie planety i znaku Zodiaku pokrywa się, planeta może najlepiej ujawnić swoje właściwości. Na wszystkich stronach internetowych używany jest termin ascendent, ypač svarbus horoskopo taškas, taip pat yra lotyniškos kilmės. Svetainėse ascendentas paprastai apibūdinamas kaip rytinis horoskopo taškas, nuo którym oznacza się punkt, w którym rozpoczyna się horoskop (zob. rys. 1). Nieco rzadziej wspomina się o znajdującym się naprzeciw ascendentu zachodnim punkcie horoskopu – descendent Am, An, Astr, Aw, Za, Zo. Na niektórych stronach terminy te zapisywane są wielką literą, jednak synonimy są niemal nieużywane. Połączenia wyrazowe wschodzący (zodiakalny) znak lub zachodzący (zodiakalny) znak najczęściej pojawiają się tylko przy wyjaśnianiu terminów, np. „To wschodzący znak zodiaku nad horyzontem w chwili urodzenia” An, co wskazywałoby, że ta para terminów jest dość ustabilizowana i że ustabilizowała się jako terminy zapożyczone, choć nie są one uwzględniane w słownikach wyrazów międzynarodowych. W TŽŽ terminu ascendent w ogóle nie występuje, natomiast descendent został uwzględniony w dwóch znaczeniach – jako „potomek” oraz jako „towar wypierany z rynku przez nowsze, modniejsze towary”. Rzeczywiście, omawiając pojęcie horoskopu, ascendent jest wymieniony w VLEe: „Jeden z najważniejszych punktów horoskopu – ascendent (punkt przecięcia ekliptyki i linii horyzontu na wschodzie w momencie, dla którego sporządza się horoskop).” Strony internetowe potwierdzają, że ascendent w astrologii rzeczywiście jest jednym z najważniejszych punktów – określa się go jako trzeci pod względem ważności (po Słońcu i Księżycu) punkt horoskopu, pokazujący, jakie pierwsze wrażenie wywiera człowiek, jak komunikuje się ze światem zewnętrznym, a nawet jakie kolory lubi Astr. Na przykład osoba, której ascendent znajduje się w Baranie, jest określana jako bezpośrednia, silna charakterem osobowość, komunikująca się wprost i otwarcie (może być bezczelna), nieukrywająca się za plecami innych Astr. Nieco mniej uwagi poświęca się descendentowi, jednak termin określający ten punkt horoskopu również jest używany, a także uwzględniany w obu internetowych słowniczkach terminów. Descendent na stronach internetowych wiąże się z typem partnera – określa się go jako punkt horoskopu wskazujący, jakich partnerów człowiek ma skłonność przyciągać i jakich partnerów potrzebuje jako uzupełnienia swojej osobowości Astr. W tekstach stron internetowych omawiane są nie tylko ważne punkty horoskopu, lecz także jego części wyodrębniane na jednej lub innej podstawie. I tak na sześciu stronach wspomina się o podziale Zodiaku na ćwiartki obejmujące po trzy znaki Zodiaku (wiąże się go z astronomicznymi porami roku), jednak przy takim podziale używa się słowa nie pochodzenia litewskiego, lecz łacińskiego – kwadranty (łac. quadrans – ćet- 144 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia przemiana) Am, An, Astr, Ur, Za, Zo. Termin ten również zostaje włączony do obu dostępnych na stronach internetowych glosariuszy terminów. Na wszystkich stronach internetowych termin ten stosuje się w podziale sijęs terminas stichijos – graikiškos kilmės žodis: gr. stoicheion – elementas, pradas. Pagal stichijas yra skirstomas Zodiakas, Aviną, Liūtą ir Šaulį horoskopu opartego na innej zasadzie, łącząc Barana, Lwa i Strzelca z żywiołem ognia, Byka, Pannę i Koziorożca – z żywiołem ziemi, Raka, Skorpiona i Ryby – z żywiołem wody, Bliźnięta, Wagę i Wodnika – z żywiołem powietrza. O dominacji żywiołu w horoskopie urodzeniowym rozstrzyga się na podstawie tego, w znakach którego żywiołu skupiona jest największa liczba planet. Taki podział zakłada nie tylko używanie zapożyczenia żywioł, lecz także utworzonych z nim terminów rodzajowych: żywioł powietrza, znak żywiołu powietrza itd. Są one używane na wszystkich stronach internetowych, a terminy te również charakteryzują się dużą wariantywnością, tj. zapisuje się także wielką literą wyrażenie Oro stichija Vi, Za, Zo, a w takim kontekście wielką literą zapisuje się również jednowyrazowy termin Stichija Za. To prawda, że na trzech stronach internetowych, na których wspomina się o podziale według żywiołów, używane są również terminy rodzajowe utworzone z wyrazem pochodzenia łacińskiego – element – np.: „Jeśli chcemy jasnego myślenia, dobrej orientacji, bystrości, wnikliwości, łatwej komunikacji, należałoby wzmacniać i harmonizować żywioł powietrza”; „Nieharmonijny żywioł powietrza – to chaos, powierzchowność, niezdolność do skupienia się, jasnego myślenia, chaotyczne myśli” Astr. Zatem, wymieniając terminy astrologiczne pochodzenia łacińskiego, trzeba wspomnieć także o terminie elementas, jednak przynajmniej analizowany materiał pozwala przypuszczać, że jest on rzadszy lub wycofuje się do użycia pasywnego. Oprócz tej strony termin elementas Dh, W jest używany jeszcze na dwóch stronach internetowych. Taki podział przewiduje także piąty element – eter, jednak zapożyczenie pochodzenia greckiego eteris Astr, Dh, W (gr. aithēr – niebo, powietrze) występuje tylko na tych trzech stronach internetowych. Termin określający podział horoskopu na część wschodnią i zachodnią oraz górną i dolną (przy takim podziale sprawdza się, w której części znajduje się więcej planet) nie jest częsty. Jest to słowo pochodzenia greckiego sfera: gr. sphaira – kula. Jednak termin ten zostaje włączony do ATŽ zamieszczonego na stronie internetowej. Ponadto taki podział jest wymieniany na dwóch stronach internetowych, a zatem również na nich używany jest termin sfera Astr, Zo. Części horoskopu dzielonego według sfer są tam nazywane półsferami Astr, półkulami Zo, a zatem na podstawie zapożyczenia tworzone są inne terminy. Prawdą mówiąc, te hybrydy są używane tylko na tych dwóch stronach internetowych i są to jedyne znalezione w analizowanym materiale hybrydy utworzone w wyniku złożenia wyrazów. 145Terminologija | 2020 | 27 Dotychczas analizowana terminologia wiąże się z nazywaniem pewnych stacjonarnych obiektów – części horoskopu, punktów, kątów – ale na stronach internetowych nie ogranicza się wyłącznie do terminów z tego pola semantycznego. Planety i inne ciała niebieskie również w astrologii są obiektami ruchomymi, dlatego używana jest także grupa terminów związanych z ich ruchem. Można do nich zaliczyć termin cykl: gr. kyklos – koło, obrót. Chociaż ten zapożyczony wyraz pochodzenia greckiego nie został włączony do zamieszczonych na stronach internetowych glosariuszy terminów, jest używany na wszystkich stronach internetowych. Objaśnienia wskazują, że w ten sposób określa się obrót planety, np. „Każda planeta ma swój cykl. Czas trwania cykli planet jest różny. Księżyc okrąża Ziemię w ciągu 28 (29) dni, w tym samym czasie zatacza również cały krąg Zodiaku. Tak więc w roku kalendarzowym jest około 12 cykli Księżyca” Antr. Jednakże użycie terminu cykl ujawnia, że na stronach internetowych określa się nim także pewne etapy życia człowieka, np. „Jeden z najważniejszych cykli zachodzi przed trzydziestką (to znaczy w wieku 29,5 roku)” Dh. Wynikałoby z tego, że jeden termin jest używany w dwóch znaczeniach. Rzeczywiście, przy omawianiu cykli na jednej ze stron internetowych ujawniają się również związki między obydwoma znaczeniami: „Nasze istnienie na Ziemi jest ograniczone czasem, który określa się za pomocą cykli… roku, miesiąca, tygodnia, dnia itd. Ruch cykliczny zawsze opiera się na ruchu określonego ciała niebieskiego po okręgu wokół jakiegoś większego obiektu, charakteryzującego się silniejszą grawitacją niż obiekt, który się wokół niego porusza. Każdy człowiek wraz z pierwszym wdechem rozpoczyna swój indywidualny cykl życia w pewnym ustalonym punkcie przestrzeni, który staje się punktem odniesienia dla wszystkich znajdujących się na niebie obiektów i do którego każdy z nich okresowo powraca. Np. Księżyc powraca co miesiąc, Słońce co rok, Jowisz co 12 lat itd.” Vi. Przejście planety przez znak Zodiaku nazywa się tranzytem Am, An, Antr, Astr, Aw, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo. Jest to słowo pochodzenia łacińskiego: transitus – przejście. Chociaż TŽŽ termin ten wiąże wyłącznie z przewozem towarów („przewóz towarów i pasażerów bez przeładunku, przesiadania się przez punkty pośrednie, zwłaszcza znajdujące się w innych państwach”), przytoczone przykłady pokazują, że jest on używany także w astrologii. Ponadto znaczenie terminu używanego w tej dziedzinie nie odpowiada znaczeniu podawanemu w słownikach terminów astronomicznych: „Przejście planet wewnętrznych (Wenus lub Merkurego) przez tarczę Słońca” (Straižys 2002). W jeszcze jednym słowie pochodzenia łacińskiego – ingresja (łac. ingressio – wkroczenie, wejście) – w kilku przypadkach nazywa się wkroczenie planety do znaku Zodiaku, np.: „Ingresja Plutona do Panny” Astr; „Ci, którzy czekają w swoim życiu na nowe zmiany w relacjach, profesji, samorealizacji, ta ingresja Urana do Byka będzie niczym nowy oddech, nowe wiatry, nowe narodziny i powitają ten okres z radością” Am. 146 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia Jednak terminem tranzyty, jak wskazuje jego użycie, określa się również metodę prognozowania, np.: „Za pomocą tranzytów można przewidywać codzienne krótkoterminowe oraz długoterminowe wydarzenia w życiu człowieka” An; „Tranzyty – jedyna realna metoda prognozowania” Zo. Inne metody prognozowania określa się również słowami pochodzenia łacińskiego: progresje (łac. progressio – wzrost, postęp), dyrekcje (łac. directio – kierunek). Oba te terminy uwzględniono w zamieszczanych na stronach internetowych słowniczkach terminów, a podane w nich objaśnienie ujawnia, że są to niezwykle złożone procedury. Na przykład w słowniczku AS termin progresja (zastosowano tu liczbę pojedynczą) wyjaśniono następująco: „Symboliczny sposób prognozowania, w którym utożsamia się różne przedziały czasowe (najczęściej jeden dzień = jednemu rokowi życia, ale można przyjmować również inne przedziały, np. miesiąc = rok). W przeciwieństwie do dyrekcji wszystkie planety poruszają się tutaj w ciągu roku z różną prędkością.” O tym, że takie terminy są przeznaczone dla bardziej wyspecjalizowanego odbiorcy, świadczyłoby to, że terminy progresje Am, Astr, Dh, Ur, Za oraz dyrekcje Am, Astr, Dh, Ur są najczęściej używane przy ogłaszaniu programów kursów astrologii. W TŽŽ uwzględniono ingresję, progresję i dyrekcję, jednak pierwszy termin wyjaśniono jako „powolne i długotrwałe rozszerzanie się morza na ląd, obejmujące jedynie najniżej położone obszary lądu”, drugi – jako termin matematyczny („ciąg liczb zmieniających się prawidłowo”), a trzeci – jedynie jako słowo o znaczeniu ogólnym, oznaczające organ kierowniczy przedsiębiorstwa, instytucji lub organizacji, którego kierownikiem jest dyrektor, oraz siedzibę takiego organu. Jako metoda prognozowania na stronach internetowych wymieniany jest również soliar Am, An, Antr, Astr, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo, a na jednej stronie użyto formy Solaras Sa. Termin ten nie został uwzględniony w TŽŽ, ale podano inne terminy o tym samym rdzeniu (soliarium, solaryzacja, solarymetr), których wyjaśnienie pochodzenia ujawnia również język pochodzenia tego terminu: łac. sol – słońce, solaris – słoneczny. Jednak termin ten charakteryzuje się szczególnie wieloznacznością. Tak nazywana jest nie tylko metoda prognozowania, lecz także zjawisko astronomiczne – powrót Słońca, np. „Soliar – dokładny powrót Słońca do miejsca, w którym znajdowało się ono w chwili urodzenia” Astr. Soliarem nazywany jest również rodzaj horoskopu lub prognozy, np.: „Aby dokładnie przewidzieć, kiedy nastąpi moment powrotu Słońca, sporządza się horoskop, który nazywany jest Solarem” Sa; „Jeżeli chcesz zamówić indywidualną prognozę na rok – Soliar, najlepiej zrobić to co najmniej miesiąc przed urodzinami” An. Co prawda, na jednej stronie wspomniany jest również Lunar Zo, jednak termin ten nie jest wyjaśniony i nawet na tej stronie nie jest później używany. 147Terminologia | 2020 | 27 Jedna z metod stosowanych w astrologii nazywa się synastrią An, Am, Astr, Dh, Sa, W, Za, Zo. Jest to słowo pochodzenia greckiego: gr. syn- + aster – gwiazda. Jednak i ten termin cechuje wieloznaczność: tak nazywa się nie tylko metoda, lecz także rodzaj horoskopu, np.: „Analizując, powiedzmy, potencjał relacji mężczyzny i kobiety, indywidualne horoskopy urodzeniowe dwojga ludzi łączy się, uzyskując w ten sposób wspólny horoskop zgodności pary, czyli synastrię” Za; „To, czy ludzie pasują do siebie, określa Synastria – horoskop zgodności” An. Z niektórych sformułowań wynika, że tak nazywa się również zgodność, np. „Świadomy astrolog najpierw analizuje horoskopy obojga partnerów osobno, a dopiero potem zaczyna przyglądać się ich synastrii” Za. Prawdopodobnie z powodu takiej wieloznaczności do określania rodzaju horoskopu na stronach internetowych często stosuje się również inne terminy: horoskop synastryczny Vi, horoskop zgodności An, horoskop zgodności pary, horoskop zgodności partnerskiej pary Am. Chociaż progresje, dyrekcje, solariusz i synastria są wymieniane jako metody prognozowania, to przynajmniej synastria określana jest również jako kierunek astrologii, np. „W astrologii relacje międzyludzkie i zgodność analizuje kierunek astrologii, który nazywa się synastrią” Sa. Na stronach internetowych wspomina się również o innych kierunkach lub rodzajach astrologii, ale ich nazwy są zazwyczaj terminami złożonymi. Jednakże dziedziny wskazujące na związek astrologii z innymi naukami określane są terminami jednowyrazowymi, a one, jak widać również na podstawie terminów użytych na stronach internetowych, są wyrazami utworzonymi w języku greckim: astropsychologia, astrofizyka, astrochemia Antr, Ur, Vi; astrogeografia Am, An. Jeden termin – astromineralogia Ur, W – jest wyrazem utworzonym na podstawie języka greckiego i łacińskiego. Co prawda z członem astro tworzy się również hybrydy, na przykład dział jednej ze stron internetowych, w którym omawiane są podstawowe pojęcia astrologii, nosi nazwę Astro pagrindai Astr, a sama strona – Astrodaiva Astr, jednak takie nazwy nie są terminami astrologicznymi. Termin prognoza, używany na wszystkich stronach internetowych, również jest wyrazem pochodzenia greckiego: gr. prognōsis – przewidywanie. Jednak już z omówienia terminów określających części składowe horoskopu wynikało, że horoskop nie służy wyłącznie do prognozowania: pozwala wyjaśniać wydarzenia, określać cechy charakteru, zgodność pary itd. A zatem zapewne dlatego, jak już zwrócono uwagę na początku tego rozdziału, przy wyjaśnianiu pojęcia horoskopu nie uwypukla się wyłącznie aspektu prognozowania i oprócz terminu prognoza używa się również terminów analiza (gr. analysis – rozkład), konsultacja (łac. consultatio – pora- 148 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia dzenie). A w opisie konsultacji zamieszczonym na jednej ze stron internetowych ujawnia się także opis horoskopu (wprawdzie tylko horoskopo) teikiamų galimybių įvairovė: horoskopu grindžiama konsultacija gali „atverti stipriąsias savybes, gabumus, galimybes, taip pat ir silpjednego rodzaju horoskopu – urodzeniowego): mocne i słabe strony, możliwości, zagrożenia, ryzyko, pomyślne obszary, które warto rozwijać, niebezpieczne, ryzykowne obszary, których lepiej unikać lub które należałoby harmonizować, kierunek ewolucyjnego rozwoju, misję, powołanie (tak, to jest zapisane w horoskopie!), pomyślne i niepomyślne okresy. A także odkryć środki pomagające harmonizować trudne, bolesne obszary życia, aktywować i wzmacniać perspektywiczne, pomyślne” Astr. Prawdą jest, że zarówno na podstawie tej, jak i innych stron internetowych można wnioskować, iż terminy analiza i konsultacja są zazwyczaj jedynie krótszymi wariantami terminów złożonych (konsultacja astrologiczna, analiza astropsychologiczna Astr, analiza astrologiczna Antr, konsultacja samopoznawcza, konsultacja astromineralogiczna Vi). Niektóre zapożyczenia pochodzenia łacińskiego lub greckiego są na stronach internetowych używane rzadziej. Tylko na trzech stronach internetowych używany jest termin orbisa An, Za, Zo (na jednej występuje orbas Am), utworzony na podstawie rdzenia łacińskiego słowa orbis16, a na dwóch – kuspidas (łac. cuspis, cuspidis – szpic, wierzchołek17) An, Zo. W zamieszczonym na stronie internetowej ATŽ termin orbisa definiuje się jako „dopuszczalny błąd w stosunku do dokładnego utworzenia aspektu – kąta między planetami”, natomiast kuspidas wiąże się z terminem pochodzenia litewskiego būstas (będzie on jeszcze omawiany) – wyjaśnia się go jako linię początku domu horoskopu. Na jednej stronie internetowej linie dzielące domy nazywa się wierzchołkami domów Aw. Tylko na dwóch stronach internetowych wspomina się termin zonos (gr. zōnē – pas), oznaczający jeszcze jedną podstawę podziału horoskopu Ur, Zo, jednak na jednej z nich taki podział omawia się osobno. Na dwóch stronach wspominany jest septener (por. łac. septēnārius18) Am, Astr – znana od dawna siódemka planet, stosowana w astrologii babilońskiej, zanim odkryto inne planety. Na dwóch stronach, oprócz terminu saulėgrįža pochodzenia litewskiego, używany jest również zapożyczony termin solsticija Antr, Astr, który jest słowem pochodzenia łacińskiego (łac. solstitium). Na jednej stronie wspominana jest planeta peregrinas Zo (łac. peregrinus) – termin ten stosowany jest na określenie piątej pod względem siły pozycji planet. To prawda, po jej wspomnieniu wskazuje się, że ogólnie 16 Zob. http://www.thesaurus.flf.vu.lt. 17 Zob. http://www.thesaurus.flf.vu.lt. 18 Zob. http://www.thesaurus.flf.vu.lt. 149Terminologija | 2020 | 27 takiemu podziałowi poświęcano więcej uwagi w astrologii tradycyjnej, natomiast we współczesnej astrologii przywiązuje się do niego mniejszą wagę. Tylko na tej stronie omawiany jest termin signifikatorius (łac. significatio < signum – przyczyną rozpowszechnienia nie ženklas). Remiantis šiam tyrimui pasirinkta imtimi, tokius terminus būtų galima vertinti kaip mažiau paplitusius, tačiau matyti, kad mažesnio jų jest używanie synonimów. Tylko zamiast terminu kuspid w jednej witrynie stosuje się termin złożony wierzchołek domu, zapożyczenie solstycja stosuje się wraz z terminem pochodzenia litewskiego przesilenie. Możliwą przyczynę rzadszego użycia może wskazywać wyjaśnienie zamieszczone po użyciu terminu peregryn: nie wszystkie aspekty klasyfikacji czy horoskopu mogą być jednakowo ważne dla współczesnej astrologii. Z drugiej strony terminy orbisa, kuspid, zonos, peregryn, sygnifikator są używane w witrynie zasadniczo ukierunkowanej na wyjaśnianie pojęć astrologicznych, w której przedstawiono słowniczek terminów AS, co pozwala przypuszczać, że terminy te oznaczają pojęcia bardziej specjalistyczne, dlatego też terminy te nie są rozpowszechnione w tekstach witryn skierowanych do szerszego grona odbiorców. Niemniej jednak większość omówionych terminów jest używana nie tylko w słowniczkach lub przy wyjaśnianiu pojęć. We wszystkich 12 witrynach używane są terminy astrologija, ast rologas, horoskopas, Zodiakas, planetos, aspektai, opozicija, kvadratas lub kvadratūra, ascendentas, stichijos, ciklai, prognozė, w prawie wszystkich lub w ponad połowie – konjunkcija, tranzitas (11 witryn), soliaras (10), ekliptika, sekstilis, rektifikacija (9), konfiguracija, egzaltacija, sinastrija, trigonas lub trinas (8), kosmograma, progresijos (7), descendentas, kvadrantai, direkcijos (6). Termin steliumas występuje w 5 witrynach, jednak, jak już zwrócono uwagę, w niektórych witrynach zastępują go terminy sankaupa, telkinys. Litewskich odpowiedników nie mają terminy kometos, asteroidai, jednak szczegółowe omówienie komet i asteroid z astrologicznego punktu widzenia ujawnia, że zarówno komety, jak i asteroidy, podobnie jak planety, są terminami astrologicznymi. Zbiór terminów pochodzenia łacińskiego i greckiego uzupełniałyby używane we wszystkich witrynach nazwy planet Marsas, Venera, Jupiteris, Saturnas, Merkurijus, Uranas, Neptūnas, Plutonas, nazwy asteroidów Chironas (9 witryn), Prozerpina (8), nazwa obliczanego matematycznie punktu horoskopu Selena (9). Wszystkie te terminy są używane na stronach internetowych jako jednowyrazowe, połączenia tworzą jedynie konfiguracje, aspekty i planety: konfiguracje aspektów, aspekty między planetami. Jednak te połączenia są podawane wyłącznie w glosariuszach terminów, natomiast z tekstów wynika, że używane są terminy konfiguracje, aspekty i planety. Tylko w glosariuszu AS użyto również terminu rektifikacja horoskopu. Strony- 150 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia na stronach używana jest wyłącznie rektifikacja, a także do tego glosariusza osobno włączany jest termin rektifikacja. Jednak terminy konsultacja i analiza, również używane jako jednowyrazowe (np.: „Bardziej szczegółowe informacje o warunkach, charakterze, czasie trwania, stawkach za konsultacje itp. można uzyskać, kontaktując się indywidualnie z wybranym astrologiem” Antr; „Nie udzielam konsultacji przez internet ani telefonicznie” Vi), często używane są również z członami zależnymi (np.: „Jak przebiega konsultacja astrologiczna?” Astr; „Konsultacje astrologiczne i astromineralogiczne zawsze odbywają się ustnie, w bezpośrednim kontakcie” Antr). Przynajmniej wybrana próba nie dawałaby podstaw do uznania ich za terminy jednowyrazowe. Łacińskie i greckie zapożyczenia w pracach terminologicznych zwykle nazywa się terminami międzynarodowymi (zob. Zemlevičiūtė 2018a: 153–154), zatem tak można by określić również terminy przeanalizowane w niniejszej pracy. Pojęcie terminu międzynarodowego i słowa międzynarodowego ulega jednak zmianom. Jak zwrócono uwagę podczas omawiania terminów informatyki i komputerowych, w projekcie przyjętym przez VLKK w 2007 r. za słowa międzynarodowe uznano również słowa używane w kilku głównych językach (angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim) (Zemlevičiūtė 2018a: 154). Takie rozumienie słowa międzynarodowego przedstawiono również w encyklopedii języka litewskiego (LKE 2008)19, a w praktyce zostało ono zrealizowane w najnowszym TŽŽ, na którym opiera się niniejsza praca przy ustalaniu języka pochodzenia terminu. Niemniej już z przeprowadzonej analizy wynikało, że wiele terminów astrologicznych, nawet utworzonych na podstawie języka greckiego lub łacińskiego, a więc odpowiadających pojęciu terminu międzynarodowego, nie trafiło do TŽŽ. Ściślej mówiąc, wiele takich słów zostało włączonych do TŽŽ (aspekt, konfiguracja, koniunkcja, kwadrant, kwadrat, kwinkunks, opozycja, ingresja, sekstyl, tranzyt, dyrekcja, egzaltacja, progresja, descendent, sfera, cykl, strefa), ale uwzględniono je wyłącznie jako terminy innych dziedzin, słowa języka ogólnego i (lub) terminy astronomiczne (jako te ostatnie – ekliptyka, Zodiak, planeta, asteroida, kometa, solstycjum, konfiguracja, koniunkcja, opozycja). Tym bardziej wyłącznie jako terminy astronomiczne terminy te są objaśniane w słownikach terminów astronomicznych. Prawdą jest, że niektóre terminy astrologiczne znajdują odzwierciedlenie w VLEe: przy omawianiu pojęcia horoskopu wspomina się tu o ascendencie, aspekcie, planetach, koniunkcji, kwadraturze, opozycji i synastrii. 19 Są to „zapożyczenia akceptowane przez język ogólny (nieuznawane za barbaryzmy), których obce pochodzenie wyraźnie potwierdza przynajmniej część najważniejszych języków międzynarodowej komunikacji (lub także języków klasycznych) i które nie noszą bezdyskusyjnych śladów zapożyczenia z któregoś z języków sąsiednich” (LKE 2008). 151Terminologija | 2020 | 27 1.2. Inne zapożyczenia W analizowanym materiale znaleziono niewiele innych zapożyczeń. Wprawdzie w VLEe termin kvadratūra jest uznawany za zapożyczenie z języka włoskiego (wł. quadratura < quadrato – kwadrat), tutaj wyjaśniany jako termin astronomiczny („konfiguracja dwóch ciał niebieskich (najczęściej jednym z nich jest Słońce), gdy różnica ich długości ekliptycznych wynosi 90°”). W TŽŽ wspomina się jedynie o łacińskim pochodzeniu słowa kvadratas (quadratus – czworokątny), natomiast pochodzenie zapożyczenia kvadratūra, które również jest wyjaśniane jako termin astronomiczny, nie zostało podane osobno. Chociaż przy wyborze stron internetowych do analizy terminów, jak wspomniano we wstępie, kierowano się tymi, na których wyjaśniane i używane są terminy zachodniej astrologii, na wszystkich wybranych stronach używa się również kilku terminów związanych z hinduizmem. Wskazywałoby to, że są one uznawane za integralną część terminologii zachodniej astrologii. Na jednych stronach internetowych termin pochodzenia sanskryckiego karma (skr. kárma – działanie, czyn) jest używany rzadziej, na innych – dość często. Jak wynikałoby z definicji zamieszczonych w VLEe, jest to jedna z podstawowych doktryn wschodnich szkół filozoficznych i religijnych: w hinduizmie – „całość fizycznych, psychicznych (mentalnych) działań obecnego i minionych żywotów, determinująca najbliższe odrodzenie człowieka i okoliczności jego życia”, w buddyzmie – „uniwersalne prawo przyczyny i skutku”. Próby wyjaśnienia tego pojęcia na stronach internetowych odpowiadają aspektom znaczeniowym wskazanym w VLEe: „Astrologia, jako wiara, ma własny światopogląd dotyczący tajemnic narodzin i śmierci, kosmogonicznego systemu wszechświata. „Ten światopogląd opiera się na idei reinkarnacji i głosi, że żyjemy wieloma żywotami, w każdym z nich gromadząc bagaż swoich grzechów i dobrych uczynków, inaczej zwany karmą. „Karma ta może czasami być tak ciężka, że dopiero co narodzona dusza przynosi ze sobą wiele chorób i nieszczęść, które oczyszczają duszę” Ur; „Prawo przyczyn i skutków, czyli karmy, jest jednym z praw kosmicznych i świętą zasadą, która się nie zmienia, bez względu na to, co manipulatorzy ludzkiej świadomości mówią na ten temat” Antr. Jak widać, przy wyjaśnianiu pojęcia używa się również słowa reinkarnacja, jednak termin ten służy wyłącznie do objaśnienia pojęcia; przynajmniej zakres niniejszego badania nie pozwala uznać go za termin astrologiczny. Na 10 stronach internetowych używane są dwa imiona: Rachu (Rahu) i Ketu Am, Antr, Astr, Aw, Dh, Sa, Ur, Vi, W, Za. Tak nazywane są dwa ważne punkty horoskopu, które, jak się pisze, wskazują zadania karmiczne, jakie człowiek ma wykonać w tym życiu, oraz najskuteczniejszy kierunek rozwoju. W tekstach są one jednak używane wyłącznie jako synonimy innych par terminów, np.: „Rahu, czyli Wznoszący się karmiczny węzeł Księżyca, mówiąc zwyczajnie, wskazuje karmiczne lekcje tego wcielenia, to, czego musimy się nauczyć, do czego musimy dążyć 152 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia zrealizować, zawiera się w nim to, co psychologowie i filozofowie nazywają misją, sensem życia” Astr; „Programu przyniesionego przez Zstępujący Karmiczny Węzeł Księżyca (czyli Ketu) nie należałoby traktować jako głównego, choć człowiek często właśnie tak chce postępować” Sa; „Punkt, w którym Księżyc przechodzi z południowej strony sklepienia niebieskiego na północną, nazywa się wznoszącym się węzłem Księżyca (czyli Północnym lub Głową Smoka), a odwrotnie – z północnej na południową – Zstępującym (czyli Południowym lub Ogonem Smoka)” Za. Rahu i Ketu, jak szczegółowo opisano w artykułach z serii poświęconej astrologii, opublikowanych w chicagowskim „Aide” (Čeremisinas 2015a, b), są planetami astrologii wedyjskiej, a ich nazwy wiążą się z Wedami, a zatem z wczesnym okresem sanskryckim. W jednym z tych artykułów zresztą wskazuje się, że Ketu, przetłumaczone z sanskrytu, oznacza flagę (Čeremisinas 2015a)20. Niebędącą formą typową dla zapożyczeń pochodzenia łacińskiego lub greckiego ma również jeszcze jedno imię używane na większości stron internetowych (11 z 12) – Lilit. Prawdą jest, że na jednej z nich używana jest forma Lilith Za. Na jednej ze stron internetowych podano, że Lilit i jej antypod Selena znane są głównie w astrologii Awesty (perskiej) Astr. Wyjaśnienie symboliki nazwy tego matematycznie obliczanego punktu horoskopu (Lilit na stronach internetowych jest wiązana z największymi pokusami, z dziedzinami, w których w poprzednim życiu popełniono błędy, nagromadzono złą karmę) wskazywałoby na zgodność z symboliką biblijnej postaci Lilith, wspominanej zarówno jako demon tradycji żydowskiej, jak i pramatka ludzkości, przy czym nazwa tej ostatniej postaci wiązana jest z Sumerami (Lilita 2020; Lilith 2020)21. Twierdzi się, że imię pochodzi od sumeryjskiego słowa lilith, które oznaczało ducha wiatru lub żeńskiego demona (Lilith 2020). Zarówno Lilit, jak i Selena mają również parę synonimów, którą tworzą nazwy złożone ze słów pochodzenia litewskiego: Czarny Księżyc i Biały Księżyc. Niezadaptowana nazwa komety Neowise używana na jednej ze stron internetowych, np. „Neowise jest najbardziej związana ze znakami Bliźniąt, Raka i Lwa20 W artykule napisano, że w mitologii wedyjskiej Rahu i Ketu są dwiema częściami tego samego niegdyś niezwykle potężnego demona. Demon ten podstępem otrzymał eliksir nieśmiertelności i, udając półboga, zajął miejsce wśród półbogów Słońca i Księżyca. Mimo to został w porę rozpoznany jako wróg i poinformowano o tym najwyższego boga. Ten rzucił dyskiem i w ten sposób odciął głowę Rahu, dlatego ciało Rahu na zawsze pozostało podzielone na dwie części: głowę nadal nazywano Rahu, a ciało zaczęto nazywać Ketu. W mitologii wedyjskiej walką Rahu i Ketu ze Słońcem i Księżycem wyjaśniano zaćmienia. 21 W opublikowanym w Internecie słowniczku terminów astrologicznych, w którym wyjaśniono wiele terminów astrologii Wschodu, podano następujące wyjaśnienie: „Lilit – 1. W astrologii klasycznej synonim ubywającego Księżyca; 2. W astrologii współczesnej (szczególnie w tak zwanej tradycji awestyjskiej) hipotetyczna planeta związana z zasadą zła“ (Kaškelis 2020). 159Terminologia | 2020 | 27 nazwy, których na podstawie tej próby ustalono 11: Mars, Wenus, Merkury, Saturn, Jowisz, Neptun, Pluton, Uran, Selena, Chironas, Prozerpina. Dar reikėtų pridėti graikiškos kilmės Zodiako ženklo pavadinimą Skorpionas. Zestaw terminów pochodzenia litewskiego, nawet po zarejestrowaniu wszystkich występujących w źródłach przypadków użycia jednowyrazowego, okazałby się mniejszy: zaćmienia, nów, pełnia, przesilenie, równonoc, domy, siedziby, władca, skupisko, zbiorowisko, połączenie, związek, zjednoczenie, ćwiartka, trójkąt, sześciokąt, układy, Słońce, Księżyc, Ziemia, a więc 20 terminów i, jeśli za terminy jednowyrazowe uznać nazwy znaków Zodiaku, jeszcze 11: Baran, Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby. Niemniej już z przeprowadzonej analizy wynikało, że wyciąganie wniosków na temat stosunku terminów pochodzenia litewskiego do terminów powstałych na bazie języków antycznych poprzez bezpośrednie porównanie tych dwóch zbiorów byłoby nieuzasadnione. Po pierwsze, niektóre wspomniane terminy pochodzenia litewskiego są synonimami: siedziby i domy, skupisko i zbiorowisko, połączenie, zjednoczenie, związek. Po drugie, terminy skupisko, zbiorowisko, ćwiartka, trójkąt, sześciokąt, układy są używane albo w jednym czy innym tekście, albo na pojedynczych stronach internetowych. Po trzecie, terminy siedziby (domy) i władcy, choć używane jako jednowyrazowe, są jednak raczej jednowyrazowymi odpowiednikami terminów złożonych. A zatem jako częściej używane jednowyrazowe terminy pochodzenia litewskiego można wymienić tylko zaćmienia, nów, pełnię, połączenie (zjednoczenie); nieco rzadziej występują przesilenie i równonoc. Zbiór zapożyczeń o łacińskim i greckim rdzeniu, często używanych na stronach internetowych, jest znacznie większy – liczy co najmniej 26 terminów: astrologia, astrolog, horoskop, kosmogram, ekliptyka, Zodiak, planety, aspekty, trygon (tryn), opozycja, kwadrat (kwadratura), kwadranty, sekstyl, żywioły, cykle, ascendent, descendent, egzaltacja, prog noza, synastria, retyfikacja, koniunkcja, konfiguracja, synastria, solariusz, tranzyt. Tak więc, nawet po uwzględnieniu czynnika rozpowszechnienia terminów okazuje się, że w grupie terminów jednowyrazowych przeważają nie terminy pochodzenia litewskiego, lecz tak zwane terminy międzynarodowe. Taki wynik, swoją drogą, byłby zgodny z wynikami niektórych innych badań terminologicznych: po zbadaniu innych obszarów użycia terminów również stwierdzono przynajmniej w kilku dziedzinach skłonność ku wyrazom międzynarodowym (Zemlevičiūtė 2018a), a także przewagę terminów międzynarodowych w grupie terminów jednowyrazowych (Kazlauskaitė 2000; Zemlevičiūtė 2002). Po uzupełnieniu zbioru terminów zapożyczonych zapożyczeniami z innych języków przewaga warstwy zapożyczonej terminologii nad warstwą terminów pochodzenia litewskiego 160 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia zwiększyłaby się nieco, jednak stosunek zasadniczo by się nie zmienił, ponieważ w grupie jednowyrazowych terminów zapożyczonych z innych języków nie ma wielu: Rachu, Ketu, Lilit (Lilith), karma oraz kilka gi, dabartinei astrologijos terminijai (o interneto svetainės atspindi būtent dabartinę astrologijos terminiją) nebūdingas ir skolinimasis ar tiesioginis pojedynczych przypadków użycia terminów niezaadaptowanych. Przejmowanie terminów z języka angielskiego, które stwierdza się w niejednym obecnym obszarze użycia terminologii (np.: Kvašytė 2004; Stunžinas 2006; Stunžinas 2007; Vaičiakauskienė 2016). Co prawda niektóre zapożyczenia o rdzeniu łacińskim lub greckim mogły również trafić za pośrednictwem języka angielskiego, jednak ustalenie, za pośrednictwem którego języka trafił dany wyraz międzynarodowy, zwykle nie jest podejmowane w pracach terminologicznych; przynajmniej powinno ono stanowić cel odrębnego badania. Chociaż terminy międzynarodowe wyłaniają się jako główna warstwa terminologii astrologicznej, nie znajduje to odzwierciedlenia w słownikach wyrazów międzynarodowych. Również do najnowszego TŽŽ włączono zaledwie kilka terminów astrologicznych: horoskopas, Zodiakas, kosmograma. Co prawda włączane są także inne omówione tu terminy, potwierdzając tym samym posiadany przez większość z nich status wyrazu międzynarodowego lub terminu międzynarodowego, jednak są one uwzględniane wyłącznie jako terminy z innych dziedzin, terminy astronomiczne lub wyrazy ogólnego użycia. W słownikach terminów astronomicznych, rzecz jasna, podaje się wyłącznie terminy astronomiczne. Jednakże z przeprowadzonej analizy wynika, że astrologia również ma własny, samodzielny system terminów, podlegający prawidłowościom terminologii, który mógłby znaleźć odzwierciedlenie w słownikach. O ile można wnioskować na podstawie analizy terminów jednowyrazowych, terminologia jest dostatecznie ustabilizowana. Odnotowano niewiele terminów konkurencyjnych. Niemniej jednak konkurencję terminów lub synonimię należałoby przeanalizować osobno. Pozostaje również wiele innych aspektów wymagających zbadania, na przykład aspekty wariantywności terminów, wieloznaczności, budowy i składu syntaktycznego. Niniejszy artykuł jest jedynie pierwszą próbą przyjrzenia się niezbadanej dziedzinie, pokazuje jednak, że terminologię astrologiczną warto badać pod względem terminologicznym, nawet jeśli astrologia nie jest uznawana za naukę. ŠALTINIAI INTERNETO SVETAINĖS Am – www.astrologijosmokykla.lt An – www.ananta.lt Antr – www.antropoteosofineastrologija.lt Astr – www.astrodaiva.lt Aw – https://astrologe.weebly.com Dh – www.dharma.lt Sa – www.sadhanacentras.lt Ur – www.uranija.lt Vi – www.vidineastrologija.lt W – www.wolmer.lt Za – www.zachh.lt Zo – www.zodiakas.com 161Terminologija | 2020 | 27 INTERNETO SVETAINĖSE TEIKIAMI ŽODyNĖLIAI AS – Astrologijos sąvokos: www.zodiakas.com A T Ž – Astrologijos terminų žodynėlis: www.ananta.lt LITERATŪRA Čeremisinas Artiomas 2015: Planetos vedų astrologijoje. Rahu. – Čikagos aidas. Prieiga internete: https:// aidas.us/planetos-vedu-astrologijoje-us. Čeremisinas Artiomas 2015: Planetos vedų astrologijoje. Ketu. – Čikagos aidas. Prieiga internete: https:// aidas.us/planetos-vedu-astrologijoje-us. Drotvinas Vincentas 2005: Iš karybos terminų istorijos. – Terminologija 12, 27–41. DŽ7i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. S. Keinys. 7-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt. Juška Antanas 1984: Astronomijos enciklopedinis žodynas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. Kaškelis Vytautas 2020: Astrologija sielai. Prieiga internete: https://www.vytautus.com/lt/zodynas [žiūrėta 2020-10-20]. Katelytė Rita 2009: Mečislovo Reinio laisvai versto Psichologijos vadovėlio psichologijos terminų reikšmė ir kilmė. – Terminologija 16, 198–216. Katiliūtė-Jonynienė Saulė 1994: Astrologija, Vilnius: Valstybinis leidybos centras. Kaulakienė Angelė 2007: Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos vadovėlio (1960–1965) terminija. – Terminologija 14, 92–109. Kazlauskaitė Gita 2000: Lietuvių fonologijos terminų sandara ir kilmė. – Terminologija 6, 51– 62. Kvašytė Regina 2004: Lietuvių ir latvių kalbų ekonomikos terminijos anglybės. – Terminologija 11, 31–51. Lilita: bjaurumų motina 2020. Prieiga internete: www.spauda.lt/mitai/mish.lilith.htm [žiūrėta 2020-10-20]. Lilith: senovės demonas, tamsi dievybė ar jausmingumo deivė? 2020. Prieiga internete: https://suenee.cz [žiūrėta 2020-10-20]. LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Marcinkevičius Arūnas 2004: Kodėl astrologijos neištiko alchemijos likimas. – Delfi.lt. Prieiga internete: https://www.delfi.lt/gyvenimas/anapus-tikroves/kodel-astrologijos-neistiko-alchemijos-likimas.d?id=4784869. Mitkevičienė Asta 2014: Figūrų ir tropų pavadinimai 1918–1940 m. literatūros mokslo darbuose. – Terminologija 21, 176–191. Novickienė Dominika 2020: Astrologija – būdas pažinti save. – motersgrozis.lt. Prieiga internete: http://www. motersgrozis.lt/index.php/tobulejimas/sielai/astrologija-horoskopai/452-astrologija-budas-pazinti-save. Rimkutė Aušra 2005: Nelietuviški XIX a. galo–XX a. pradžios katalikų katekizmų terminai. – Terminologija 12, 42–66. Rimkutė Aušra 2007: Kai kurie sinoniminių religijos terminų vartosenos atvejai katekizmuose (XVI a. ir XIX a. galas–XX a. pradžia). – Terminologija 14, 135–145. Rimkutė Aušra 2012: 1883–1916 metų katekizmų religinių vietų pavadinimai. – Terminologija 19, 125–142. Sabaliauskas Algirdas 1994: Iš kur jie? Pasakojimas apie žodžių kilmę, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Straižys Vytautas 2002: Astronomijos enciklopedinis žodynas, Vilnius: Teorinės fizikos ir astronomijos institutas. Stunžinas Robertas 2017: Europos Sąjungos kibernetinio saugumo terminai su dėmeniu kibernetinis (-ė): reikšmės, kilmė, sinonimija ir variantai. – Terminologija 24, 125–163. Stunžinas Robertas 2018: Kriptografinių valiutų srities terminai: reikšmės, raiška ir variantai. – Terminologija 25, 128–142. Vaičiakauskienė Sonata 2016: Kompiuterijos srities naujieji skoliniai. – Žmogus ir žodis 18(1), 80–95. Šilobritaitė Diana 2008: Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija. – Terminolgija 15, 180–196. Šilobritaitė Diana 2011: Petro Vileišio aritmetikos vadovėlio Keturi svarbiausiejie veikalai aritmētikos terminai. – Terminologija 18, 154–164. TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, redaktorių taryba: A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma littera, 2013. Vladarskienė Rasuolė 2017: Skolintų ir lietuviškų ekonomikos terminų konkurencija. – Terminologija 22, 98–109. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: http://www.vle.lt. 162 Ramunė Vaskelaitė | Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia Zemlevičiūtė Palmira 2002: Synonimiczne terminy „Encyklopedii medycznej“. – Terminologia 8, 34–49. Zemlevičiūtė Palmira 2004: Nazwy chorób w dodatku „Sveikata“ do „Lietuvos ūkininkas“. – Terminologia 11, 70–99. Zemlevičiūtė Palmira 2009: Terminy z artykułów medycznych „Varpas“. – Terminologia 16, 154–185. Zemlevičiūtė Palmira 2010: Pochodzenie i słowotwórstwo jednowyrazowych nazw chorób w kalendarzach Laurynasa Ivinskisa. – Terminologia 17, 101–110. Zemlevičiūtė Palmira 2011: Terminy dotyczące zdrowia w artykułach „Keleivis”. – Terminologija 18, 98–108. Zemlevičiūtė Palmira 2018a: Wpływ innych języków na litewską terminologię informatyczną i komputerową. – Albina Auksoriūtė, Jolanta Gaivenytė-Butler, Solvita Labanauskienė, Asta Mitkevičienė, Robertas Stunžinas, Alvydas Umbrasas, Palmira Zemlevičiūtė. Badania litewskiej terminologii informatycznej i komputerowej: monografia, 150–307. Zemlevičiūtė Palmira 2018b: Terminologia medyczna przed stu laty. – Terminologija 25, 147–200. TERMINY JEDNOWYRAZOWE ASTROLOGII Z PERSPEKTYWY ICH POCHODZENIA Streszczenie Artykuł dotyczy dziedziny terminów astrologicznych, która nie była wcześniej badana na Litwie. Astrologii nie naucza się na uniwersytetach państwowych, dlatego nie istnieją podręczniki dla instytucji szkolnictwa wyższego ani opracowania naukowe, które są na ogół uważane za główne źródła funkcjonowania i rozwoju terminów. Niemniej jednak terminy są używane, a jednym z głównych źródeł ich użycia są strony internetowe poświęcone astrologii. Istnieją strony internetowe, które koncentrują się na astrologii popularnej, tj. publikowane są horoskopy miesięczne, tygodniowe lub dzienne. Jednak inni stosują znacznie szersze terminy, omawiają pojęcia, a nawet zamieszczają glosariusze terminów. Po wybraniu dwunastu źródeł tego typu w artykule poddano analizie używane w nich terminy jednowyrazowe. Skupiono się na aspekcie pochodzenia terminu, tj. próbowano ustalić, który język pochodzenia odgrywa wiodącą rolę. Łacina i greka wyróżniają się jako główne języki w grupie terminów jednowyrazowych: znaleziono 22 jednowyrazowe terminy greckie i 30 łacińskich; terminy te, oparte na językach starożytnych, stanowią podstawową warstwę terminów jednowyrazowych używanych na stronach internetowych. Terminy określają składniki horoskopu (ascendentas, descendentas, planetos, asteroidai, aspektai, opozicija, sekstilis), ruch planet (ciklai, tranzitas, ingresija), a także techniki lub kierunki stosowane w astrologii (progresijos, direkcijos, sinastrija). Większość z nich jest używana we wszystkich źródłach wybranych do analizy; pojęcia, do których się odnoszą, są szczegółowo wyjaśnione. Przypisanie terminów litewskich do grupy terminów jednowyrazowych stwarza pewną trudność, ponieważ termin, który w tekstach ma tendencję do funkcjonowania jako termin jednowyrazowy, jest czasami również używany jako element nadrzędny terminu złożonego; dlatego przypisanie niektórych terminów do grupy terminów jednowyrazowych ma charakter wyłącznie warunkowy. Jednak nawet mając na uwadze tę warunkowość, można wyróżnić zaledwie kilka bardziej rozpowszechnionych jednowyrazowych terminów pochodzenia litewskiego: užtemimai, jaunatis, pilnatis, Saulė, Mėnulis, būstai (namai). Do słów pochodzenia litewskiego należy również 11 z 12 nazw znaków zodiaku (Avinas, Jautis, Dvyniai itd.), jednak powszechne jest także używanie ich dwu-, a nawet trzywyrazowych odpowiedników (Avino ženklas, Jaučio ženklas, Dvynių ženklas itd.). Można znaleźć pewne próby używania litewskich odpowiedników niektórych terminów mających łaciński lub grecki rdzeń, ale pojawiają się one tylko w pojedynczych tekstach lub 163Terminologija | 2020 | 27 na stronach internetowych, a użycie niektórych z nich może być uwarunkowane rodzajem tekstu. Bardziej wyraźną relację konkurencyjną między rdzeniem języka starożytnego a terminem litewskim obserwuje się tylko w kilku przypadkach (np. konjunkcija i jungtis, susijungimas). Zapożyczenia z innych języków występują rzadko. Są to głównie nazwy własne (Lilit, Rachu (Rahu), Ketu). Ogólnie rzecz biorąc, wśród analizowanych terminów występuje niewiele nazw własnych, jednak większość z nich stanowią nazwy przedstawicieli łacińskiego i greckiego świata mitologicznego: Venera, Marsas, Merkurijus, Jupiteris, Plutonas oraz inne nazwy planet, Chironas, Prozerpina, Selena itd. Chociaż niniejsze badanie ograniczało się do terminów jednowyrazowych, sama ich analiza pozwala postrzegać astrologię jako dziedzinę z własnymi specyficznymi terminami, mimo że nie jest ona uznawana za naukę. Ponieważ niniejszy artykuł jest pracą z dziedziny językoznawstwa, relacja między astrologią a nauką nie jest analizowana bardziej szczegółowo; jednak same terminy astrologiczne lub definicje podane w słownikach wyrazów międzynarodowych odrzucają ją jako naukę. Być może z tego powodu większość terminów astrologicznych, które pojawiają się w słownikach, jest przedstawiana jedynie jako terminy astronomii lub innych dziedzin naukowych. Niemniej jednak sama analiza terminów jednowyrazowych uwidacznia istotną różnicę znaczeniową w porównaniu z terminami astronomii i pokazuje, że terminy te tworzą dość spójny system, co stanowi wystarczającą podstawę do przedstawiania ich w słownikach jako terminów astrologii. Otrzymano 2020-10-22 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. paštas ramune.v[email protected]