Terminologei ir pedagogei Angelei Kaulakienei – 75

257Terminologia | 2021 | 28 doi.org/10.35321/term28-12 Terminolożce i pedagog Angele Kaulakiene – 75 LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0001-6661-3115 Dnia 15 czerwca tego roku terminolożka, pedagożka, doktor nauk humanistycznych Angelė jubileuszu warto przypomnieć jej szeroką działalność, omówić Kaulakienė obchodziła piękny jubileusz 75-lecia. Z okazji tego ważnego najważniejsze fakty i dokonania z życia. Przyszła terminolożka urodziła się w rejonie poniewieskim, w Nowym Mieście, w rodzinie Juozasa i Janiny Mogeniów. Kiedy Angele miała pół roku, rodzice przeprowadzili się nad morze – do Kłajpedy. Dzieciństwo dziewczynki upływało podobnie jak dzieciństwo większości powojennych dzieci: na staniu w kolejkach po chleb, pomaganiu rodzicom w wykonywaniu prac domowych, zabawie w dziecięce gry – place zabaw stawały się fundamenty budynków zburzonych podczas II wojny światowej. Już w dzieciństwie przyszłą terminolożkę interesowało wszystko, co wiązało się z językiem. Dziwiło ją, że język litewski nie wszędzie jest taki sam: mieszkańcy Kłajpedy 258 Lina Rutkienė | Terminolożce i pedagożce Angelei Kaulakienė – 75 dzieci wyśmiewały jej odziedziczoną po rodzicach gwarę poniewieską. Przyszła językoznawczyni wcześnie postanowiła nauczyć się języka rosyjskiego: nauczycielką została rówieśniczka z sąsiedztwa, a Angelė uczyła ją języka litewskiego. Podstawy języka rosyjskiego zdobyte w dzieciństwie przydały się podczas doskonalenia tego języka w szkole, a później – przy pisaniu rozprawy doktorskiej i pracy terminologicznej. Języka francuskiego przyszła terminolożka dobrze nauczyła się w IX szkole średniej w Kłajpedzie (A. Kaulakienė uczęszczała do niej w latach 1954–1965), gdzie uczyła znakomita nauczycielka Pranutė Grigaitė, absolwentka Uniwersytetu Sorbońskiego. Zainteresowanie językiem, podobnie jak literaturą, pogłębiały lekcje języka litewskiego i literatury prowadzone przez dyrektora szkoły, zasłużonego nauczyciela Litewskiej SRR Steponasa Skeivysa. Ten pedagog starał się przedstawiać fakty z zakresu języka i literatury w szerokim kontekście oraz poszerzać horyzonty uczniów. Zainspirowane lekcjami pedagoga cztery koleżanki z klasy, wśród których była również przyszła terminolożka, przyjechały do Wilna, aby studiować język i literaturę litewską. Tak więc w 1965 r. Angelė Mogenytė wstąpiła do Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego – od tego czasu rozpoczął się okres jej życia w Wilnie. Angelei podobało się studiowanie, taps terminologe, prisimena, net pagalvoti negalėjo – žodį terminologija išgirdo tik atėjusi dirbti į Lietuvių kalbos ir literatūros institutą. nauka przychodziła jej łatwo, jednak o tym, że w Dziale Słowników tego Instytutu A. Kaulakienė (za fizyka Juozasa Kaulakisa wyszła za mąż na czwartym roku studiów) rozpoczęła pracę w 1969 r. W Instytucie pracowało wówczas wiele wybitnych osobistości, krzewicieli języka ojczystego: Kazimieras Gaivenis, Jonas Kruopas, Kazys Ulvydas, Aleksandras Vanagas i in. Spotkania z wybitnymi osobistościami, profesjonalistami w swojej dziedzinie, często zmieniają kierunek działalności, a nawet życia człowieka – taki wpływ na młodą językoznawczynię wywarli nie tylko wspomniany lituanista z 9. szkoły średniej w Kłajpedzie S. Skeivys, lecz także znany leksykograf i pedagog J. Kruopas – to właśnie on wprowadził A. Kaulakienė w dziedzinę terminologii. J. Kruopas „zaproponował Angelei Kaulakienė pracę w tworzonej w Dziale Słowników Grupie Terminologicznej. Młoda językoznawczyni chętnie się zgodziła, nie wyobrażając sobie dobrze, jak trudna praca na nią czeka” (Vladarskienė 2015: 6). Początkowo Grupę Terminologiczną tworzyło tylko dwóch pracowników: A. Kaulakienė i Jonas Klimavičius, później dołączył do niej K. Gaivenis, który został kierownikiem tej grupy. Jedną z ważniejszych prac po rozpoczęciu pracy w tej grupie było tłumaczenie książki rosyjskiego inżyniera i terminologa Dmitrija Lotego Как работать над терминологией: основы и методы (1968) (Praca terminologiczna: podstawy i metody) (1973). Książka ta pomogła A. Kaulakiene zrozumieć wymagania dotyczące terminów oraz pojąć, jak powinny być tworzone systemy terminologiczne. Dopiero po przetłumaczeniu tej książki i zapoznaniu się z 259Terminologija | 2021 | 28 zasadami pracy terminologicznej młodej badaczce zaproponowano pisanie artykułów naukowych, a później także przygotowanie rozprawy doktorskiej. Już pierwsze publikacje poświęcone były aktualnym zagadnieniom terminologii litewskiej. Pracując w Instytucie – pomagając leksykografom oraz pisząc publikacje dla czasopism naukowych (Kalbos kultūrai, Mūsų kalbai itp.), a także dla wydawnictw popularnonaukowych i innych (Tarybiniam mokytojui, Vakarinėms naujienoms, później – Lietuvos rytui, Inžinerijai itp.) – terminolożka ujawniła się jako odpowiedzialna krzewicielka języka, której zależało na poprawności i czystości języka – niemała część jej publikacji poświęcona była omówieniu problemów językowych. Terminolożka wyjaśniała kwestie tworzenia terminów, precyzji semantycznej, motywacji, synonimii i systemowości. W czasach sowieckich, gdy do terminologii języka litewskiego masowo napływały terminy utworzone według modeli słowotwórczych języka rosyjskiego, praca terminologiczna i normalizacyjna miała szczególne znaczenie. Badaczka proponowała litewskie odpowiedniki zapożyczeń oraz neologizmy zgodne z systemem słowotwórczym języka litewskiego; ważne dla niej było, aby budowa słowa i jego użycie nie były sprzeczne z „ustalonymi prawami słowotwórstwa języka litewskiego” (Kaulakienė 1984). A. Kaulakienė wspomina, że kierownik Grupy Terminologicznej K. Gaivenis zachęcał pracowników do szybkiego reagowania na zapożyczenia z języka rosyjskiego i proponowania terminów litewskich, aby zapożyczenia nie stały się często używane. Terminolożka nie unikała także omawiania języka dzieci, postrzegała je jako adresatów swoich artykułów (swoją drogą, obecnie w mediach bardzo brakuje takiej odpowiedzialności za język dzieci). Na przykład w 1983 r., omawiając w „Lietuvos pionierius” rodzaje rowerów, uwzględniając istotne cechy pojęcia i wygodę użytkowników, zaproponowała termin paspirtukas. Naukowczyni cieszy się, że ten termin rodzajowy utrwalił się w użyciu i pojawiły się także terminy gatunkowe. Pracując w Instytucie, młoda terminolożka rozpoczęła studia doktoranckie w dziedzinie nauk filologicznych i napisała rozprawę doktorską „Vertiniai dabartinėje lietuvių technikos terminijoje”, którą obroniła w 1983 r. na Uniwersytecie Wileńskim (nostryfikowany w 1993 r. stopień doktora nauk humanistycznych). A. Kaulakienė wybrała temat ze względu na jego aktualność – w tym czasie szczególnie wiele terminów tworzono według wzorów innych języków, z wykorzystaniem rodzimych morfemów. Naukowczyni kontynuowała także później badania nad terminologią nauk technicznych. Gdy zaczęła kształtować się litewska terminologia informatyczna, A. Kaulakienė zaangażowała się w badania nad terminologią tej dziedziny. Szczególnie zależało jej na tym, aby litewska terminologia informatyczna była systematyzowana i normalizowana oraz aby stosunek terminów litewskich do zapożyczonych był akceptowalny. Pracując nad terminologią, musiała niemało kontaktować się ze specjalistami z innych dziedzin nauki, od których czerpała najnowszą wiedzę naukową. Z tych kontaktów zrodziły się również wspólne publikacje, na przy- 260 Lina Rutkienė | Terminologė ir pedagogė Angelei Kaulakienei – 75 džiui, kartu su fizykiem Valerijonem Žalkausku i specjalistką w dziedzinie designu Giedre Fledžinskiene badała terminy dotyczące kolorów komputera i przygotowała artykuł obejmujący wiedzę z zakresu fizyki, sztuki, informatyki i języka (szerzej zob. Fledžinskienė i in. 2000); w terminologię informatyczną A. Kaulakienė zgłębiała się i pisała o niej także wspólnie z fizykiem Vytautasem Valiukėnasem (zob. Kaulakienė, Valiukėnas 1996). Wspólne artykuły specjalistów z różnych dziedzin, w których rzeczowo wyjaśnia się nowe pojęcia i oznaczające je terminy, mają ogromne znaczenie dla wprowadzania do użycia umotywowanych, precyzyjnych i poprawnych terminów. Jako kompetentna specjalistka A. Kaulakienė oceniała terminy w podręcznikach szkolnych, czasopismach naukowych i popularnonaukowych, słownikach dwui wielojęzycznych, pracowała w Podkomisji Terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego, w kolegiach redakcyjnych wydawnictw językoznawczych, kierowała doktorantami i pomagała im, była członkinią komitetów doktoranckich (rad obrony). Działalność terminograficzna A. Kaulakienė zasługuje na szczególną uwagę. Terminolożka jest współautorką Słownika terminów radioelektroniki (2000), Objaśniającego słownika terminów włókienniczych (2001), Słownika terminów automatyki (2004), Elektronicznego słownika terminów radioelektroniki (2005, 2011), Wielkiego angielsko-litewskiego słownika politechnicznego [zasób elektroniczny] (2012). Ogółem badaczka przyczyniła się do opracowania ponad 50 słowników: nie tylko je opracowywała (była jedną z ich redaktorek), lecz także je recenzowała i porządkowała ich terminy. Terminologia fizyki, radioelektroniki, metrologii, automatyki, elektrotechniki, informatyki i innych dziedzin nauki oraz techniki była systematyzowana i normalizowana również dzięki terminolożce A. Kaulakienė. W Instytucie Języka Litewskiego (do 1991 r. – Instytut Języka i Literatury Litewskiej) A. Kaulakienė przepracowała 38 lat (1969–2007). Większość artykułów A. Kaulakienė napisanych w Instytucie zebrano w tomie artykułów Terminologija. Terminografija. Terminija (2014). Do opisu działalności językoznawczyni należałoby dodać jeszcze jeden kierunek – działalność pedagogiczną. Zagłębienie się w terminologię techniczną i jej znajomość stały się prawdopodobnie główną przyczyną, dla której A. Kaulakienė była zapraszana do pracy właśnie na uczelniach technicznych. Wiedzę z zakresu pracy pedagogicznej zdobytą w Wileńskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym można już było praktycznie zastosować na tych uniwersytetach. Od 1995 r. A. Kaulakienė wykładała kulturę języka specjalistycznego, której jednym z najważniejszych tematów jest terminologia specjalistyczna, na Uniwersytecie Technologicznym w Kownie; była kierowniczką Katedry Języka Litewskiego tego Uniwersytetu (1996–2000). „Wymagająca, zasadnicza, ale zarazem empatyczna, rozumiejąca i wspierająca przełożona, koleżeńska, nigdy nieodmawiająca pomocy i zachęcająca do doskonalenia się. Utalentowana wykła- 261Terminologija | 2021 | 28 dowczyni, doskonale znająca swoją dziedzinę specjalistka” – świadczy wykładowczyni tego uniwersytetu, koleżanka A. Kaulakienė, Vilija Celiešienė (Angelė Kaulakienė: bibliografinė rodyklė 2015: 10). W 2001 r. terminolożka została zaproszona do pracy na Wileńskim Uniwersytecie Technicznym im. Giedymina, do 2012 r. była kierowniczką Katedry Języka Litewskiego. „Jedną z największych zasług Kaulakienė na VGTU było to, że z jej inicjatywy rozpoczęto konsultacje dla magistrantów w kwestiach pisania pracy dyplomowej oraz kontrolę poprawności językowej prac dyplomowych; zmusiło to nie tylko studentów do poświęcania większej uwagi poprawności językowej, lecz także ich promotorów do większego zainteresowania się możliwościami tworzenia właściwych terminów” – pisze obecna kierowniczka Wydziału Języka Litewskiego Rasuolė Vladarskienė (2016: 20), kontynuująca rozpoczęte przez A. Kaulakienė prace. Jako kierowniczka Katedry Języka Litewskiego lingwistka szczególnie troszczyła się o podnoszenie kwalifikacji wykładowców Katedry, wymagała profesjonalizmu, a także dążyła do tego, aby na Uniwersytecie stworzono takie warunki, które kształtowałyby pozytywny stosunek wykładowców i studentów do języka ojczystego. Na uniwersytetach A. Kaulakienė ujawniła się również jako znakomita, ceniona przez studentów pedagożka. Docentka nie szczędziła czasu na konsultacje ze studentami, starannie sprawdzała prace magistrantów, wyjaśniała niedociągnięcia językowe tych prac. Lingwistka starała się nie tylko nauczyć języka specjalistycznego, lecz także kształtować szersze spojrzenie na język litewski, rozwijać szacunek młodych ludzi do języka. Praca ze studentami, zgłębianie języka ich specjalności skłoniły A. Kaulakienė nie tylko do pisania artykułów naukowych o języku studentów, o konieczności nauczania kultury języka specjalistycznego w szkołach wyższych, lecz także do przygotowywania publikacji dydaktycznych. Pracując na Uniwersytecie Technologicznym w Kownie, wraz z koleżankami Leonorą Domininką Barzdžiukienė i V. Celiešienė wydała podręcznik Baigiamasis studijų darbas: kalbininkų patarimai: teorija ir tvarkyba (1992, 2005), a na Wileńskim Uniwersytecie Technicznym im. Giedymina wraz z koleżankami Angeliką Petrėtienė, Liną Rutkienė i Reginą Žukienė wydała podręcznik Kalbininkų patarimai studentams: teorija ir praktika (2007, 2008, 2010). Należy wspomnieć, że wznowione książki uzupełniono o aktualne materiały – terminolożka stale interesowała się aktualnymi zagadnieniami języka specjalistycznego i zachęcała do tego również innych: zarówno wykładowców, jak i studentów. Kierując Katedrą Języka Litewskiego Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina, A. Kaulakienė była także Nauczycielką młodszych koleżanek, stała się nieoficjalną redaktorką artykułów pracowników Katedry – czuła odpowiedzialność również za jakość pracy innych. Badaczka odnosiła się do tekstów innych autorów z niezwykłym szacunkiem i odpowiedzialnością: poprawiała precyzyjnie, sprawdzała nawet cytaty, lecz poprawiała tylko to, co było konieczne, nie narzucała własnego zdania. W 2009 r. terminolożka wydała swoje najważniejsze dzieło – monografię Rozwój litewskiej terminologii fizycznej- 262 Lina Rutkienė | Terminolożce i pedagożce Angele Kaulakienė – 75 lat. Książka ta została napisana na podstawie trwających wiele lat badań nad terminologią fizyczną oraz artykułów opublikowanych w litewskich naukowych wydawnictwach językoznawczych. W monografii analizowane są iš ilgą – 160 metų – laikotarpį apimančių šaltinių – nuo pirmųjų populiarinamųjų fizikos straipsnių, išspausdintų laikraščiuose Keleivis (1849–1880) terminy zebrane zarówno w Aušrze (1883–1886), jak i w najnowszych normatywnych terminograficznych publikacjach dotyczących fizyki. W książce ujawnia się również doświadczenie autorki jako leksykografki: jedną z części składowych publikacji jest słownik rozwoju terminów fizycznych. W tym słowniku ukazano „początek użycia terminu, rozwój nazwania pojęcia, termin, który utrwalił się we współczesnym użyciu, dlatego w słowniku przedstawiono niezwykle cenny materiał dotyczący terminologii fizycznej, na podstawie którego można przeprowadzić jeszcze niejeden naukowy research” – stwierdza Albina Auksoriūtė (2009: 271). Monografia A. Kaulakienė jest niezwykle cenną publikacją z zakresu litewskiej terminologii, a przedstawione w niej wyniki badań stanowią ważne źródło informacji terminologicznej. Z rezultatów szerokiej działalności naukowej i pedagogicznej A. Kaulakienė korzystają liczni przedstawiciele litewskich nauk technicznych, autorzy, tłumacze i redaktorzy podręczników, słowników i innych publikacji naukowych, a także przyszli i obecni językoznawcy. Prace językoznawczyni mają znaczenie nie tylko dla nauki o terminologii litewskiej, lecz także dla litewskiego dyskursu naukowego w ogóle. „Lubiłam pracować” – tak prosto terminolożka, terminografka, recenzentka i pedagożka, doktor nauk humanistycznych A. Kaulakienė określa przyczynę swoich wielkich dokonań. Czerpiemy od niej nie tylko wiedzę z zakresu nauki o terminologii, lecz także odpowiedzialność i skromność. LITERATURA Auksoriūtė Albina 2009: Angelė Kaulakienė. Rozwój terminologii fizyki litewskiej [recenzja]. – Terminologija 268–272. 16, Fledžinskienė Giedrė, Kaulakienė Angelė, Žalkauskas Valerijonas 2000: Terminy barw komputera. – Terminologija 7, 9–17. Kaulakienė Angelė 1983: Rower, hulajnoga i naklejka. – Lietuvos pionierius, 22 stycznia. Kaulakienė Angelė 1984: Bolączki języka specjalistów technicznych. – Vakarinės naujienos, 19 marca. Kaulakienė Angelė, Valiukėnas Vytautas 1996: Informatyka i jej podstawowe terminy. – Terminologija 3, 56–64. Vladarskienė Rasuolė 2015: Angelė Kaulakienė – terminolożka i pedagożka. – Angelė Kaulakienė: indeks bibliograficzny, oprac. O. Juršaitė, L. Rutkienė, Wilno: Technika. Vladarskienė Rasuolė 2016: Kreatywna terminolożka (Angele Kaulakienė – 70 lat). – Gimtoji kalba, czerwiec, 19–21. Otrzymano 2021-08-18 Lina Rutkienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: lina.r[email protected]