Conceptual Equivalence in Multilingual EU Terminology – Challenges and Possible Solutions

97Terminologija | 2024 | 31 doi.org/10.35321/term31-05 Ekwiwalencja konceptualna w wielojęzycznej terminologii UE – Challenges and Possible Solutions Równoważność konceptualna w wielojęzycznej terminologii UE: wyzwania i możliwe rozwiązania ORSOLYA HEDVIG KARDOS Rada Unii Europejskiej1 Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0009-0003-8038-6715 STRESZCZENIE Niniejszy artykuł analizuje znaczenie orientacji na koncept dla ukierunkowanej na tłumaczenie wielojęzycznej pracy terminologicznej w kontekście Unii Europejskiej. Terminy i koncepty w tekstach UE można podzielić na trzy grupy na podstawie ich uniwersalności lub specyfiki dla określonego systemu konceptualnego: uniwersalne, specyficzne dla UE i specyficzne dla danego kraju. Terminy te często występują razem w tekstach UE, a tłumacze muszą być świadomi ich charakteru, aby znaleźć najlepszy ekwiwalent w języku docelowym. Artykuł przedstawia strategie dla tłumaczy zajmujących się różnymi rodzajami terminów. Omawia również wyzwania związane z tłumaczeniem terminów uniwersalnych o wymiarach specyficznych dla danego kraju. Podkreśla, że brak informacji o ekwiwalencji oraz mylenie terminów uniwersalnych z terminami specyficznymi dla danego kraju może negatywnie wpływać na hasła terminologiczne. Ze względu na różnorodność systemów prawnych w 27 państwach członkowskich brak terminu ekwiwalentnego w języku docelowym wymaga od tłumaczy wyboru między ekwiwalentami niedokładnymi a częściowymi. Dlatego kluczowe znaczenie ma wskazanie w bazie terminologicznej braku terminów równoważnych pojęciowo w języku docelowym. Aby wspierać tłumaczy, IATE, zorientowana na pojęcia baza terminologiczna UE, dostarcza informacji o pochodzeniu terminów oraz o stopniu ekwiwalencji między pojęciami wyrażanymi przez określone terminy w różnych językach. Informacje te nie zawsze są jednak przedstawiane w sposób systematyczny. Często można je uzyskać dopiero po dokładnym przeanalizowaniu kilku pól danych. Twierdzi się, że systematyczne wskazywanie pochodzenia unijnego lub krajowego koncepcji reprezentowanej przez hasło bazy danych, wraz z wprowadzeniem nowego opcjonalnego pola komentarza dotyczącego transferu w celu wyjaśnienia stopnia ekwiwalencji między terminami, jak ma to miejsce w innych wielojęzycznych bazach terminologicznych, 1 Zastrzeżenie: Poglądy wyrażone w niniejszym tekście są wyłącznie poglądami autora i nie mogą być uznawane za wyrażające oficjalne stanowisko Rady UE. Orsolya Hedvig Kardos98 Ekwiwalencja konceptualna w wielojęzycznej Challenges and Possible Solutions terminologii UE – przyniosłoby tłumaczom znaczne korzyści, zapewniając alence relationships and helping them to make informed choices when selecting jaśniejsze rozumienie ekwiwalentnych terminów w języku docelowym. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia UE, terminologia ukierunkowana na tłumaczenie, terminologia wielojęzyczna, orientacja na koncept, ekwiwalencja konceptualna, stopień ekwiwalencji, pole ekwiwalencji. ADNOTACJA W artykule analizuje się znaczenie orientacji na pojęcia dla ukierunkowanej na tłumaczenie wielojęzycznej pracy terminologicznej w kontekście Unii Europejskiej. Terminy i pojęcia występujące w tekstach UE można podzielić na trzy grupy, uwzględniając ich uniwersalność lub specyfikę w określonym systemie pojęciowym: 1) uniwersalne, 2) charakterystyczne dla UE oraz 3) charakterystyczne dla konkretnego kraju. Terminy te często występują razem w tekstach UE, a tłumacze muszą rozumieć ich charakter, aby znaleźć najlepszy odpowiednik w języku docelowym. W artykule przedstawiono strategie dla tłumaczy pracujących z różnymi typami terminów. Omówiono także wyzwania pojawiające się podczas tłumaczenia terminów uniwersalnych, mających aspekty charakterystyczne dla konkretnego kraju, oraz pokazano, w jaki sposób brak informacji o równoważności i mylenie terminów uniwersalnych z terminami charakterystycznymi dla konkretnego kraju może osłabiać hasła terminologiczne. Przeanalizowano wyzwania związane z tłumaczeniem specyficznych terminów UE na język prawa krajowego w konkretnych 27 państwach członkowskich, których systemy prawne się różnią. Ze względu na różnorodność systemów prawnych państw członkowskich, w przypadku braku odpowiedniego terminu w języku docelowym tłumacze muszą wybierać niedokładne lub częściowe odpowiedniki. Dlatego bardzo ważne jest wskazanie w bazie terminologicznej, że w języku przekładu nie ma terminów konceptualnie równoważnych. Aby pomóc tłumaczom, IATE, zorientowana na pojęcia baza danych terminologii UE, zawiera informacje o pochodzeniu terminów oraz stopniu równoważności pojęć określonych konkretnymi terminami w różnych językach. Informacje te nie zawsze są jednak systematyczne. Często można je uzyskać dopiero po dokładnym przeanalizowaniu kilku pól danych. W artykule stwierdza się, że wskazanie pochodzenia pojęcia we wpisie bazy danych jako unijnego lub krajowego oraz wprowadzenie nowego, nieobowiązkowego pola KOMENTARZ DOTYCZĄCY PRZENIESIENIA w celu wyjaśnienia stopnia równoważności terminów, jak ma to miejsce w innych wielojęzycznych bazach terminologicznych, byłoby bardzo pomocne dla tłumaczy, ponieważ lepiej rozumieliby oni relacje równoważności i mogliby podejmować uzasadnione decyzje przy wyborze terminów języka przekładu. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia UE, terminologia zorientowana na przekład, terminologia wielojęzyczna, orientacja na pojęcia, równoważność konceptualna, stopień równoważności, pole równoważności. 99Terminologija | 2024 | 31 1. ZASADA ORIENTACJI NA KONCEPT I EKWIWALENCJI TERMINOLOGICZNEJ Analiza konceptu ma kluczowe znaczenie w terminologii wielojęzycznej, ponieważ terminologia koncentruje się na konceptach (podejście onomazjologiczne)2, a nie na words (semasiological or lexicographic approach). Indeed, a comparative analizie konceptualnej; analiza konceptualna musi być najpierw przeprowadzona w celu znalezienia ekwiwalentu w języku docelowym (JD), ilekroć praca terminologiczna obejmuje więcej niż jeden język, jak ma to miejsce w kontekście UE. Właśnie ze względu na zorientowany na pojęcia charakter terminologii terminy, ściśle rzecz biorąc, nie są tłumaczone z jednego języka na drugi. Zamiast tego termin będący ekwiwalentem w języku docelowym jest wybierany lub tworzony na podstawie analizy pojęciowej. Ponieważ każda kultura konceptualizuje świat z własnego punktu widzenia, pojęcia często nie są identyczne w różnych językach. ISO 860:2007 (punkt 3.5) definiuje „ekwiwalencję” jako „relację między oznaczeniami w różnych językach reprezentującymi to samo pojęcie”. ISO 25964-2:2013 uznaje, że terminy często nie są w pełni ekwiwalentne, i klasyfikuje stopnie ekwiwalencji jako ekwiwalencję dokładną, niedokładną lub zbliżoną, częściową oraz brak ekwiwalencji. Norma ta uznaje również, że sytuacji ekwiwalencji zazwyczaj nie można opisywać za pomocą jednoznacznych kategorii, lecz raczej jako „punkty w spektrum możliwości leżące między skrajnościami dokładnej ekwiwalencji a braku ekwiwalencji” (ISO 25964-2:2013, 51). Istotnie, przypadki występujące wzdłuż tego kontinuum są najtrudniejsze. W sekcji 5 przyjrzymy się różnym scenariuszom ekwiwalencji w odniesieniu do wspomnianych wyżej kategorii ekwiwalencji. 2. AUTONOMIA KONCEPTUALNA TERMINOLOGII UE Rozporządzenie nr 1/1958 Rady EWG3 ustanawia języki urzędowe i robocze Unii oraz wymaga wielojęzycznego sporządzania dokumentów, czego wynikiem są „wersje językowe” o jednakowej autentyczności. W konsekwencji wielojęzyczna, tekstowa i oparta na współpracy praca terminologiczna stanowi integralny element tłumaczenia. Jednak istnienie niezależnego systemu pojęciowego UE sprawia, że tłumaczenie lub „wielojęzyczne redagowanie” tekstów UE jest rzeczywiście 2 Norma ISO 1087:2019 definiuje „termin” jako „oznaczenie, które reprezentuje pojęcie ogólne za pomocą środków językowych”. „Pojęcie ogólne” definiuje się ponadto jako „pojęcie odpowiadające potencjalnie nieograniczonej liczbie (postrzegalnych lub dających się pomyśleć) obiektów, które tworzą grupę ze względu na wspólne właściwości”. 3 Skonsolidowana wersja rozporządzenia nr 1/1958 Rady EWG określającego języki, które mają być używane przez Europejską Wspólnotę Gospodarczą. Dostępne pod adresem: http://data.europa.eu/eli/ reg/1958/1(1)/2013-07-01. Orsolya Hedvig Kardos100 Równoważność konceptualna w wielojęzycznej terminologii UE – wyjątkowa. Challenges and Possible Solutions Trybunał Sprawiedliwości uznał autonomię pojęć UE w sprawie 283/81, stwierdzając, że „prawo wspólnotowe posługuje się terminologią, która jest dla niego charakterystyczna” oraz że „pojęcia prawne niekoniecznie mają takie samo znaczenie w prawie wspólnotowym i w prawie poszczególnych państw członkowskich”. Wspólny praktyczny przewodnik Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji dla osób zajmujących się redagowaniem prawodawstwa Unii Europejskiej (JPG) podkreśla tę autonomię w redagowaniu prawodawstwa UE, zalecając, aby „pojęcia lub terminologia właściwe dla któregokolwiek z krajowych systemów prawnych były stosowane z rozwagą” (sekcja 5) oraz aby „unikać terminów zbyt ściśle związanych z konkretnym krajowym systemem prawnym” (sekcja 5.3.2). Celem jest uniknięcie różnic pojęciowych poprzez wybór przejrzystych terminów niezwiązanych z konkretnym systemem prawnym. Ta neutralizacja kulturowa (Biel, Doczekalska 2020: 187) może stanowić wyzwanie, ponieważ większość terminów wywodzi się z systemów prawnych państw członkowskich UE (Fischer 2010b: 26; Stefaniak 2013: 64). Z drugiej strony nowe pojęcia unijne mogą wpływać na krajowy język prawny, ukazując wzajemne oddziaływanie między językami prawnymi UE i państw członkowskich. Wielu autorów Adab 2001; Somssich et alii 2010: 66; Bergomi 2023) podkreśla hybrydowy charakter prawa UE, łączącego pojęcia i terminy uniwersalne, specyficzne dla UE oraz specyficzne dla poszczególnych państw. Na podstawie Fischer (2010a: 165) rysunek 1 ilustruje, że języki urzędowe opisują systemy pojęciowe UE i państw członkowskich. (Klaudy 2007: 260; Rádai-Kovács 2009: 88; Fischer 2010a: 160; Schäffner, Dlatego terminologiczna praca porównawcza wewnątrz języka ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia interferencji między pojęciami krajowymi i unijnymi. Jest to szczególnie istotne w przypadku języków, które są urzędowe w wielu państwach członkowskich. Rysunek 1. Współistnienie kilku systemów pojęciowych w wybranych językach, na podstawie Fischer (2010a: 165) 101Terminologija | 2024 | 31 Z uwagi na autonomię pojęć UE każdy termin może stać się specyficzny dla UE, gdy zostanie zdefiniowany w akcie legislacyjnym UE. Na przykład termin energy consumption’ is defined in Directive 2012/27/EU on energy ef- „primary ficiency” jako „zużycie brutto energii pierwotnej w celu dostarczania odbiorcom energii wtórnej”, co czyni go pojęciem specyficznym dla UE, mającym pochodzenie unijne w bazie IATE (hasło 3549696). Tymczasem szerszym terminem uniwersalnym, obejmującym energię wykorzystywaną do celów nieenergetycznych, jest „zużycie energii pierwotnej” (IATE 48366). Podobnie termin „pracownik przygraniczny” ma w bazie IATE dwa hasła: uniwersalny termin „pracownik przygraniczny” (IATE 3550291), tj. „osoba, która pracuje w jednym państwie, lecz mieszka w sąsiednim państwie, do którego regularnie powraca”, oraz „pracownik przygraniczny” (IATE 865809) jako termin specyficzny dla UE, zdefiniowany w rozporządzeniu (WE) nr 883/2004 jako „każda osoba wykonująca pracę najemną lub pracująca na własny rachunek w państwie członkowskim i zamieszkała w innym państwie członkowskim, do którego powraca co do zasady codziennie lub co najmniej raz w tygodniu” . W wielu przypadkach występuje nie tylko różnica konceptualna, lecz także językowa między odpowiadającymi sobie terminami (zob. hiszpański termin „trabajador transfronterizo” w haśle 3550291 w porównaniu z „trabajador fronterizo” w haśle 865809). Zadaniem tłumacza jest zatem prawidłowe zidentyfikowanie odpowiedniego hasła terminologicznego, co wymaga rozumienia ram konceptualnych oraz pochodzenia terminu. 2.1. Współwystępowanie terminów należących do różnych systemów pojęciowych Sprawozdania i zalecenia dotyczące poszczególnych krajów są typowymi przykładami hybrydowych tekstów UE, w których występują terminy uniwersalne („wskaźnik zatrudnienia”, „bezrobocie”, „rynek pracy” itp.), specyficzne dla UE („tablica wskaźników społecznych”, „Europejski filar spójności społecznej” cial Rights’) and country-specific terms (‘Public Works Scheme’) co-occur: „Węgry osiągają stosunkowo dobre wyniki w zakresie niektórych wskaźników tablicy wskaźników społecznych wspierających Europejski filar praw socjalnych, jednak nadal utrzymują się istotne wyzwania. Wskaźnik zatrudnienia jest nieco wyższy od średniej UE, a bezrobocie znacznie niższe. Nierówności są mniejsze niż w wielu innych państwach członkowskich, choć się zwiększają. Różnice w zatrudnieniu i wynagrodzeniach między płciami oraz grupami o różnym poziomie umiejętności pozostają duże w porównaniu z resztą UE. Wyniki na rynku pracy kobiet i grup szczególnie wrażliwych, w tym Romów i osób z niepełnosprawnościami, są słabe. Program robót publicznych uległ znacznemu ograniczeniu, lecz nadal jest nadmiernie rozbudowany i nieskuteczny w zakresie prowadzenia jego uczestników do zatrudnienia na pierwotnym rynku pracy.” Źródło: DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI: Sprawozdanie krajowe dotyczące Węgier za 2020 r., SWD/2020/516 final. Orsolya Hedvig Kardos102 Równoważność konceptualna w wielojęzycznej terminologii UE – Challenges and Possible Solutions Kategoryzujemy te terminy według ich specyfiki konceptualnej lub uniwersalności w następujący sposób:4 nity lub organizacja (Fischer a) Universal terms are domain-specific but not bound to any commu2010a: 67). Przykłady obejmują terminy odnoszące się do szeroko rozumianych realiów lokalnych, takie jak „nauczyciel”, „trybunał” czy authority’. Some derive from international law, such as the ‘univer- „zasada lokalności”, podczas gdy inne, takie jak pojęcie „zrównoważonego rozwoju”, nie mają uznanych na szczeblu międzynarodowym definicji (Somssich et alii 2010: 112). b) W odniesieniu do pojęć specyficznych dla UE istnieją dwa podejścia (Rádai-Kovács 2009: 85–90; Fischer 2010a: 155–160; Fischer 2010b: 28). W węższym znaczeniu za terminy unijne można uznać wyłącznie terminy wywodzące się z podstawowych ram prawnych i instytucjonalnych Unii Europejskiej. Szersze podejście obejmuje wszystkie terminy występujące w tekstach UE. Zrównoważone podejście (Biel, Doczekalska 2020: 185–189) uznaje „ponadnarodowe terminy UE” za szczególną kategorię terminologii prawnej, charakteryzującą się takimi cechami jak autonomia, wielojęzyczność i ciągłość. Obejmują one terminy utworzone przez UE, takie jak „program nadzwyczajnych zakupów w czasie pandemii” (IATE 3589188), oraz istniejące terminy uniwersalne przedefiniowane przez UE na jej potrzeby, takie jak „wydalenie” (IATE 778629) w rozumieniu dyrektywy nr 2008/115/WE w porównaniu z „wydaleniem” jako terminem uniwersalnym (IATE 3584070). Terminy specyficzne dla UE w bazie IATE są identyfikowane za pomocą dziedziny i/lub źródła „Unia Europejska” i obejmują terminy prawne i administracyjne oraz terminy należące do różnych obszarów polityki objętych kompetencjami UE. c) Terminy specyficzne dla danego kraju wywodzą się z konkretnych państw i są powiązane z ich strukturami społecznymi, kulturą lub tradycjami. Terminy te nie mają odpowiednika w języku docelowym i stanowią największą trudność dla tłumaczy, na co wskazują na przykład Prieto Ramos i Cerrutti (2021: 166). W kolejnych sekcjach zobaczymy, dlaczego zrozumienie natury terminu (uniwersalnego, specyficznego dla UE lub specyficznego dla danego kraju) ma kluczowe znaczenie dla tłumacza poszukującego właściwego terminu w języku docelowym. 4 For a similar categorisation of terms based on their ‘discourse features’, see Prieto Ramos, Cerutti (2021: 160). 103Terminologija | 2024 | 31 2.2. Porównawcza praca terminologiczna Tłumacze stosują różne strategie w zależności od tego, czy termin oznacza pojęcie uniwersalne, specyficzne dla UE czy specyficzne dla danego kraju. a) W przypadku terminów uniwersalnych tłumacze muszą ustalić równoważność pojęciową między terminem w języku źródłowym a terminem w języku docelowym. Fischer (2010a: 173) określa to porównanie międzyjęzykowe mianem horyzontalnej pracy porównawczej nad terminologią. W idealnym przypadku uniwersalne terminy w języku źródłowym mają dokładne odpowiedniki w języku docelowym. Jednakże niektóre terminy uniwersalne nie mają dokładnego odpowiednika w języku docelowym, lecz jedynie niedokładny lub częściowy odpowiednik albo nie mają go wcale. W takim przypadku tłumacze mogą albo: i. użyć niedokładnego lub częściowego odpowiednika (odpowiednika „funkcjonalnego”), tj. terminu w języku docelowym, który opisuje pojęcie w języku docelowym pełniące taką samą funkcję jak pojęcie w języku źródłowym, albo ii. użyć „ekwiwalentu tłumaczeniowego”, tj. terminu w języku docelowym utworzonego w celu opisania pojęcia w języku źródłowym (Fischer 2010a: 86–88). Wybór między odpowiednikami funkcjonalnymi a ekwiwalentami tłumaczeniowymi w terminologii zależy od stopnia podobieństwa między pojęciami w języku źródłowym i docelowym oraz od kontekstu. Odpowiednik funkcjonalny jest wybierany, tj. stosuje się strategię udomowienia, gdy występuje znaczne nakładanie się zakresów, natomiast ekwiwalent tłumaczeniowy, tj. strategia egzotyzacji, jest preferowany, gdy różnica jest znaczna. Kontekst również może wpływać na wybór, przy czym strategia udomowienia bywa preferowana, aby uczynić termin bardziej znajomym. b) W przypadku terminów specyficznych dla UE, ze względu na autonomię unijnego systemu pojęciowego, rolę odgrywa nie tylko ekwiwalencja międzyjęzykowa, lecz także ekwiwalencja wewnątrzjęzykowa. Tłumacze sprawdzają ekwiwalencję między pojęciem specyficznym dla UE a ewentualnymi istniejącymi pojęciami w języku docelowym. Fischer (2010a: 177) określa ten wewnątrzjęzykowy proces porównawczy mianem wertykalnej pracy porównawczej w terminologii. Ze względu na autonomię unijnego systemu pojęciowego ekwiwalenty tłumaczeniowe są regularnie wybierane zamiast ekwiwalentów funkcjonalnych (określanych również jako „terminy krajowe” w Stefaniak 2013: 63), ponieważ użycie terminów krajowych mogłoby zniekształcić przekaz tekstu UE i nie byłoby jasne, że termin obejmuje pojęcie unijne. Konieczność ta oznacza, że teksty UE często mają nieznany i nienatywny charakter, na co wskazywało wielu autorów (np. w Koskinen 2000: 90). c) Terminy specyficzne dla jednego kraju lub organizacji nie mają dokładnego odpowiednika w innych językach, chyba że dany kraj lub Orsolya Hedvig Kardos104 Ekwiwalencja pojęciowa w wielojęzycznej terminologii Challenges and Possible Solutions UE – organizacja ma kilka języków urzędowych. Ponownie tłumacze mogą albo i. przyjąć strategię domestykacji, wybierając ekwiwalent funkcjonalny, albo ii. opowiedzieć się za egzotyzacją i utworzyć ekwiwalent tłumaczeniowy. Możliwe stopnie ekwiwalencji dla każdego rodzaju terminu opisanego powyżej oraz odpowiadające im strategie, które można zastosować do tłumaczenia terminów na język docelowy, podsumowano w poniższej tabeli: Tabela 1. Rodzaje terminów języka źródłowego ze stopniem ekwiwalencji i możliwymi strategiami znalezienia/utworzenia ich ekwiwalentu w języku docelowym RODZAJE TERMINÓW TERMINY OZNACZAJĄCE TERMINY OZNACZAJĄCE TERMINY UNIWERSALNE POJĘCIA TERMINY OZNACZAJĄCE KONCEPCJE SPECYFICZNE DLA UE KONCEPCJE SPECYFICZNE DLA DANEGO KRAJU Stopień Strategie ekwiwalencji dokładna ekwiwalencja bliska/częściowa/brak ekwiwalencji dokładna ekwiwalencja bliska/częściowa/brak ekwiwalencji dokładna ekwiwalencja bliska/częściowa/brak ekwiwalencji tłumaczeniowe dla terminów utworzenie terminu w języku docelowym zastosowanie tłumaczenia funkcjonalnego utworzenie ekwiwalentu w języku docelowym zastosowanie tłumaczenia funkcjonalnego utworzenie ekwiwalentu w języku docelowym zastosowanie tłumaczenia funkcjonalnego Terminy ekwiwalentny języka ny ekwiwalentny docelowego ekwiwalentekwiwalentny ny ekwiwalent3. 3. ORIENTACJA NA ORIENTAPOJĘCIE CJA NA W IATE POJĘCIE W IATE 3. ORIENTACJA NA POJĘCIE W IATE Baza terminologiczna UE, IATE (Interactive Terminology for Europe: www.iate.europa.eu), podobnie jak większość innych baz, jest zorientowana na pojęcia. Z ponad 650 000 haseł i prawie 7 milionami terminów w 24 językach UE oraz kilku innych językach jest jedną z największych wielojęzycznych baz danych na świecie. Jest używana do zarządzania terminologią właściwą dla UE od 2004 roku. Ponieważ IATE jest wysoce wielojęzyczna, wszystkie terminy w haśle muszą odnosić się do tego samego pojęcia. Zapewnia to między innymi struktura hasła oraz kluczowe pola danych, które ono zawiera, jak zobaczymy poniżej. 3.1. Poziom niezależny od języka (LIL) Ten poziom zawiera dane dotyczące całego hasła, w tym metadane administracyjne oraz informacje związane z pojęciem, takie jak dziedzina, erences. IATE’s domains are aligned with EuroVoc, the EU’s multilingual pochodzenie i cross-refthesaurus. Pole „pochodzenie” wskazuje pochodzenie geograficzne lub instytucjonalne (np. UE lub ONZ) pojęcia. Odsyłacze krzyżowe łączą powiązane hasła. 105Terminologija | 2024 | 31 Rysunek 2. Niezależny od języka poziom hasła IATE 853538 Idealnie definicje powinny być niezależne od języka, a ich odpowiedniki powinny znajdować się w każdej sekcji językowej. Jednakże z powodu braku niezależnego od języka systemu definiowania pojęć każda sekcja językowa definiuje pojęcie niezależnie. Prowadzi to do podziału informacji pojęciowych między poziom niezależny od języka a poziomy specyficzne dla poszczególnych języków, powodując potencjalne rozbieżności w definicjach między językami (Kardos, Rádai-Kovács 2014: 168). 3.2. Poziom językowy (LL) Poziom ten odnosi się do pojęcia i jest zapisany w określonym języku oraz ma zastosowanie do wszystkich terminów w tym języku. Definicje w różnych językach pojawiają się tutaj. IATE używa języka kotwiczącego jako punktu odniesienia dla wszystkich pozostałych języków, aby zapewnić, że definicje ensures that “each entry corresponds to a single concept, which applies ‘horiodnoszą się do tego samego pojęcia. Ta kluczowa zasada obowiązuje „zontalnie” we wszystkich językach oraz „pionowo” dla wszystkich terminów w każdym języku” (Podręcznik IATE, s. 81). Język kotwiczący, zazwyczaj angielski lub francuski, jest zwykle językiem źródłowym tekstu, w którym termin pojawia się po raz pierwszy. Jednak w przypadku pojęć specyficznych dla danego kraju językiem kotwiczącym powinien być język urzędowy danego kraju lub zainteresowanych instytucji, a właściwy kraj/instytucja powinien zostać wskazany w polu pochodzenia. Dodatkowe informacje związane z pojęciem są podawane w polu uwag. Brak języka kotwiczącego lub różne pojęcia definiowane przez różne języki mogą sprawić, że wpis będzie potencjalnie wadliwy. Dlatego wszystkie sekcje językowe muszą odnosić się do tego samego pojęcia zdefiniowanego przez język kotwiczący. Orsolya Hedvig Kardos112 Równoważność pojęciowa w wielojęzycznej terminologii UE – Challenges and Possible Solutions 4.3. Terminy specyficzne dla poszczególnych krajów Jak wyjaśniono w sekcji 3.1 powyżej, głównym narzędziem identyfikacji terminów specyficznych dla poszczególnych krajów (lub instytucji) w bazie IATE jest pole pochodzenia, które zasadnie umieszczono na poziomie niezależnym od języka (LIL) wpisów. Systematyczne uzupełnianie tego pola oraz jego weryfikacja przez tłumaczy mają kluczowe znaczenie dla prawidłowego wyboru terminów. Inną ważną cechą jest to, że w przypadku terminów specyficznych dla poszczególnych krajów językiem kotwiczącym jest zawsze język urzędowy danego kraju/organizacji, dla którego/której termin jest specyficzny. Ścisła ekwiwalencja jest co do zasady niemożliwa w przypadku terminów specyficznych dla poszczególnych krajów, które występują tylko w niektórych krajach i w związku z tym nie mają ścisłych odpowiedników w innych językach. Mogą być wyrażane za pomocą niedokładnych lub częściowych (funkcjonalnych) ekwiwalentów albo, w przypadku braku ekwiwalencji, za pomocą ekwiwalentów tłumaczeniowych. Jak wskazano powyżej, w tekstach prawnych UE nierzadko odwołuje się do pojęć specyficznych dla poszczególnych krajów. Dlatego niezwykle ważne jest odróżnienie tych pojęć od innych pojęć uniwersalnych lub specyficznych dla UE, również na poziomie terminów. Zachęca się zatem tłumaczy do stosowania ekwiwalentów tłumaczeniowych. Wśród tekstów UE terminy specyficzne dla poszczególnych państw występują być może najczęściej w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Na przykład termin „Corte di Cassazione” (IATE 3585131) jest specyficzny dla Włoch, dlatego językiem kotwiczącym jest język włoski. Specyficzny dla danego państwa charakter terminu wynika również z pola dotyczącego pochodzenia w LIL, a jego rolę wyjaśniają definicja i uwagi, co jasno wynika z uwagi TL: „Pochodzenie odniesienia: dokument Italian legal system. The English term is a translation equivalent, which is wewnętrzny jednostki języka angielskiego, Dyrekcja Generalna ds. Wielojęzyczności, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, 2019 (sformułowanie IT > EN)”. Informacja ta dotycząca „pochodzenia terminu” jest wykorzystywana w wpisach IATE Trybunału Sprawiedliwości, gdy dane pojęcie nie istnieje w języku docelowym.8 Biorąc pod uwagę różnorodność systemów prawnych 27 państw członkowskich, brak ekwiwalencji pojęciowej stanowi codzienne wyzwanie dla tłumaczy Trybunału. Systematyczne wskazywanie braku terminów będących ekwiwalentami pojęciowymi w języku docelowym stanowi cenną informację dla tłumaczy. Jednak, jak widzieliśmy, hasła innych instytucji mogą być opracowywane przy zastosowaniu odmiennego podejścia i mogą przedstawiać ekwiwalenty funkcjonalne i tłumaczeniowe jako dokładne ekwiwalenty terminu w języku kotwiczącym. 8 Jak stwierdzono w ulotce Trybunału Sprawiedliwości dotyczącej terminologii prawniczej w bazie IATE (Comparative multilingual legal vocabulary. A structured collection of terminological data, 2020). 113Terminologia | 2024 | 31 For example, the term ‘Amstgericht’ (IATE 889426), the court of first instancja właściwości ogólnej w Niemczech jest tłumaczona na język francuski za pomocą funkcjonalnego odpowiednika należącego do tonal (“Amtsgericht”)’ and a note in the LL clarifies that the concept is szwajcarskiego systemu sądownictwa: „Tribunal canspecific to the German context, while in English a translation equivalent is proposed: ‘Local Court’, even though the English definition does not” mention that this concept is specific to Germany. 5. JAK BAZA DANYCH TERMINOLOGICZNYCH MOŻE POMÓC TŁUMACZE ODNAJDUJĄ DROGĘ Jak widzieliśmy, pierwszym krokiem w wyborze właściwego terminu jest ustalenie, w jakim stopniu termin ma charakter systemowy. Wymaga to ustalenia, czy termin ma charakter uniwersalny, unijny czy specyficzny dla danego kraju. Następnie można wybrać odpowiedni wpis w bazie IATE. Stwierdzono, że brak ścisłej ekwiwalencji stanowi problem nie tylko w przypadku terminów specyficznych dla danego kraju lub instytucji, lecz także terminów uniwersalnych, które mogą mieć wymiary specyficzne dla danego kraju. Z drugiej strony, w przypadku braku ścisłej ekwiwalencji nie wydaje się istnieć żadne systematyczne wskazanie, czy dany termin jest tłumaczeniem, czy ekwiwalentem funkcjonalnym (z wyjątkiem wpisów IATE Trybunału Sprawiedliwości). Aby temu zaradzić, terminolodzy często zamieszczają uwagi na poziomie języka lub terminu we wpisie. W innych przypadkach dopiero dokładna analiza źródeł lub analiza pojęciowa pozwala określić poziom ekwiwalencji oraz to, czy proponowany termin jest tłumaczeniem, czy ekwiwalentem funkcjonalnym. Czasami stosuje się etykiety oceny terminu, takie jak „preferowany”, „zaakceptowany” lub „odrzucony”, chociaż co do zasady pole to powinno wskazywać na stosowność terminu w kontekście UE, a nie na relacje ekwiwalencji. Aby sprostać tym wyzwaniom i promować systematyczne wskazywanie relacji ekwiwalencji, zwłaszcza w przypadku braku ścisłego odpowiednika, proponujemy: a) Systematycznie wskazywać unijny lub krajowy charakter terminu poprzez uwzględnienie odpowiedniego kraju/organizacji w polu pochodzenia w przypadku terminów specyficznych dla danego kraju. Puste pole pochodzenia wskazywałoby, że pojęcie nie jest związane z żadnym krajem ani organizacją i może zatem być uznane za uniwersalne. Uwagi dotyczące poziomu językowego można również wykorzystać do wyjaśnienia specyfiki omawianego pojęcia. b) Wprowadzenie nowego opcjonalnego pola danych: pola komentarza dotyczącego transferu, i.e. a “note in a terminological data collection providing information on Orsolya Hedvig Kardos114 Ekwiwalencja pojęciowa w wielojęzycznej terminologii Challenges and Possible Solutions UE – stopień ekwiwalencji, kierunkowość lub inne szczególne cechy wpływające na ekwiwalencję między oznaczeniem w jednym języku a innym oznaczeniem w drugim języku” (ISO 12616-1:2021). To opcjonalne pole wskazywałoby, czy termin jest ekwiwalentem funkcjonalnym, czy tłumaczeniowym. Stosowanie pola ekwiwalencji jest powszechne w wielojęzycznych bazach terminologicznych. WIPO Pearl, baza danych Światowej Organizacji Własności Intelektualnej, zawiera pole komentarza dotyczącego transferu, które wskazuje stopień ekwiwalencji między terminami w różnych językach (Valentini et al. 2016: 197; WIPO Pearl User Guide). Podobnie Termium Plus, baza terminologiczna rządu Kanady, wykorzystuje określone etykiety (tj. „parametry semantyczne”, takie jak „ogólny” i „szczegółowy”), aby wskazać, że termin hasłowy ma szersze lub węższe znaczenie niż jego ekwiwalent w innym języku. Analogicznie IUSTerm, baza danych węgierskiego Urzędu ds. Tłumaczeń i Poświadczania, zawiera pole ekwiwalencji, które kategoryzuje terminy jako ekwiwalenty pełne, funkcjonalne lub tłumaczeniowe (Tamás et alii 2020: 126). 6. WNIOSKI Jak widzieliśmy, w wielu przypadkach trudność dla tłumacza polega na tym, że tekst źródłowy zawiera połączenie pojęć uniwersalnych, pojęć specyficznych kulturowo (należących do kultury narodowej lub systemu prawnego) oraz pojęć ujednoliconych (należących do systemu pojęciowego UE). Dlatego tłumacze muszą być w stanie rozpoznać uniwersalny, unijny lub specyficzny dla danego kraju charakter pojęcia wskazanego przez dany termin, aby móc umieścić je we właściwym systemie pojęciowym. Ponadto IATE, główne narzędzie zarządzania terminologią instytucji UE, nie wskazuje systematycznie uniwersalnego, unijnego ani specyficznego dla danego kraju charakteru terminu, ani nie przedstawia w sformalizowany sposób relacji ekwiwalencji. Obecnie pole pochodzenia, uwagi na poziomie języka i terminu, etykiety oceny, a także odsyłacze do terminów i kontekstu pomagają tłumaczom podejmować świadome decyzje terminologiczne. Dedykowane pole pochodzenia jest najbardziej odpowiednim miejscem do podawania informacji o zależności terminów od danego systemu, dlatego jego systematyczne wypełnianie jest niezbędne w przypadku terminów specyficznych dla instytucji/danego kraju. Ponadto, aby doprecyzować warunki ekwiwalencji, proponujemy włączenie nowego, opcjonalnego pola danych dotyczącego uwagi o przekładzie, którego wypełnianie byłoby zalecane szczególnie w przypadku terminów niemających dokładnych ekwiwalentów. Mogłoby ono określać, czy wskazany termin jest ekwiwalentem idealnym, funkcjonalnym czy 115Terminologija | 2024 | 31 ekwiwalent tłumaczeniowy. Podawanie tego rodzaju informacji o koncepcyjnych decyzjach terminologicznych equivalence relationships may help translators in making informed termizgodnie z kontekstem. REFERENCES Bergomi Caterina 2023: Exploring Judicial Interpretation: Comparative Law Methodology and the Hybridisation Paradigm. – Global Jurist 23(3), 243–253. Available at: https://doi.org/10.1515/gj-2023-0119. Biel Łucja, Doczekalska Agnieszka 2020: How do supranational terms transfer into national legal systems? A corpus-informed study of EU English terminology in consumer protection directives and UK, Irish and Maltese transposing acts. – Terminology 26(2), 184–212. Available at: https://doi.org/10.1075/term.00050.bie. Commission Staff Working Document – Country Report Hungary 2020. Available at: https://eur-lex. europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1584543810241&uri=CELEX:52020SC0516. Court of Justice of the European Union 2020: Comparative multilingual legal vocabulary. A structured collection of terminological data. Available at: https://curia.europa.eu/trad/Affiche%20VJM_en.pdf. European Commission, Legal service 2015: Joint practical guide of the European Parliament, the Council and the Commission for persons involved in the drafting of European Union legislation, Publications Office. Available at: https://data.europa.eu/doi/10.2880/89965. Fischer Márta 2010a: A fordító mint terminológus, különös tekintettel az európai uniós kontextusra. Doktori disszertáció, Budapest: ELTE. Available at: http://www.euenglish.hu/wp-content/uploads/2012/05/ PHD-FISCHERM%C3%81RTA-2010.pdf. Fischer Márta 2010b: Translation(policy) and terminology in the European Union. – Thelen Marcel, Steurs Frieda (eds). Terminology on everyday life, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 21–34. Available at: https://doi.org/10.1075/tlrp.13.03fis. IATE Handbook. Available at: https://iate.europa.eu/assets/IATE_Handbook_public.pdf. ISO 860:2007 Terminology work – Harmonization of concepts and terms. ISO 25964-2:2013 Information and documentation – Thesauri and interoperability with other vocabularies —– Part 2: Interoperability with other vocabularies. ISO 1087:2019 Terminology work and terminology science – Vocabulary. ISO 12616-1:2021 Terminology work in support of multilingual communication – Part 1: Fundamentals of translation-oriented terminography. Judgment of the Court of 6 October 1982. Srl CILFIT and Lanificio di Gavardo SpA v Ministry of Health. Reference for a preliminary ruling: Corte suprema di Cassazione - Italy. Case 283/81. ECLI:EU:C:1982:335 Kardos Orsolya, Rádai-Kovács Éva 2014: IATE – An indispensable tool for EU translations. – Muráth Judit (ed.). Hungarian Lexicography III. LSP lexicography, Budapest: Akadémiai Kiadó, 163–181. Koskinen Kaisa 2000: Beyond Ambivalence. Postmodernity and the Ethics of Translation. – Acta Universitatis Tamperensis, Tampere: Tampere University Press. Available at: https://urn.fi/urn:isbn:95144-4941-X. Klaudy Kinga 2007: Az EU-szakszövegek fordításának oktatása. – Klaudy Kinga (ed.). Nyelv és fordítás. Válogatott fordítástudományi tanulmányok, Budapest: Tinta Kiadó, 255–266. Prieto Ramos Fernando, Cerutti Giorgina 2021: Terminology as a source of difficulty in translating international legal discourses: an empirical cross-genre study. – International Journal of Legal Discourse, 6(2), 155–179. Available at: https://doi.org/10.1515/ijld-2021-2052. Rádai-Kovács Éva 2009: Az euroterminus, avagy az európai uniós terminológia jellemzői, különös tekintettel az újlatin nyelvekben megjelenő sajátosságokra, ELTE Nyelvtudományi Doktori Iskola, Budapest. Schäffner Christina, Adab Beverly 2001: The idea of the hybrid text in translation revisited. – Across Languages and Cultures, 2(2), 277–302. Available at: https://doi.org/10.1556/Acr.2.2001.2.11. Somssich Réka, Várnai Judit, Bérczi Anna 2010: Study on Lawmaking in the EU Multilingual Environment, European Commission, Directorate General For Translation. Available at: https://termcoord.eu/wpcontent/uploads/2013/08/Study_on_lawmaking_in_the_EU_multilingual_environment.pdf. Stefaniak Karolina 2013: Multilingual Legal Drafting, Translators’ Choices and the Principle of Lesser Evil. – Meta, 58(1), 58–65. Available at: https://doi.org/10.7202/1023809ar. Orsolya Hedvig Kardos116 Conceptual Equivalence in Multilingual EU Terminology – Challenges and Possible Solutions Tamás Dóra Mária, Polácska Edina, Klenk Márk 2020: A hiteles fordítás terminológiai támogatásának lehetőségei. – Szoták Szilvia (ed.). A hiteles fordítás mint közfeladat, Budapest: OFFI Zrt., 113–130. Available at: https://www.offi.hu/offi-akademia/kiadvanyok/a-hiteles-forditas-mint-kozfeladat. Valentini Christina, Westgate Geoffrey, Rouquet Philippe 2016: The PCT Termbase of the World Intellectual Property Organization. Designing a database for multilingual patent terminology. – Terminology 22(2), 171‒200. Available at: https://doi.org/10.1075/term.22.2.02val. WIPO Pearl – User Guide. Available at: https://www.wipo.int/reference/en/wipopearl/guide.html. KONCEPTUALUSIS LYGIAVERTIŠKUMAS DAUGIAKALBĖJE ES TERMINIJOJE: WYZWANIA I MOŻLIWE ROZWIĄZANIA Streszczenie Analiza pojęć jest podstawową częścią pracy terminologicznej, zwłaszcza w mą orientuotuose kontekstuose. Šiame straipsnyje nagrinėjama orientavimosi į sąvokas wielojęzycznej i zorientowanej na przekład pracy terminologicznej w Unii Europejskiej. Uznana przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej autonomia systemu prawa UE oznacza, że terminy prawne w prawie UE i prawie krajowym mogą mieć różne znaczenia. Różnorodność typów terminów w tekstach UE wymaga od tłumaczy rozpoznania uniwersalnego, specyficznego dla UE lub konkretnego kraju charakteru terminów, aby wybrać najlepszy odpowiednik w danym języku. W artykule opisano strategie, które tłumacze mogą stosować podczas pracy z różnymi typami terminów (uniwersalnymi, charakterystycznymi dla UE lub charakterystycznymi dla konkretnego kraju). Omówiono trudności w tłumaczeniu terminów uniwersalnych, mających aspekty charakterystyczne dla konkretnego kraju. W artykule pokazano, jak brak informacji o ekwiwalencji oraz mylenie terminów uniwersalnych z terminami charakterystycznymi dla konkretnego kraju może osłabić wpisy terminologiczne. Podkreślono również wyzwania związane z przenoszeniem specyficznych terminów UE do języka prawa krajowego. Podkreślono, że w przypadku terminów charakterystycznych dla konkretnego kraju, gdy w języku docelowym brak jest odpowiedniego tłumaczenia terminu, może zaistnieć konieczność stosowania nieprecyzyjnych lub częściowych odpowiedników. W bazie danych terminologii UE IATE przedstawiane są (choć nie zawsze systematycznie) pewne informacje o pochodzeniu terminów i relacjach ekwiwalencji. Często można je uzyskać dopiero po wnikliwym przeanalizowaniu kilku pól danych. Aby rozwiązać te problemy, w artykule zaleca się systematyczne wskazywanie pochodzenia pojęcia oraz wprowadzenie nowego opcjonalnego pola danych KOMENTARZ DOTYCZĄCY PRZENIESIENIA, w którym wyjaśniano by relacje równoważności konceptualnej. Stwierdza się, że to opcjonalne pole danych mogłoby być przydatne dla tłumaczy, ponieważ pomogłoby im zrozumieć relacje równoważności i podejmować uzasadnione decyzje przy wyborze terminów w języku przekładu. Otrzymano 2024-01-30 Orsolya Hedvig Kardos Rue de la Loi/Wetstraat 175. B-1048 Bruxelles/Brussel. Belgia/België E-mail [email protected]