Kūrybiškumo sampratų klasifikacija ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis

Gediminas Beresnevičius 76 Klasyfikacja koncepcji ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis kreatywności doi.org/10.35321/term29-05 Klasyfikacja koncepcji kreatywności ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis GEDIMINAS BERESNEVIČIUS Vilniaus universiteto Komunikacijos fakultetas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5357-0697 ADNOTACJA W artykule sklasyfikowano najczęściej występujące w literaturze naukowej koncepcje pojęcia kreatywności. Wyróżniono pięć ich rodzajów: kreatywność jako wewnętrzna cecha twórcy, jako proces twórczy, jako rezultat twórczości, jako struktura komponentowa oraz jako czynnik sprzyjający wszechstronnemu rozwojowi. Każdy rodzaj koncepcji ma kilka podrodzajów. Analiza koncepcji pokazuje, że jedyną poprawną w sensie semantycznym i logicznym jest koncepcja kreatywności jako wewnętrznej cechy twórcy, natomiast użyteczna – koncepcja kreatywności jako podrodzaju zdolności twórczych. Akceptowalne jest również pojmowanie kreatywności jako cechy procesu, produktu lub środowiska. Na podstawie przeprowadzonej analizy literatury naukowej sformułowano następującą definicję kreatywności: kreatywność – zdolność twórcy do tworzenia czegoś jakościowo nowego, nowatorstwo procesu twórczego, stworzonego produktu i środowiska. SŁOWA KLUCZOWE: kreatywność, klasyfikacja koncepcji kreatywności, definicja pojęcia kreatywności. ABSTRACT Artykuł klasyfikuje koncepcje pojęcia kreatywności, które najczęściej występują w literaturze naukowej. Opisano pięć ich typów: kreatywność jako wewnętrzna swoistość twórcy, kreatywność jako proces twórczy, kreatywność jako produkt, kreatywność jako formowanie różnych komponentów oraz kreatywność jako czynnik napędzający wielostronny postęp. Każdy typ koncepcji ma kilka podtypów. Analiza koncepcji pokazuje, że jedyną semantycznie i logicznie poprawną koncepcją jest kreatywność jako wewnętrzna swoistość twórcy oraz że należy stosować definicję kreatywności jako podtypu zdolności twórczych. Dopuszczalna jest również koncepcja kreatywności jako procesu, produktu lub cechy środowiska. Na podstawie analizy literatury naukowej sformułowano następującą definicję kreatywności: kreatywność to zdolność twórcy do stworzenia czegoś jakościowo nowego; nowość procesu twórczego, stworzonego produktu lub środowiska. SŁOWA KLUCZOWE: kreatywność, klasyfikacja koncepcji kreatywności, definicja kreatywności. 77Terminologija | 2022 | 29 UWAGI WSTĘPNE Kūrybiškumo1 sąvoka vis dar kelia nemažai klausimų. Psichologai ir kiti badacze nie są zgodni co do tego, jak zdefiniować to pojęcie. W literaturze naukowej spotykamy się z mnogością często wzajemnie sprzecznych definicji kreatywności. Nawet w słownikach i encyklopediach przedstawiane są różne definicje kreatywności2. Nie tylko wywołuje to dysonans teoretyczny, lecz także komplikuje empiryczne badania nad kreatywnością. Zatem definicja terminu i pojęcia kreatywności jest niezwykle aktualna w psychologii, pedagogice, socjologii i innych naukach. Oczywiście specjaliści z różnych dziedzin rozumieją kreatywność odmiennie i definiują to pojęcie w sposób najbardziej im odpowiadający, nadając temu terminowi swoistą treść. Uważamy, że każda koncepcja kreatywności powinna być prawidłowa, a nie błędna (jak często zdarza się w literaturze naukowej), niezależnie od kontekstu czy obszaru badań. Własne, konkretne terminy mogą ustalać zarówno psychologowie, jak i socjologowie oraz naukowcy z innych dziedzin. Najważniejsze, aby istota pojęcia kreatywności była w terminologii rozumiana prawidłowo. Większą jasność mogłaby zapewnić klasyfikacja koncepcji kreatywności. Jednak przedstawione przez naukowców grupowania kreatywności nie eliminują wspomnianego zamieszania. Na przykład podział kreatywności na „małe c” i „duże C” (Sawyer 2012) jest raczej klasyfikacją dzieła niż kreatywności. Podział kreatywności na „heroiczną”, „historyczną” (Černevičiūtė, Strazdas 2014) czy inną „kreatywność” nie obejmuje całego pola koncepcji omawianego pojęcia, a cechy, według których dokonuje się grupowania, są bardzo wątpliwe. Pomieszanie koncepcji kreatywności i duża nieokreśloność teoretyczna determinują cel tego badania – stworzenie opartej na analizie naukowej klasyfikacji istniejących koncepcji kreatywności, która pozwoli sformułować właściwą i użyteczną definicję kreatywności. Przedmiotem badania jest pojęcie kreatywności. W celu osiągnięcia założonego celu wyznaczono następujące zadania: 1) dokonać przeglądu i sklasyfikować najważniejsze koncepcje kreatywności publikowane w literaturze naukowej; 2) przeanalizować koncepcje kreatywności oraz ocenić ich poprawność i użyteczność; 1 W artykule będziemy mówić o kreatywności, chociaż w języku litewskim istnieje również pojęcie „kūrybingumas”. Taki wybór wynika z analizy pojęć, wskazującej, że pole znaczeniowe pojęcia „kūrybiškumas” jest szersze niż pole znaczeniowe pojęcia „kūrybingumas” (szerzej na ten temat zob. Beresnevičius 2022). W cytatach pozostawiamy oryginalne użycie tych słów przez autorów. 2 Definicję kreatywności przedstawioną w wydanych na Litwie słownikach omawiają Aurelija Ganusauskaitė, Agnė Blažienė i Jolita Vveinhardt (2020). Gediminas Beresnevičius 78 Klasyfikacja koncepcji kreatywności ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis 3) na podstawie przeprowadzonej analizy literatury naukowej zdefiniować pojęcie kreatywności. Metoda badawcza – porównawcza i uogólniająca analiza jakościowa literatury naukowej. Badanie przeprowadzano od 2007 do 2022 roku. Analizowano koncepcje kreatywności przedstawione w publikacjach zagranicznych i litewskich naukowców, w których tytułach występuje słowo kūrybiškumas lub kūrybingumas w dowolnym przypadku gramatycznym albo słowo creativity, jeśli publikacja jest w języku angielskim3. Absolutna większość analizowanych publikacji pochodzi z dziedziny psychologii i pedagogiki. Prac z innych dziedzin – socjologii, ekonomii, filozofii – w których wspomina się o pojęciu kreatywności, jest bardzo niewiele. W badaniu analizowane są nie tylko definicje kreatywności przedstawione w tekstach naukowych, lecz także sposoby jej pojmowania, tj. to, jak autor (autorzy) tekstu rozumie (rozumieją) kreatywność: jako wewnętrzną właściwość twórcy, jako proces, jako produkt lub w jeszcze inny sposób. Przez sposób pojmowania pojęcia rozumiemy takie twierdzenie lub myśl wynikającą z kontekstu, która określa pole znaczeniowe (treść) pojęcia. W niniejszej pracy analizowane są tylko zasadnicze cechy pojęcia kreatywności, które stanowią podstawę przedstawionej klasyfikacji. Za poprawną uznajemy taką definicję (sposób pojmowania), która spełnia następujące wymagania: 1) apibrėžčiai galioja jos sudarymo taisyklės; 2) apibrėžtis nepažeidžia esminių logikos principų; 3) termin określający definiowane pojęcie (w naszym przypadku – kreatywność) jest jednoznaczny4 (jego znaczenie jest ustalone i nie zależy od kontekstu); 4) sposób pojmowania jest naukowy, tzn. odpowiedni do opisywania teoretycznych modeli kreatywności i badań empirycznych. 1. KLASYFIKACJA KONCEPCJI KREATYWNOŚCI Jak wiadomo, definicję tworzą trzy części: wyrażenie definiowane, wyrażenie definiujące i wyrażenie łączące (wyrażane słowami jest, nazywa się, oznacza). Definicja jest równością części definiowanej i definiującej (Plečkaitis 2001). Pojęcia zazwyczaj definiuje się, przestrzegając zasad definiowania. Niestety, nie wszystkie twierdzenia definiujące kreatywność można uznać za definicje z powodu różnych 3 Więcej na temat badania obejmującego publikacje litewskich naukowców z lat 1979–2019 zob. Beresnevičius 2020. 4 W niniejszym artykule opieramy się na zasadzie jednoznaczności logiki. 79Terminologija | 2022 | 29 naruszeń zasad stosowanych do definicji lub oczywistych błędów logicznych. Za pomocą definicji (działania logicznego) Tokius teiginius vadintume netinkamomis apibrėžtimis. ustala się specyfikę badanego obiektu oraz znaczenie używanego wyrażenia językowego. Im węższe jest wyrażenie definiujące, tym szersza jest definicja, i odwrotnie. Jeśli, powiedzmy, wyrażenie definiujące zostanie ograniczone do jednego słowa, obiekt będzie należał do bardzo szerokiej klasy obiektów lub nawet do kilku klas. Wskazując cechy, właściwości i atrybuty obiektu, precyzujemy pojęcie, a zarazem zawężamy definicję. Dla zwięzłości definicję z minimalnym wyrażeniem definiującym będziemy nazywać ujęciem pojęcia. Ujęcie – najbardziej elementarna definicja, najważniejsza cecha definiowanego obiektu, konstruowana przez usunięcie nieistotnych słów opisujących obiekt i pozostawienie zasadniczej konstrukcji „X = A”, gdzie „A” jest jednym lub kilkoma istotnymi słowami opisującymi pojęcie „X”. Na przykład Ala Petrulytė pisze: „Kreatywność – jedna z istotnych cech osobowości zdrowej pod względem psychologicznym” (Petrulytė 1995: 3.) Po odrzuceniu słów precyzujących istotne twierdzenie otrzymujemy ujęcie kreatywności: „<...> kreatywność – to cecha.” Gdy występuje duża różnorodność definicji, jedyną drogą do większej jasności jest ich klasyfikacja i analiza. Podstawą klasyfikacji jest grupowanie obiektów według ich istotnych cech. Pojęcia kreatywności pogrupujemy na rodzaje i podrodzaje. Każde pojęcie ma bardzo wiele konkretnych definicji. Na przykład w przytoczonej definicji kreatywności A. Petrulytė (1995) cecha osobowości jest wewnętrzną właściwością twórcy. Właściwości jest bardzo wiele, a cecha jest jedną z nich, zatem wewnętrzna właściwość twórcy jest rodzajem pojęcia kreatywności, a cecha – jego podrodzajem. Poniżej krótko omówimy rodzaje pojęć najczęściej spotykanych w pracach naukowych. Bardzo rzadkich definicji nie będziemy analizować ze względu na ograniczoną objętość artykułu. 1.1. Kreatywność jako wewnętrzna cecha twórcy Pojęcie kreatywności jako wewnętrznej cechy twórcy jest najbardziej rozpowszechnione w literaturze naukowej. Do tego rodzaju koncepcji kreatywności można zaliczyć definicje określające kreatywność jako zdolność twórczą człowieka, cechę osobowości, właściwość, moc tworzenia, jakość lub kwalifikację. Kilka przykładów tego rodzaju koncepcji: „[Kreatywność] można zdefiniować jako zdolność do tworzenia dzieł, które są nowe i odpowiednie” (Lubart Gediminas Beresnevičius 80 Klasyfikacja koncepcji kreatywności 2009: 339); „Zarówno w mediach popularnych, jak i w dokumentach politycznych ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis kreatywność oznacza trudną do zracjonalizowania, lecz pozytywną moc <...>“ (Trilupaitytė 2015: 26); „Kreatywność – jedna z kwalifikacji ogólnych, zaliczana do formalnych zdolności człowieka w dziedzinie poznawczej” (Laužackas 1998). Znaczna część litewskich autorów w literaturze naukowej utożsamia kreatywność z kompleksem cech i zdolności człowieka lub właściwościami osoby. Takie rozumienie znajdujemy w Encyklopedycznym słowniku edukologii Leona Jovaišy: „Kreatywność <...> – kompleks cech osobowości, pozwalający dzięki produktywnej pracy osiągać oryginalne, społecznie znaczące, jakościowo nowe rezultaty działalności” (Jovaiša 2007: 127). Ellis Paul Torrance zauważył, że badacze wiązali kreatywność z „konstelacją najważniejszych zdolności” (Torrance 1965: 665). W litewskich publikacjach naukowych zdarzają się przypadki, gdy kreatywność definiuje się jako skłonność człowieka do tworzenia. A. Petrulytė twierdzi, że kreatywność to „skłonność jednostki do nowego, oryginalnego lub innowacyjnego komponowania, modelowania czy myślenia o czymś” (Petrulytė 2001: 8). Definicje kreatywności jako skłonności można znaleźć również w pracach autorów zagranicznych. „Kreatywność definiuje się jako skłonność do tworzenia lub rozpoznawania idei, alternatyw bądź możliwości <...>” (Franken 1993: 396). Podsumowując, możemy stwierdzić, że kreatywność jako zdolność, cecha, właściwość, moc, jakość, kompleks cech i skłonność stanowi podtypy rodzaju rozumienia kreatywności jako wewnętrznej właściwości twórcy. 1.2. Kreatywność jako proces W encyklopediach, książkach badaczy z krajów zachodnich i wielu artykułach stwierdza się, że kreatywność to generowanie pomysłów, rozwiązywanie problemów, wytwarzanie produktów (produkowanie), tworzenie technologii lub inny proces. „Najczęściej kreatywność definiuje się jako proces, w wyniku którego powstaje coś nowego i użytecznego” – twierdzą John C. Houtz i Patricola Cathryn (Houtz, Patricola 1999: 1). Przyznaje im rację Michael D. Mumford: „W ciągu ostatniej dekady, jak się wydaje, osiągnęliśmy powszechne porozumienie, że kreatywność oznacza wytwarzanie nowych, użytecznych produktów” (Mumford 2003: 110). W literaturze naukowej spotyka się niemało definicji, w których kreatywność określana jest jako działalność lub zachowanie człowieka. Pojęcia te również możemy zaliczyć do rodzaju ujęcia procesowego. Junona Almonaitienė, rozważywszy opinie różnych naukowców, dochodzi do wniosku, że „kreatywność – to 81Terminologija | 2022 | 29 veikiau ne vidinė žmogaus savybė, arba potencija, bet tam tikras elgesys“ (Almonaitienė 2000: 83). W pracach psychologów nurtu humanistycznego możemy znaleźć kūrybiškumas – tai žmogaus saviraiška, asmenybės aktualizavimas, kūrybos potencialo išraiška, kūrybinių poreikių realizavimas. Išvardyti dalykai – taip pat procesai. Pavyzdžiui, Markas A. Runco’as (2007) cituoja stwierdzenia, zgodnie z którymi Albert Bandura, według którego „kreatywność jest jedną z najwyższych form ludzkiej ekspresji” (Runco 2007: 385). Do kreatywności jako procesu należałoby zaliczyć także koncepcję, zgodnie z którą pojęcie to rozumiane jest jako myślenie twórcze lub dywergencyjne. „J. P. Guilford utożsamiał kreatywność z myśleniem dywergencyjnym <...>” – stwierdza Daiva Grakauskaitė-Karkockienė (2002: 10). Zrównanie kreatywności z myśleniem twórczym znajdujemy także w pracach jednego z najwybitniejszych na świecie badaczy kreatywności, E. P. Torrance’a. Zdaniem naukowca myślenie twórcze to proces, podczas którego: 1) poszukuje się nieokreśloności, problemów, luk informacyjnych, rzeczy dziwnych i niezwykłych; 2) formułuje się hipotezy, stawia pytania; 3) ocenia się i sprawdza wysunięte hipotezy i przypuszczenia; 4) w razie potrzeby rozwiązania są ponownie sprawdzane; 5) ogłaszane są wyniki (Torrance 1988). Istnieją definicje utożsamiające kreatywność z rozwiązywaniem problemów, które (podobnie jak myślenie) jest procesem zachodzącym w mózgu. Oto Dean Keith Simonton pisze: „Kreatywność jest zazwyczaj definiowana jako skuteczne rozwiązywanie problemów wymagających pewnego wglądu” (Simonton 2009: 116). Nierzadko kreatywność definiuje się jako zjawisko lub fenomen. Rūta Girdzijauskienė twierdzi: „W pracach współczesnych naukowców kreatywność jest analizowana jako złożone i wielowymiarowe zjawisko” (Girdzijauskienė 2014: 80). Natomiast zdaniem Lukasza Swiateka „kreatywność jest wieloaspektowym i złożonym fenomenem, obejmującym wiele procesów i praktyk” (Swiatek 2014: 73). Słowa zjawisko i fenomen traktujemy jako synonimy, ponieważ fenomen to niezwykłe zjawisko, wydarzenie lub fakt. W tym artykule zawężamy pojęcie fenomenu, rozumiejąc, że istnieje bardzo wiele jego ujęć. Zatem do ujęcia kreatywności jako procesu zaliczylibyśmy następujące jego podtypy: kreatywność jako tworzenie, wytwarzanie lub produkowanie, działalność, zachowanie, autoekspresja lub samorealizacja, myślenie twórcze lub dywergencyjne, rozwiązywanie problemów5, zjawisko lub fenomen. 5 Rozwiązywanie problemów rozumiemy tutaj jako działanie mentalne. Rezultat myślenia bardziej właściwie byłoby nazwać rozwiązaniem. Gediminas Beresnevičius 82 Klasyfikacja ujęć kreatywności ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis 1.3. Kreatywność jako rezultat W literaturze naukowej spotyka się ujęcia, w których kreatywność utożsamia się z rezultatem działalności twórczej. Robert Drazin, Robert K. Kazanjian i Mary Anna Glynn piszą: „W tych badaniach kreatywność niemal zawsze rozumiana jest jako produkt ważny dla systemu społecznego, a zmienne niezależne traktuje się jako czynniki, którymi można zarządzać, aby ulepszać te produkty” (Drazin, Kazanjian, Glynn 2009: 268). Istnieje grupa badaczy definiujących kreatywność jako ocenę. Według Camerona Forda i Maribeth Kuenzi kreatywność to „subiektywna, zależna od konkretnej dziedziny ocena nowości i wartości rezultatu określonego działania” (Ford, Kuenzi 2009: 66). Chociaż ocenę (podobnie jak rozwiązywanie problemów) można rozumieć dwojako, tutaj traktujemy ją jako produkt procesu (myślenia) – opinię wyrażaną lub zapisywaną przez oceniających. Zatem do rodzaju koncepcji kreatywności jako produktu twórczości zalicza się następujące podrodzaje: kreatywność jako produkt lub rezultat działalności, ocena, a także rozwiązanie problemu lub idea oraz rezultat interakcji. 1.4. Kreatywność jako konstrukt komponentowy W publikacjach naukowych można znaleźć definicje kreatywności, w których występuje kilka koncepcji różnego rodzaju. Na przykład „kreatywność może być scharakteryzowana zarówno jako rezultat, jak i jako proces” (Shalley, Zhou 2009: 4). Do złożonych (składających się z kilku części) definicji kreatywności zalicza się również tak zwane komponentowe modele kreatywności. Jeden z pierwszych i bodaj najsłynniejszy z nich – model 4P Melo Rhodesa (Rhodes 1961). W tym modelu kreatywność składa się z 4 komponentów: osoby (ang. person), procesu (ang. process), produktu (ang. product) oraz wpływu środowiska (ang. press). W swoim artykule M. Rhodes (1961) opisuje te elementy nie jako elementy kreatywności czy jej składowe, lecz jako obszary badań naukowych, które w taki czy inny sposób wiążą się z kreatywnością. Mimo to autor nazwał model modelem kreatywności. Właśnie tak model ten rozumiała większość badaczy, dlatego w literaturze naukowej rozpowszechniła się myśl, że kreatywność składa się z kilku różnych części. Później pojawiły się teoretyczne schematy kreatywności zawierające więcej niż 4 elementy „kreatywności”. Jednym z najczęściej cytowanych przez badaczy modeli kreatywności jest schemat Teresy M. Amabile (1983), przedstawiający etapy procesu twórczego oraz wpływające na nie zdolności, wiedzę i motywację twórcy. Później 83Terminologija | 2022 | 29 autorka zmodyfikowała ten schemat i uzupełniła go o wpływ środowiska na motywację twórcy (Amabile 1996). T. Amabile (1983, 1996) nazywała swój schemat „modelem twórczości”. Własny model twórczości stworzył Mihaly Csikszentmihalyi (2009). Jego model składa się z 3 głównych części: twórcy, oceniających i dziedziny twórczości. Twórca w tym modelu jest rozumiany jako jednostka posiadająca niezbędne zdolności i odpowiednie przygotowanie do twórczości. Oceniający są częścią całego społeczeństwa, a dziedzina twórczości wchodzi w skład kultury swojej epoki. Po stworzeniu produktu twórca przedstawia go do oceny ekspertom z odpowiedniej dziedziny. Jeśli eksperci ocenią produkt pozytywnie, produkt (już jako dzieło) trafia do dziedziny twórczości. Na przykład artykuł naukowy jest publikowany w czasopiśmie, jeśli został zaakceptowany przez redakcję i pozytywnie oceniony przez recenzentów. W literaturze psychologicznej istnieje dość wiele modeli kreatywności. Różnią się one między sobą komponentami oraz przedstawianymi między nimi relacjami. Wspomniane modele M. Rhodesa, T. Amabile i M. Csikszentmihalyiego są najbardziej znane i najczęściej omawiane w literaturze naukowej. Czasami kreatywność opisywana jest jako interakcja między wewnętrznymi czynnikami osobowościowymi i środowiskowymi lub częściami skonstruowanego modelu teoretycznego. naudingus produktus“, – teigia Jonathanas A. Pluckeris ir Sasha A. Barab (Plucker, Barab 2005: 201). Kūrybiškumas retsykiais pavadinamas sąveikos „Kreatywność – to interakcja między uzdolnieniami, procesem i środowiskiem, dzięki której jednostka lub grupa tworzy namacalne nowe i [rezultatu] w kontekście społecznym. Omawiając model M. Csikszentmihalyiego (2009), Emma Policastro i Howard Gardner piszą: „Kreatywność pojmowana jest nie jako produkt umysłu jednostki, lecz raczej jako rezultat dynamicznej interakcji między twórczą jednostką, dziedziną, w której ona pracuje, oraz ogółem sędziów (polem), oceniających jakość pracy” (Policastro, Gardner 2009: 214). Pojęcie kreatywności jako interakcji należy przypisać do rodzaju pojmowania kreatywności jako procesu, natomiast rezultat interakcji – do rodzaju pojmowania kreatywności jako rezultatu. Możemy stwierdzić, że badacze kreatywności już od dawna mówią o kreatywności jako o złożonej strukturze składającej się z kilku różnych komponentów. Do tego rodzaju pojęć zaliczylibyśmy również komponentowe modele kreatywności. 1.5. Kreatywność jako czynnik W Internecie, literaturze popularnej, a czasami również w artykułach o charakterze ekonomicznym, socjologicznym i politycznym występują koncepcje, w których kreatywność przedstawiana jest jako czynnik sprzyjający postępowi gospodarczemu, naukowemu, technicznemu i innemu Gediminas Beresnevičius 84 Klasyfikacja koncepcji kreatywności. „Kreatywność <...> jest obecnie decydującym źródłem przewagi ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis konkurencyjnej” – twierdzi Richard Florida (Florida 2002: 5). Zdarzają się bliskie tej koncepcji pod względem znaczenia, obrazowe definicje kreatywności, które bardziej przypominają skrzydlate frazy lub poetyckie metafory. Na przykład: „Kreatywność – lokomotywa napędzająca ewolucję kultury” (Csikszentmihalyi 2009: 320); „Kreatywność i twórczość są głównym motorem postępu nauki, ponieważ tylko kreatywna myśl naukowa i posiadane zdolności twórcze generują różnorodne wynalazki i innowacje” (Barevičiūtė 2014: 19). 2. ANALIZA KONCEPCJI KREATYWNOŚCI W niniejszym rozdziale przeanalizujemy wcześniej przedstawione rodzaje i podrodzaje koncepcji z punktu widzenia poprawności, tzn. spróbujemy ustalić, które koncepcje kreatywności są poprawne lub niepoprawne, nadają się do stosowania lub nie. 2.1. Kreatywność jako cecha wewnętrzna Zgodnie z logiką słowotwórczą języka litewskiego, derywaty przymiotników z przyrostkami -ingas, -a i -iškas, -a wskazują, jaką cechę posiada obiekt: kūrybingumas określa obfitość tej cechy, natomiast kūrybiškumas – istotę cechy (DLKG 1997). Oba pojęcia są bardzo zbliżone pod względem znaczenia i użycia tych słów: możemy powiedzieć, że kūrybiškumas i kūrybingumas określają cechę obiektu, wskazują, jaki jest ten obiekt, czym się charakteryzuje itd. Jeśli mówimy o człowieku tworzącym, to wspomnianą cechą jest niewątpliwie zdolność do tworzenia. To właśnie zdolności człowieka są takimi mechanizmami psychicznymi, które umożliwiają wykonywanie funkcji umysłowej lub fizycznej, w tym przypadku – tworzenie. Zatem koncepcja, zgodnie z którą kreatywność jest zdolnością do tworzenia, jest całkowicie poprawna. Takie rozumienie nie narusza logiki języka i jest właściwe przy opisywaniu wyników badań psychologów, rozwijania kreatywności, wpływu środowiska i innych kwestii związanych z twórczością. Jak wspomnieliśmy, do tego rodzaju koncepcji kreatywności zalicza się nie tylko koncepcje zdolności, lecz także koncepcje kreatywności jako cechy osoby, zespołu cech, właściwości, mocy, jakości i skłonności. Definicje, w których kreatywność określa się jako cechę człowieka, są zasadniczo trafne, ponieważ zdolność również jest cechą. Cecha jest bardziej trwałym tworem psychicznym niż zdolności, które zależą od kształcenia (się), tzn. zdolność wzmacnia się w trakcie uczenia się i rozwoju. Badania pokazują, że 91Terminologija | 2022 | 29 W definicjach kreatywności przedstawianych w literaturze naukowej rzadko się o tym wspomina, choć czasami z kontekstu można zrozumieć, że kreatywność jest pewną wewnętrzną właściwością nie tylko twórcy, lecz także samego dzieła lub twórczości jako procesu. Zgodnie ze znaczeniem semantycznym słowa kreatywność właśnie tak powinniśmy rozumieć to pojęcie – jest to charakterystyka obiektu lub przebiegu. Zwracamy uwagę, że kreatywność nie jest ideą, obiektem ani procesem, lecz charakterystyką lub właściwością idei, obiektu czy procesu. Możemy zatem powiedzieć, że kreatywność jest rozwijaną przez tworzącego twórcę zdolnością do tworzenia jakościowo nowych wyobrażonych lub materialnych obiektów, a także jakościową nowością procesu, produktu działalności twórcy oraz środowiska. Przedstawiona definicja nie pretenduje do miana prawdy ostatecznej i może być doskonalona. WNIOSKI 1. Po przeanalizowaniu literatury naukowej dotyczącej kreatywności wszystkie znalezione koncepcje tego pojęcia sklasyfikowaliśmy w pięciu głównych rodzajach: 1) kreatywność jako wewnętrzna cecha twórcy, 2) kreatywność jako proces twórczy, 3) kreatywność jako rezultat twórczości, 4) kreatywność jako struktura komponentowa, 5) kreatywność jako czynnik postępu. Każdy rodzaj koncepcji ma po kilka podrodzajów. Inne koncepcje kreatywności, które nie mieszczą się w tej klasyfikacji, stanowią bardzo nieznaczną część koncepcji tego pojęcia. 2. Po przeprowadzeniu analizy sklasyfikowanych koncepcji kreatywności ustaliliśmy, że prawidłowa i możliwa do stosowania jest koncepcja kreatywności jako zdolności do tworzenia. Opierając się na przeprowadzonej analizie koncepcji kreatywności i rozszerzając koncepcję kreatywności o właściwości obiektu oraz procesu, możemy zdefiniować kreatywność jako rozwijaną przez twórcę zdolność do tworzenia jakościowo nowych wyobrażonych lub materialnych obiektów, a także jakościową nowość procesu, produktu działalności twórcy oraz środowiska. LITERATŪRA Almonaitienė Junona 2000: Šiuolaikinis požiūris į kūrybingumą ir įvertinimo problemos. – Psichologija 21, 117–121. Amabile Teresa M. 1983: The Social Psychology of Creativity, New York: Springer-Verlag. Amabile Teresa. M. 1996: Creativity in Context: Update to The Social Psychology of Creativity, Boulder, CO: Westview Press. Barevičiūtė Jovilė 2014: Pagrindiniai kūrybiškumo ir kūrybingumo aspektai šiuolaikiniuose humanitariniuose bei socialiniuose moksluose. – Filosofija. Sociologija 25(1), 19–28. Beresnevičius Gediminas 2020: Kūrybiškumas: lietuvių mokslinių publikacijų 1979–2019 m. statistika. Prieiga internete: https://www.academia.edu/43463246/K%C5%ABrybi%C5%A1kumas_lietuvi%C5%B3_ mokslini%C5%B3_publikacij%C5%B3_1979_2019_m_statistika. Gediminas Beresnevičius 92 Kūrybiškumo sampratų klasifikacija ir kūrybiškumo sąvokos apibrėžtis Beresnevičius Gediminas 2022: Kūrybiškumo ir kūrybingumo sąvokų Lietuvos autorių mokslinėse publikacijose vartosena bei prasmių analizė. – Psichologija 66, 8–20. Burnard Pamela 2012: Musical Creativities in Practice, Oxford: Oxford University Press. Csikszentmihalyi Mihaly 2009: Implications of a Systems Perspective for the Study of Creativity. – Handbook of Creativity (12th printing), ed. R. J. Sternberg, Cambridge: Cambridge University Press, 313–335. Černevičiūtė Jūratė, Strazdas Rolandas 2014: Kūrybingumo sampratų raida: nuo genijaus į kūrybines sistemas. – Santalka: Filosofija, Komunikacija 22(2), 113–125. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, trečias pataisytas leidimas, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1997. Drazin Robert, Kazanjian Robert K., Glynn Mary Ann 2009: Creativity and sensemaking among professionals. – Handbook of Organizational Creativity, eds. J. Zhou, C. E. Shalley, N.Y.: Psychology Press, 263–281. Florida Richard 2002: The Rise of the Creative Class, New York: Basic Books. Ford Cameron, Kuenzi Maribeth 2009: “Organizingˮ Creativity Research Through Historical Analysis of Foundational Administrative Science Texts. – Handbook of Organizational Creativity, eds. J. Zhou, C. E. Shalley, N.Y.: Psychology Press, 65–92. Franken Robert E. 1993: Human Motivation, 3rd ed., Boston: Cengage Learning. Ganusauskaitė Aurelija, Blažienė Agnė, Vveinhardt Jolita 2020: Kūrybingumo ir kitų su kūryba susijusių žodžių apibrėžčių diskurso analizė lietuvių kalbos žodynuose. – Visuomenės saugumas ir viešoji tvarka 24, 70–87. Girdzijauskienė Rūta 2014: Kūrybiškumui ugdyti palanki aplinka Lietuvos mokyklose. – Tiltai 4, 79–91. Grakauskaitė-Karkockienė Daiva 2002: Kūrybos psichologija, Vilnius: Logotipas. Houtz John C., Patricola Cathryn 1999: Imagery. – Encyclopedia of Creativity 2, eds. M. A. Runco, S. R. Pritzker, San Diego: Academic Press, 1–11. Jovaiša Leonas 2007: Enciklopedinis edukologijos žodynas, Vilnius: Gimtasis žodis. Laužackas Rimantas 1998: Sistemoteorinės profesinio ugdymo kaitos dimensijos: hab. darbas, Kaunas. Lubart Todd I. 2009: Creativity Across Cultures. – Handbook of Creativity (12th printing), ed. R. J. Sternberg, Cambridge: Cambridge University Press, 339–350. Mumford Michael D. 2003: Where have we been, where are we going? Taking stock in creativity research. – Creativity Research Journal 15, 107–120. Petrulytė Ala 1995: Kūrybiškumo ugdymo aktualijos, Vilnius: Leidybos centras. Petrulytė Ala 2001: Kūrybiškumo ugdymas mokant, Vilnius: Presvika. Plečkaitis Romanas 2001: Apibrėžimas. Prieiga internete: https://www.vle.lt/Straipsnis/apibrezimas-74875. Plucker Jonathan A., Barab Sasha A. 2005: The Importance of Contexts in Theories of Giftedness. – Conceptions of Giftedness (Second edition), eds. R. J. Sternberg, J. E. Davidson, Cambridge: Cambridge University Press, 201–216. Policastro Emma, Gardner Howard 2009: From Case Studies to Robust Generalizations: An Approach to the Study of Creativity. – Handbook of Creativity (12th printing), ed. In R. J. Sternberg, Cambridge: Cambridge University Press, 213–225. Rhodes Mel 1961: An analysis of creativity. – Phi Delta Kappan 42(7), 305–310. Runco Mark A. 2007: Creativity. Theories and Themes: Research, Development, and Practice, Amsterdam: Elsevier Academic Press. Sawyer R. Keith 2012: Explaining Creativity: The Science of Human Innovation, 2nd edition, Oxford: Oxford University Press. Shalley Christina E., Zhou Jing 2009: Organizational Creativity Research. – Handbook of Organizational Creativity, eds. J. Zhou, C. E. Shalley, N.Y.: Psychology Press, 3–31. Simonton Dean Keith 2009: Creativity from a Historiometric Perspective. – Handbook of Creativity (12th printing), ed. R. J. Sternberg, Cambridge: Cambridge University Pres, 116–133. Swiatek Lukasz 2014: Rewarding and Promoting Creativity: New Approaches, Old Realities. – Academic quarter 9, 73–86. Torrance Ellis Paul 1965: Scientific Views of Creativity and Factors Affecting Its Growth. – Daedalus 94(3), 663–681. Torrance Ellis Paul 1988: The nature of creativity as manifest in its testing. – Nature of creativity, ed. R. J. Sternberg, New York: Cambridge University Press, 43–75. Trilupaitytė Skaidra 2015: Kūrybiškumo galia? Neoliberalistinės kultūros politikos kritika, Vilnius: DEMOS kritinės minties institutas. 93Terminologija | 2022 | 29 CLASSIFICATION OF THE CONCEPTIONS OF CREATIVITY AND THE DEFINITION OF CREATIVITY Summary Scientific literature provides many different definitions of the concept of creativity. This raises theoretical problems and complicates empirical research. The only method to reduce the current misunderstanding related to the concept of creativity in psychology is the classification of the concepts of creativity and its scientific analysis. This would allow to determine the correct and usable concept of creativity. In this article, we consider such a definition (conception) to be correct that meets the following requirements: (1) the rules for its compilation apply to the definition; (2) the definition does not violate the fundamental principles of logic; (3) the term defining the conception is unambiguous; (4) the conception is scientific, i. e., suitable to describe theoretical models of creativity and empirical research. In this article, conceptions of creativity are grouped into types and subtypes. Five types of the conception of creativity are distinguished: creativity as an internal singularity of the creator, creativity as a creative process, creativity as a product, creativity as a formation of different components, and creativity as a driving factor of multi-sided progress. We identified that the type of the conception of creativity as internal singularity of the creator has the following subtypes: creativity as an ability, characteristic feature, power, quality, a complex of features, and predisposition. Creativity as a creative process has the following subtypes: creativity as creation, production, activity, behaviour, self-expression or self-actualisation, creative or divergent thinking, and a problem-solving (as a mental act) phenomenon. The type of creativity as a product has the following subtypes: creativity as a product or result of activity, an evaluation, a solution to a problem or an idea, and the result of the interaction of different factors. Conceptions perceiving creativity as a theoretical structure or a formation that consists of several components (parts) are based on Mel Rhodes (1961), Teresa Amabile (1983, 1996), Mihaly Csikszentmihalyi (2009), and other componential models of creativity. The fifth type of the concept of creativity describes it as a factor that promotes economy, science, technology, culture, and other kinds of progress. After the analysis of the classification of the conceptions of creativity, we determined that the conception of creativity as the ability to create that belongs to conception of creator’s inner characteristic is correct and usable. Based on the analysis of the conceptions of creativity, we can define creativity as the creator’s ability to create qualitatively new imaginary or material objects, as well as the qualitative novelty of the process, the product or environment created. Otrzymano 2022-08-10 Gediminas Beresnevičius Vilniaus universiteto Komunikacijos fakultetas al. Saulėtekio 9, I gmach, LT-10222 Wilno E-mail: [email protected]