Translators’ Resource Dominance and the Success of Finding the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation

136 Dominacja zasobów tłumaczy a skuteczność wyszukiwania the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák doi.org/10.35321/term31-07 Dominacja zasobów tłumaczy a skuteczność wyszukiwania terminów docelowych w tłumaczeniu wykonywanym przez człowieka i w postedycji Machine Translation Dominacja zasobów tłumaczy a pomyślne wyszukiwanie terminów języka docelowego podczas tłumaczenia przez człowieka lub postedycji tłumaczenia maszynowego ESZTER SERMANN Department of Italian Language and Literature, University of Szeged, Hungary Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8753-5312 MÁRTA LESZNYÁK Institute of English and American Studies, University of Szeged, Hungary Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-9354-0633 STRESZCZENIE W niniejszym badaniu przedstawiono pierwsze wyniki badań zorientowanych na proces, dotyczących typów internetowych zasobów tłumaczeniowych wykorzystywanych przez studentów pierwszego i drugiego roku kształcenia tłumaczy podczas tłumaczenia i postedycji tekstu prawnego z języka angielskiego na węgierski. Na podstawie nagrań ekranowych przebiegu pracy studentów przeanalizowano możliwe zależności między dominacją zasobów (terminologiczno-leksykograficznych lub tekstowych), czasem poświęconym na zadanie a skutecznością wyszukiwania poprawnych terminów docelowych. Nasze wyniki wskazują, że studenci na ogół preferują źródła terminologiczno-leksykograficzne zamiast źródeł tekstowych. Co ciekawe, w większości przypadków skuteczność znajdowania poprawnych terminów docelowych nie wykazywała istotnych korelacji ani z czasem poświęconym na zadanie, ani z dominacją zasobów. Jedynym wyjątkiem była grupa postredaktorów, w której stwierdzono istotną korelację między częstotliwością korzystania ze źródeł tekstowych a skutecznością znajdowania poprawnych terminów. Ponadto znaleziono dowody na to, że postredaktorzy pracowali wydajniej niż tłumacze ludzcy tłumaczący od podstaw pod względem czasu i wysiłku włożonego w wyszukiwanie. Artykuł kończy się omówieniem możliwych wyjaśnień uzyskanych wyników oraz sugestiami dotyczącymi kształcenia tłumaczy. SŁOWA KLUCZOWE: tłumaczenie, postedycja, badania nad procesem tłumaczenia, zasoby tłumaczeniowe, adekwatność terminologii. 137Terminologija | 2024 | 31 ANOTACIJA Šiame tyrime pateikiami pirmieji į vertimo procesą orientuoto tyrimo apie internetinių vertimo išteklių tipus, kuriuos naudoja pirmo ir antro kurso vertėjai praktikantai, versdami teisinį tekstą iš anglų kalbos į vengrų kalbą ir jį postredagując, rezultaty. Na podstawie nagrań ekranowych przebiegu pracy studentów analizowano możliwe związki między dominacją zasobów (terminograficznych i leksykograficznych (ang. termino-lexicographic) lub tekstowych), czasem przeznaczonym na zadanie a pomyślnym znalezieniem poprawnych terminów języka docelowego. Nasze wyniki pokazują, że studenci najczęściej preferują źródła terminograficzne i leksykograficzne, a nie tekstowe. Co ciekawe, w większości przypadków pomyślne znalezienie poprawnych terminów języka docelowego nie wykazało istotnej korelacji ani z czasem przeznaczonym na zadanie, ani z dominacją zasobów. Jedynym wyjątkiem była grupa postedytorów – stwierdzono istotny związek między częstotliwością korzystania ze źródeł tekstowych a pomyślnym znalezieniem poprawnych terminów języka docelowego. Ponadto stwierdzono, że postedytorzy pracowali efektywniej niż początkujący tłumacze zarówno pod względem czasu, jak i wysiłku włożonego w wyszukiwanie terminów języka docelowego. Artykuł kończy się możliwymi wyjaśnieniami wyników badania oraz propozycjami dotyczącymi kształcenia tłumaczy. SŁOWA KLUCZOWE: tłumaczenie, postedycja, badanie procesu tłumaczenia, zasoby tłumaczeniowe, adekwatność terminologii. 1. WPROWADZENIE Narzędzia tłumaczeniowe zmieniły się radykalnie w ciągu ostatnich dwóch dekad, a internetowe zasoby cyfrowe niemal całkowicie zastąpiły narzędzia papierowe. W dzisiejszym środowisku technologicznym tłumacze mają do dyspozycji wiele internetowych zasobów cyfrowych, jednak wybór wiarygodnych i skutecznych narzędzi wymaga rozwagi i rutyny. Badania potwierdziły, że korzystanie z internetowych zasobów tłumaczeniowych stanowi znaczną część całkowitego czasu poświęcanego na tłumaczenie (Hvelplund 2017); ponadto ciągłe zmiany technologiczne doprowadziły do wzrostu zainteresowania rodzajami zasobów tłumaczeniowych oraz ich wykorzystaniem w procesie tłumaczenia wykonywanego przez człowieka i postedycji tłumaczenia maszynowego (np. Gough 2019; Hvelplund 2016, 2017; Prieto Ramos 2021). W ostatnich latach postedycja tłumaczenia maszynowego stała się powszechną praktyką wśród tłumaczy, jednak jedną z głównych wad silników tłumaczenia maszynowego jest generowanie dużej liczby błędów terminologicznych i niespójności, dlatego postedytorzy muszą sprawdzać poprawność i spójność ekwiwalentów w języku docelowym, co również jest czasochłonnym procesem wymagającym wysokiego stopnia precyzji. Przedstawione tu badanie koncentrowało się na ustaleniu, jakie zasoby preferują adepci tłumaczenia podczas tłumaczenia lub postedycji tekstu prawnego, oraz 138 Dominacja zasobów tłumaczy a skuteczność wyszukiwania, w jaki sposób the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák dominacja w korzystaniu z zasobów wiąże się ze wskaźnikami wykonania zadania, takimi jak czas poświęcony na zadanie i poprawne użycie terminologii. Najpierw przedstawiono krótki przegląd literatury, koncentrując się na badaniach procesu tłumaczenia, internetowych zasobach tłumaczeniowych oraz działalności badawczej ukierunkowanej na tłumaczenie. Następnie opisano projekt badawczy dotyczący kompetencji tłumaczeniowej w Szegedzie oraz szczegółowo przedstawiono metodologię niniejszego badania. Po tym następuje prezentacja i omówienie wyników oraz zakończenie. 2. PRZEGLĄD LITERATURY 2.1. Badania nad procesem tłumaczenia (TPR) Badania nad procesem tłumaczenia zaczęły się dynamicznie rozwijać w latach 80. XX wieku (Károly 2022; Lesznyák 2024), kiedy badacze zwrócili uwagę na poznawcze, psychologiczne i behawioralne aspekty tłumaczenia. Wczesne badania zorientowane na proces koncentrowały się na kompetencji tłumaczeniowej i rozwoju metod badawczych (np. Wilss 1988; Tirkkonen-Condit, Jääskeläinen 2000). W XXI wieku postęp technologiczny przyniósł radykalne zmiany nie tylko w praktyce tłumaczeniowej, lecz także w badaniach nad tłumaczeniem (zob. Klaudy 2022, aby uzyskać więcej szczegółów), w tym nowe narzędzia i metody badawcze dotyczące między innymi psychologicznych czynników tłumaczenia (Angelone 2010), strategii tłumaczeniowych, zachowania tłumacza (Dragsted 2005; Lesznyák 2008), zagadnień dydaktycznych w tłumaczeniu (Shreve 2006; Ericsson 2010), procesu ronment of translators (Ehrensberger-Dow, Hunziker Heeb 2016). In translation process research, scholars use the following methods to observe translators: think-aloud (TAP), keystroke logging, screen recording, eye-tracking, retrospective interviews, and direct observation of the tłumaczenia symultanicznego (Seeber 2015) oraz fizycznego envitranslation process (Risku 2019; Károly 2022; Lesznyák 2024), a następnie próbują zidentyfikować prawidłowości związane z procesem tłumaczenia. TPR zazwyczaj nie ma charakteru indywidualnego, ponieważ gromadzenie i analiza danych wymagają pracy zespołowej (Risku 2019), a metody ilościowe i jakościowe są często łączone. 2.2. Wykorzystanie zasobów tłumaczeniowych jako element kompetencji tłumaczeniowej Typy i wykorzystanie zasobów tłumaczeniowych, wysiłek poznawczy oraz wzorce interakcji między profesjonalnymi tłumaczami a zasobami internetowymi są szeroko badanymi zagadnieniami (Gough 2018; Lesznyák 2008; Hvelplund 2016, 2017; Prieto Ramos 2021 itd.). Można wyróżnić różne klasyfikacje 139Terminologija | 2024 | 31 be found in the terminological and lexicographical literature (Fóris 2019; Gaál 2016; Sermann 2021; Tamás 2014). The skills related to the use of translation resources are included – either explicitly or implicitly – in the different models of translation comzasobów tłumaczeniowych. Grupa badawcza PACTE (Hurtado Albir 2017) klasyfikuje wykorzystanie zasobów jako podkompetencję instrumentalną, podczas gdy w najnowszej wersji modelu EMT (2022) kompetencja w zakresie wyszukiwania informacji nie występuje jako odrębny element, lecz prawidłowe korzystanie z wyszukiwarek oraz wykorzystanie zasobów opartych na korpusach zostały uwzględnione w kompetencji technologicznej. Model TransCert (Budin et al. 2013) obejmuje kompetencję w zakresie wyszukiwania informacji oraz kompetencję technologiczną, podczas gdy model eTransFair (2016) obejmuje kompetencję w zakresie pozyskiwania informacji i kompetencję terminologiczną. Podsumowując, skuteczne wykorzystanie zasobów tłumaczeniowych odgrywa w jakiejś formie rolę w każdym z analizowanych modeli kompetencji tłumaczeniowej. 2.3. Działalność badawcza resources during translation (Hvelplund 2016, 2017) and Gough’s research about translation-oriented research activity (Gough 2016, 2018, 2019, 2023). ukierunkowana na tłumaczenie (TRA) Oparliśmy nasze badanie na badaniach Hvelplunda dotyczących korzystania przez tłumaczy z zasobów cyfrowych. Wyniki Hvelplunda (2017) pokazują, że konsultowanie zasobów cyfrowych stanowi znaczną część całkowitego czasu wykonywania zadania tłumaczeniowego (20 procent), and translators mostly used general language dictionaries, bilingual dictionaries and Internet search engines for both literary and technical translation. Gough (2019) zastosowała quasi-naturalistyczną metodę obserwacyjną, wykorzystując nagrania ekranu do zbadania aktywności badawczej profesjonalnych tłumaczy. Autorka wyróżniła cztery typy zachowań związanych z korzystaniem z zasobów: Entuzjasta słowników, Miłośnik tekstów paralelnych, Użytkownik mieszany i Adaptujący MT. Jej wyniki sugerują, że wiedza dziedzinowa lub jej brak odgrywa rolę w profilu zachowań związanych z korzystaniem z zasobów. W poprzednim badaniu analizowaliśmy rodzaje internetowych zasobów tłumaczeniowych wykorzystywanych przez studentów pierwszego i drugiego roku studiów magisterskich na kierunku tłumaczeniowym i interpretacyjnym podczas tłumaczenia i postedycji tego samego tekstu prawnego z języka angielskiego na węgierski. Wyniki pokazują, że studenci pierwszego roku częściej korzystali ze słowników jednoi dwujęzycznych, podczas gdy studenci drugiego roku wybierali więcej zasobów opartych na korpusach. Na wybór internetowych zasobów tłumaczeniowych nie wpływał tryb tłumaczenia (HT lub PE), lecz poziom doświadczenia tłumacza (Sermann 2023). 140 Dominacja zasobów przez tłumaczy a skuteczność wyszukiwania the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák W niniejszym badaniu, opierając się na nagraniach ekranowych przebiegu pracy studentów, staraliśmy się znaleźć korelacje między dominacją zasobów u adeptów sztuki tłumaczenia, czasem poświęconym na zadanie a skutecznością wyszukiwania prawidłowych terminów docelowych. Dominację zasobów operacjonalizowano jako liczbę typów różnych wykorzystywanych zasobów oraz częstotliwość korzystania z tych źródeł, co doprowadziło do wyodrębnienia dwóch kategorii: (a) terminologiczno-leksykograficznej oraz (b) tekstowej. 3. PROJEKT BADAWCZY DOTYCZĄCY KOMPETENCJI TŁUMACZENIOWYCH W SZEGEDZIE PROJEKT BADAWCZY – CELE I ZAŁOŻENIA Przedstawione tu badania stanowią część nadrzędnego projektu badawczego Centrum Badań nad Kompetencją Tłumaczeniową i Kompetencją w Zakresie Redakcji Maszynowego Tłumaczenia (Translation and MT Post-Editing Competence Research Centre) Uniwersytetu w Szegedzie (Węgry), którego celem jest zbadanie roli, jaką elementy kompetencji tłumaczeniowej (PACTE) odgrywają w tłumaczeniu wykonywanym przez człowieka oraz w redakcji maszynowego tłumaczenia. W ramach projektu pracowaliśmy ze zmiennymi obejmującymi znajomość języka źródłowego (angielskiego), kompetencję w zakresie L1/języka docelowego (węgierskiego), profesjonalną wiedzę przedmiotową związaną z treścią tekstu źródłowego (dwujęzyczność, prawa autorskie), deklaratywną wiedzę o tłumaczeniu, typ tekstu źródłowego, doświadczenie tłumaczeniowe, tryb pracy (HT lub PE) oraz postrzeganie przez studentów zalet i wad pracy każdą z tych metod (Lesznyák, Bakti, Sermann 2023, 2024). Po zaangażowaniu się w badania zorientowane na produkt przedstawiamy obecnie pierwsze wyniki naszych badań nad procesem tłumaczenia. W przedstawionym tu badaniu nasze pytania badawcze były następujące: 1. Jakie są preferencje dotyczące zasobów w poszczególnych podgrupach (studenci pierwszego i drugiego roku, studenci HT i PE)? 2. W jaki sposób dominacja zasobów studentów wiąże się z sukcesem w znajdowaniu docelowych odpowiedników kluczowych terminów? 3. Czy istnieje korelacja między dominacją zasobów a czasem poświęconym na zadanie? 4. Czy istnieje korelacja między sukcesem w znajdowaniu poprawnych terminów docelowych a czasem poświęconym na zadanie? 4. METODOLOGIA 4.1. Uczestnicy i materiał Próbę w niniejszym badaniu stanowiło 14 studentów pierwszego roku (na początku studiów) oraz 12 studentów drugiego roku studiów magisterskich z zakresu tłumaczenia (pod koniec studiów). Należy tutaj podkreślić, że na Uniwersytecie 141Terminologija | 2024 | 31 doświadczenie tłumaczeniowe. Ponadto warto of Szeged, in Hungary, translator training takes place at the master’s level exclusively, within the framework of a four-semester translator and interpreter training program. Therefore, first-year master’s students could be viewed as highly skilled language learners or users with no prior translazauważyć, że w momencie gromadzenia danych studenci nie przeszli żadnego specjalistycznego szkolenia w zakresie postedycji, jednak studenci drugiego roku ukończyli już kursy „Podstawy prawa” i „Tłumaczenie prawnicze”. The sample was divided into two subgroups (translator or post-editor), i poproszono ich o przetłumaczenie lub postedycję tekstu prawnego o długości 350 słów (fragmentu umowy dotyczącej praw autorskich, zob. załącznik). Językiem źródłowym był angielski, językiem docelowym language of the translator trainees, and Hungarian was their A language. The MT output for the post-editors was produced by eTranslation, the mawęgierski, a angielski był językiem B lub C narzędzia tłumaczeniowego UE. 4.2. The data collection procedure Data collection took place in Autumn 2022 and in Spring 2022. All the tłumaczenia przygotowywano w warunkach zajęć, a na wykonanie zadania wyznaczono limit czasowy wynoszący 120 minut, jednak limit ten nigdy w rzeczywistości nie został osiągnięty. Studenci mieli dostęp do internetu i mogli korzystać z dowolnych źródeł oraz stron internetowych, z których chcieli skorzystać. Niemniej jednak studentów w warunku HT poinstruowano, aby powstrzymali się od korzystania z MT. Poproszono studentów o przygotowanie tekstu docelowego o jakości nadającej się do publikacji (tj. o pełną postedycję wyniku MT), bez korzystania z oprogramowania TM. Studenci pracowali w programie Translog, ponieważ gromadzono również dane dotyczące procesu tłumaczenia/postedycji. Ponadto program OBS Studio został wykorzystany do nagrywania ekranu komputera podczas pracy studentów nad zadaniem tłumaczeniowym/postedycyjnym. W celu ustalenia czasu poświęconego na zadanie wykorzystano nagrania wideo. Długość procesu tłumaczenia/postedycji liczono od momentu naciśnięcia przycisku „start logging” w programie Translog do momentu naciśnięcia przycisku „stop logging”. Z powodu awarii technicznej część danych została utracona, w rezultacie mogliśmy wykorzystać łącznie 22 nagrania. 4.3. Metody analizy danych Na podstawie nagrań wideo przedstawiających przebieg pracy studentów opracowano miary wykorzystania zasobów. Po pierwsze, każdy zasób, z którego korzystali studenci, zaklasyfikowano jako termino-leksykograficzny (LEX) albo tekstowy (TXT). W ramach 142 Dominacja zasobów tłumaczy a skuteczność wyszukiwania Dla każdej the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák grupy utworzono dwie kategorie: (1) liczba wykorzystanych określonych typów zasobów (np. 3 słowniki) oraz (2) łączna częstotliwość korzystania z tych źródeł (np. 11 wyszukiwań /w 3 słownikach). W ten sposób utworzono cztery zmienne wykorzystane w analizie ilościowej: liczba LEX, częstotliwość LEX, liczba TXT oraz częstotliwość TXT. Następnie z tekstu źródłowego wybrano 10 kluczowych terminów (zob. Aneks), a ich ekwiwalenty oceniono w tekstach docelowych, które zostały przetłumaczone lub poddane postedycji przez studentów. Siedem terminów należy do domeny prawnej, a trzy do domeny akademickiej. Poprawne węgierskie ekwiwalenty terminów prawnych ustalił ekspert w dziedzinie prawa autorskiego. Do analizy statystycznej wykorzystano program SPSS v. 26. Analiza koncentrowała się na określeniu dominacji zasobów w podgrupach za pomocą testów t dla prób zależnych, porównaniu dominacji zasobów różnych podgrup za pomocą testów t dla prób niezależnych; próbowaliśmy również znaleźć korelacje między dominacją zasobów, skutecznością wyszukiwania odpowiedniej terminologii a czasem poświęconym na zadanie. Ze względu na ograniczenia objętości powstrzymamy się od przedstawiania dużej ilości danych dotyczących nieistotnych wyników i skupimy się na wynikach istotnych. 5. WYNIKI 5.1. Różnice w dominacji zasobów w obrębie podprób Nasze pierwsze pytanie badawcze miało na celu ustalenie, jaki typ zasobów preferowały poszczególne podgrupy. Najpierw przeprowadzono testy t dla prób zależnych w celu porównania preferencji w próbach studentów pierwszego i drugiego roku. Z jednej strony porównaliśmy, ilu różnych typów zasobów używali, a z drugiej strony zestawiono częstotliwość korzystania z tych zasobów. W próbie studentów pierwszego roku (n = 12) stwierdzono, że studenci korzystali istotnie częściej z zasobów termino-leksykograficznych (M = 2.42, SD = 1.68) niż z zasobów tekstowych (M = 1.33, SD = 1.23, t(11) = 3.463, p = .005). Zgodnie z tym przeprowadzili również istotnie więcej wyszukiwań w zasobach termino-leksykograficznych (M = 18.00, SD = 13.86) niż w źródłach tekstowych (M = 5.17, SD = 5.80, t(11)= 3.736, p = .001). W próbie studentów drugiego roku (n = 10) nie stwierdzono istotnych różnic w typach źródeł używanych przez studentów (termino-leksykograficzne M = 1.90, SD = 0.74, text-based M = 1.40, SD = 1.27, t(9) = 1.246, p = .244). 143Terminologija | 2024 | 31 In other words, the termino-lexicographic and text-based sources were used to approximately the same extent, and the minor difference in mean wartości mogą wynikać z błędu pomiaru. Jednakże analiza częstotliwości wyszukiwań wykazała, że studenci drugiego roku, podobnie jak ich koledzy z pierwszego roku, wykonywali istotnie większą liczbę wyszukiwań termino-leksykograficznych (M = 17.2, SD = 11.10) niż wyszukiwań opartych na tekście (M = 5.4, SD = 5.83, t(9) = 3.190, p = .011). Jak widać, odchylenie standardowe dla wyszukiwań opartych na tekście było wyższe od średniej, co wskazuje na dużą zmienność i nienormalny rozkład danych. W związku z tym porównano również mediany częstotliwości wyszukiwań. Test Wilcoxona dla prób zależnych wykazał, że mediany także różniły się istotnie, przy czym wielkość efektu była duża (termino-leksykograficzne MDN = 14.50, oparte na tekście MDN = 3.50, Z (9) = -2.497, p = .013, r = 0.79). W kolejnym kroku próbę podzielono na tłumaczy i postredaktorów, a preferencje dotyczące zasobów ponownie przeanalizowano za pomocą testów t dla prób zależnych. W grupie tłumaczy (n = 10) nie stwierdzono istotnej różnicy między liczbą wykorzystanych zasobów obu typów (termino-leksykograficzne M = 2.70, SD = 1.16, oparte na tekście M = 1.90, SD = 0.99, t(9) = 1.809, p = .104). Niemniej jednak dane liczbowe wykazały, że studenci wykonywali istotnie więcej wyszukiwań w źródłach termino-leksykograficznych (M= 27.8, SD = 9.36) niż w źródłach opartych na tekście (M = 8.5, SD = 5.87, t(9) = 4.636, p= .001). Wyniki testów t wskazały, że postredaktorzy korzystali istotnie częściej z zasobów termino-leksykograficznych (M = 1.75, SD = 1.36) niż z zasobów opartych na tekście, chociaż prawdopodobieństwo błędu pomiaru było nieco wyższe es (M = 0.92, SD = 1.24, t(11) = 2.802, p = .017). As the standard deviation for text-based sources was larger than the mean indicating abnormal distribution, the paired samples Wilcoxon-test was used to compare the medians. The test results showed that there was a significant difference between the (termino-leksykograficzne MDN = 2, oparte na tekście MDN = 0, Z(11) = -2.226, p = .026, r = 0.643), jednak wielkość efektu nadal była umiarkowana do dużej. Test t dla prób zależnych wykazał, że postredaktorzy przeprowadzili istotnie więcej wyszukiwań w źródłach terminologiczno-leksykograficznych (M = 9.17, SD = 7.03) niż w źródłach tekstowych (M = 2.58, SD = 3.99, t(11) = 4.026, p = .011). Ze względu na rozkład odbiegający od normalnego ponownie zastosowano test Wilcoxona dla prób zależnych, aby sprawdzić, czy mediany różniły się istotnie. Wyniki testów ponownie były istotne, co sugeruje, że różnica między medianą liczby wyszukiwań w źródłach terminologiczno-leksykograficznych (MDN = 8) 144 Dominacja zasobów przez tłumaczy a skuteczność wyszukiwania oraz w the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák źródłach tekstowych (MDN = 0) jest istotna (Z(11) = - 2.805, p = .005, r = 0.810), a wielkość efektu jest duża. 5.2. Różnice w dominacji zasobów między podpróbami Po scharakteryzowaniu poszczególnych podprób porównaliśmy ze sobą grupy, to znaczy z jednej strony studentów pierwszego i drugiego roku, a z drugiej strony tłumaczy i postredaktorów. Nie stwierdzono istotnych różnic między aktywnością badawczą studentów pierwszego i drugiego roku w odniesieniu do żadnego z pomiarów. Jednak gdy porównano tłumaczy i postredaktorów, wszystkie różnice w częstotliwości wyszukiwań były istotne, a różnice dotyczące typów wykorzystywanych źródeł były marginalnie istotne (zob. tabela 1). Table 1. Resource dominance differences between human translators and post-editors. Results of the independent samples t-tests LUDZCY TŁUMACZE (N = 10) REDAKTORZY KOŃCOWI (N = 12) MSD MSD T-TEST P Liczba termino-2.70 3.08 leksykograficzne 1.16 1.36 1.74 .096 zasoby Liczba opartych na 2.02 .057 zasobów tekście 1.90 0.99 0.92 1.24 Łączna liczba 4.60 wykorzystanych zasobów 1.65 2.75 2.38 2.08 .051 Częstotliwość (LEX)* wyszukiwań 27.80 9.60 9.17 7.03 5.33 .000 Częstotliwość (TXT)* wyszukiwań 8.50 5.87 2.50 3.99 2.81 .011 Częstotliwość (łącznie)* wyszukiwań 36.30 8.41 11.75 9.93 6.18 .000 Uwaga: * = istotne różnice 5.3. Liczba znalezionych poprawnych odpowiedników terminów Aby odpowiedzieć na pytania badawcze 2 i 4, w badaniu wykorzystano pomyślne get equivalents had to be determined. Mean values (HT = 1.40, PE = 1.67, 1st year = 1.42, 2nd year = 1.70) show that students were not particularly 151Terminologija | 2024 | 31 participated in the data collection. Furthermore, only one text, a legal one znalezienie właściwych tarwas, a uczestnicy pochodzili z jednej instytucji. Czynniki te ograniczają możliwość uogólnienia wyników, chociaż istotne wyniki mogą wskazywać na prawidłowe tendencje w warunkach podobnych do tych, w których przeprowadzono badanie. Brak danych werbalnych od uczestników uniemożliwił interpretację niektórych wyników, chociaż jasne jest, że należy również wyznaczyć granice złożoności projektu badawczego. Ograniczenia tego badania wskazują kierunki przyszłych badań. Badanie można by powtórzyć na większej próbie obejmującej specjalistów i studentów z innych uniwersytetów lub krajów. Można by wykorzystać inny typ tekstu i zebrać inne rodzaje danych dotyczących przebiegu procesu. Ponadto zbiór danych z niniejszego badania pozostał częściowo niezbadany. Czas poświęcony na badania nie został zmierzony ani powiązany ze wskaźnikami zachowań badawczych lub wyników pracy badawczej. Można również zbadać wykorzystanie zasobów tłumaczeniowych na różnych etapach HT i PE (tworzenie przekładu, rewizja), podobnie jak liczbę zmian terminologicznych wprowadzanych przez postredaktorów oraz ich związek ze strategiami badawczymi. Pomimo swoich ograniczeń badanie to z pewnością poszerza naszą wiedzę na temat wykorzystywania zasobów przez osoby szkolące się w tłumaczeniu. Niemniej jednak w tej dziedzinie należy przeprowadzić dalsze badania, aby ustalić, jakie strategie i zachowania badawcze są potrzebne w erze cyfrowej, w której postedycja prawdopodobnie zdominuje pracę tłumaczy. REFERENCES Angelone Erik 2010: Uncertainty, Uncertainty Management and Metacognitive Problem Solving in the Translation Task. – “Translation and Cognition”, ed. Shreve G. M., Angelone E., Amsterdam: American Translators Association Scholarly Monograph Series XV, 17–40. Budin Gerhard, Krajcso Zita, Lommel Arle 2013: The TransCert Project: Ensuring That Transnational Translator Certification Meets Stakeholder Needs. – The International Journal for Translation & InterpretingResearch 5(1), 143–155. DOI: 10.12807/ti.105201.2013.a08. Dragsted Barbara 2005: Segmenting in Translation: Differences across levels of expertise and difficulty. – Target 17(1), 49–70. DOI:10.1075/target.17.1.04dra. Ericsson K. Anders 2010: Expertise in Interpreting: An expert-performance perspective. –“Translation and Cognition”, ed. Shreve G. M., Angelone E., Amsterdam: American Translators Association Scholarly Monograph Series XV, 231–262. EMT 2022: Updated version of the EMT competence model framework. Available at: https://commission. europa.eu/news/updated-version-emt-competence-framework-now-available-2022-10-21_en. eTransFair 2018: Competence Card for Specialised Translators. Available at: https://etransfair.inyk.bme.hu/. Fóris Ágota 2019: Új tendenciák és módszerek a fordítási folyamatban: a terminológia és a dokumentáció szerepe. – “Diszciplínák találkozása a fordításban”, ed. Szoták Sz., Budapest: OFFI, 211–219. Gaál Péter 2010: A hagyományos szótárak vizsgálati szempontjainak alkalmazhatósága az online szótárak esetében. – “Az alkalmazott nyelvészet ma: innováció, technológia, tradíció. XX. Magyar Alkalmazott Nyelvészeti Kongresszus”, ed. Boda I. K., Mónós K., Budapest/Debrecen: MANYE–Debreceni Egyetem, 432–437. 152 Translators’ Resource Dominance and the Success of Finding the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák Gough Joanna 2016: The patterns of interaction between professional translators and online resources. PhD Thesis, University of Surrey. Available at: https://openresearch.surrey.ac.uk/esploro/outputs/99514578402346. Gough Joanna 2018: Investigating the use of resources in the translation process. – “Trends in e-tools and resources for translators and interpreters”, ed. Pastor G. C., Durán-Muñoz I., Leiden: Brill, 9–36. Gough Joanna 2019: Developing translation-oriented research competence: what can we learn from professional translators? – The Interpreter and Translator Trainer 13:3, 342–359. DOI: 10.1080/1750399X.2019.1656404. Gough Joanna 2023: Individual Variations in Information Behaviour of Professional Translators: Towards a Classification of Translation-oriented Research Styles. Translation Studies. Taylor and Francis Online. Available at: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14781700.2023.2231933. Ehrensberger-Dow Maureen, Hunziker Heeb Andrea 2016: Investigating the Ergonomics of a Technologized Translation Workplace. – “Reembedding Translation Process Research”, ed. R. Muñoz Martín, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 69–88. Hurtado Albir Amparo (ed.) 2017: Researching Translation Competence by PACTE Group, Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins. DOI: 10.1075/btl.127. Hvelplund Kristian Tangsgaard 2016: Cognitive efficiency in translation. – “Reembedding Translation Process Research”, ed. R. Muñoz Martín, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 149–170. Hvelplund Kristian Tangsgaard 2017: Translators’ Use of Digital Resources during Translation. – Hermes 56, 71–87. Károly Krisztina 2022: A nyelvi közvetítés empirikus kutatásának módszerei. – “Bevezetés a fordítás és a tolmácsolás kutatásmódszertanába I. Általános rész”, ed. K. Klaudy, E. Robin, O. Seidl-Péch, ELTE FTT– MANYE Fordítástudományi Szakosztály, 93–108. Klaudy Kinga 2022: A fordítástudomány dilemmái a 21. század elején. – “Bevezetés a fordítás és a tolmácsolás kutatásmódszertanába I. Általános rész”, ed. K. Klaudy, E. Robin, O. Seidl-Péch, ELTE FTT– MANYE Fordítástudományi Szakosztály, 13–25. DOI: https://doi.org/10.21862/kutmodszertan1/2. Lesznyák Márta 2008: A szótárhasználat jellegzetességeinek változása a fordítói tapasztalat függvényében. – “Az I. Alkalmazott Nyelvészeti Doktorandusz Konferencián elhangzott előadások kötete”, ed. Váradi T., Budapest: MTA Nyelvtudományi Intézet, 67–79. Lesznyák Márta 2024: Folyamatorientált kutatások a fordítástudományban. – “Bevezetés a fordítás és a tolmácsolás kutatásmódszertanába II. Speciális rész”, ed. K. Klaudy, E. Robin, O. Seidl-Péch, ELTE FTT– MANYE Fordítástudományi Szakosztály, 71–94. Lesznyák Márta, Bakti Mária, Sermann Eszter 2023: Translation and post-editing performance of translation students –a cross-sectional analysis. – L10N Journal 2(2), 7–23. Lesznyák Márta, Bakti Mária, Sermann Eszter 2024: Reading takes it all? – the role of language competence and subject knowledge in legal translation. – The Interpreter and Translator Trainer, 1–20. Available at: https://doi.org/10.1080/1750399X.2024.2344177. Prieto Ramos Fernando 2021: Translating legal terminology and phraseology: between intersystemic incongruity and multilingual harmonization. – Perspectives 29:2, 175–183. DOI: 10.1080/0907676X.2021.1849940. Risku Hanna 2019: Process research. – “Routledge Encyclopedia of Translation Studies. 3rd Edition”, ed. M. Baker, G. Saldanha, London: Routledge, 437–441. Seeber Kilian G. 2015: Cognitive Load in Simultaneous Interpreting: Measures and methods. – “Interdisciplinarity in Translation and Interpreting Process Research”, ed. M. Ehrensberger-Dow, S. Göpferich and S. O’Brien, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 18–33. Sermann Eszter 2021: Terminológiai szabványosítás és nyelvi közvetítés, Szeged: Juhász Gyula Felsőoktatási Kiadó. Sermann Eszter 2023: Online fordítói segédeszközök használata humán fordítás és a gépi fordítás utószerkesztése során. – “XXIX. Magyar Alkalmazott Nyelvészeti Kongresszus” (accepted for publication). Shreve Gregory 2006: The Deliberate Practice: Translation and expertise. – Journal of Translation Studies 9(1), 27–42. Tirkkonen-Condit Sonja, Jääskeläinen Riitta 2000: Tapping and mapping the processes of translation and interpreting, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. Available at: https://doi.org/10.1075/btl.37. Tamás Dóra Mária 2014: Gazdasági szakszövegek fordításának terminológiai kérdéseiről, Budapest: ELTE. Wilss Wolfram 1988: Kognition und Übersetzen: Zu Theorie und Praxis der menschlichen und der maschinellen Übersetzung, Tübingen: Niemeyer. 153Terminologija | 2024 | 31 ANEKS 1. Tekst źródłowy wykorzystany w badaniu: LICENCJA NA PUBLIKACJĘ Nr manuskryptu: [nazwa czasopisma] („Czasopismo”) Tytuł publikacji: („Publikacja”) Autorzy: („Autorzy”) Do: Nature Publishing Group („NPG”), oddział Macmillan Publishers Ltd 1. W zamian za wyrażenie przez NPG zgody na opublikowanie Publikacji Autorzy udzielają NPG, na cały okres obowiązywania praw autorskich do Publikacji oraz wszelkich ich przedłużeń, z zastrzeżeniem postanowień punktu 2 poniżej, wyłącznej licencji (a) na publikowanie, powielanie, rozpowszechnianie, wyświetlanie i przechowywanie Publikacji we wszystkich formach, formatach i mediach, obecnie znanych lub opracowanych w przyszłości (w tym między innymi w formie drukowanej, cyfrowej i elektronicznej) na całym świecie, (b) na tłumaczenie Publikacji na inne języki, tworzenie adaptacji, streszczeń lub fragmentów Publikacji lub innych utworów zależnych opartych na Publikacji oraz wykonywanie wszystkich praw określonych w and derivative works and (c) to license others to do any or all of the above. 2. Ownership of copyright remains with the Authors and provided that, when reproducing the Contribution or extracts from it, the Authors acknowledge first and reference publication in the Journal, the Authors retain the following punkcie (a) powyżej w odniesieniu do takich tłumaczeń, adaptacji, streszczeń i fragmentów; praw niewyłącznych: a) Do powielania Publikacji w całości lub w części w dowolnym drukowanym tomie (książce lub pracy dyplomowej), którego są autorami. b) Oni oraz każda instytucja akademicka, w której pracują w danym czasie, mogą powielać Publikację na potrzeby zajęć dydaktycznych. c) Do zamieszczenia kopii Publikacji w wersji zaakceptowanej do publikacji po recenzji naukowej (w formacie Word lub Tex) na własnej stronie internetowej Autora lub w repozytorium instytucjonalnym sześć miesięcy po opublikowaniu drukowanego wydania Czasopisma, pod warunkiem że zamieszczą również hiperłącze z Publikacji do strony internetowej Czasopisma d) Do ponownego wykorzystania figur lub tabel stworzonych przez nich i zawartych w Publikacji w innych stworzonych przez nich utworach. Niniejsza Umowa podlega prawu Anglii i będzie interpretowana zgodnie z nim, bez uwzględniania zasad kolizji praw. Strony niniejszym poddają się niewyłącznej jurysdykcji sądów angielskich. ZAŁĄCZNIK 2. 10 terminów docelowych wybranych do analizy: licencja na publikację, wkład, pełny okres ochrony praw autorskich, w tym między innymi, udzielić licencji wyłącznej, zwielokrotniać, utwór zależny, rozprawa, instytucja akademicka, recenzja naukowa 154 Dominacja zasobów tłumaczy a sukces w wyszukiwaniu the Target Terms in Human Translation and Post-editing of Machine Translation Eszter Sermann Márta Lesznyák VERTĖJŲ IŠTEKLIŲ DOMINAVIMAS IR SĖKMINGA VERTIMO KALBOS TERMINŲ PAIEŠKA VERČIANT ŽMOGUI ARBA POSTREDAGUOJANT MAŠININĮ VERTIMĄ Streszczenie Wykorzystanie narzędzi tłumaczeniowych zasadniczo zmieniło się w ciągu ostatnich dwóch dekad – internetowe zasoby cyfrowe niemal całkowicie zastąpiły narzędzia papierowe. We współczesnym środowisku technologicznym tłumacze mogą korzystać z licznych internetowych zasobów cyfrowych, jednak wybór wiarygodnych i skutecznych narzędzi wymaga staranności i dyscypliny. W niniejszym badaniu analizuje się dominację zasobów wykorzystywanych przez praktykantów tłumaczeniowych podczas tłumaczenia tego samego tekstu prawnego przez człowieka i podczas postedycji, a także potencjalne związki między dominacją zasobów, czasem wykonania zadania a liczbą poprawnych terminów języka docelowego znalezionych z powodzeniem. Čia pateiktas tyrimas yra Segedo vertimo kompetencijos tyrimų grupės bendrojo tyrimo projekto, kuriuo siekiama ištirti vertimo kompetencijos elementų (PACTE) vaidmenį žmogaus vertime ir mašininio vertimą postredagavime, dalis. Kadangi dalyvaujame į produktą orientuotuose tyrimuose, dabar pristatome pirmuosius vertimo wyniki badania procesu. Nasze wyniki pokazują, że źródła terminograficzne i leksykograficzne dominują w badaniach studentów związanych z tłumaczeniem. Ponadto studentom dość trudno było znaleźć poprawne ekwiwalenty terminów; znajdowali średnio jeden lub dwa na dziesięć. Ponadto ani czas poświęcony na zadanie, ani dominacja zasobów nie wykazały żadnych istotnych korelacji ze znajdowaniem właściwych terminów języka docelowego. Porównanie tłumaczy i postredaktorów wykazało, że postredaktorzy pracowali szybciej i przeprowadzili mniej wyszukiwań niż tłumacze. Mimo to poprawność znalezionych przez nich terminów była podobna do poprawności terminów znalezionych przez tłumaczy. Oczywiste jest, że badanie ma pewne ograniczenia, z których jednym jest mała próba, jednak mimo nich wnioski zdecydowanie przyczyniają się do naszego zrozumienia korzystania przez praktykantów tłumaczeniowych z zasobów. Otrzymano 2024-05-03 Eszter Sermann Department of Italian Language and Literature, University of Szeged, Hungary 6724 Szeged, ul. Pulz 1. E-mail: [email protected] Márta Lesznyák Institute of English and American Studies, University of Szeged, Hungary 6722 Szeged, ul. Egyetem 2. E-mail: [email protected]