Asmenų pavadinimai rankraštiniame teisės terminų žodyne (1920 m.)

Terminologia / Terminology 2025, nr 32, s. 1–21 Link do treści / Contents link ISSN 2669-2198 (elektroniczny / online) Copyright © 2025 Alvydas Umbrasas. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-10-07. Accepted: / Przyjęto: 2025-10-27. 1 NAZWY OSÓB W RĘKOPIŚMIENNYM SŁOWNIKU TERMINÓW PRAWNICZYCH (1920 R.) Terminy oznaczające osoby w rękopiśmiennym słowniku terminów prawnych (1920) ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego E-mail adres: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5184-0056 Kierunki badań naukowych: terminologia, terminologia prawnicza, normalizacja i opracowanie terminów. https://doi.org/10.35321/term32-10 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Po ogłoszeniu przez Litwę niepodległości w 1918 r. natychmiast pojawiło się ogromne zapotrzebowanie na litewską terminologię prawniczą i wkrótce rozpoczęto opracowywanie pierwszego słownika terminów prawniczych. Już w 1920 r. przygotowano rękopiśmienny projekt rosyjsko-litewskiego słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom. Jest to interesujące źródło pozwalające poznać wyzwania związane z porządkowaniem terminologii prawniczej na początku niepodległości. W artykule analizowane są nazwy osób włączone do tego słownika, obejmujące zarówno terminy prawnicze, jak i inne słowa. Celem jest ustalenie, jakie nazwy osób uznawano wówczas za aktualne dla języka prawniczego, oraz ich systematyczne omówienie – pokazanie, jakie kategorie osób nazwano w słowniku. Badanie ukazuje nie tylko różnorodność nazw osób, lecz także ich swoistość. SŁOWA KLUCZOWE: historia terminologii, terminy prawnicze, słownik terminów, rękopis, nazwy osób. STRESZCZENIE Kiedy Litwa ogłosiła niepodległość w 1918 roku, natychmiast pojawiła się potrzeba stworzenia litewskiej terminologii prawnej. Wkrótce rozpoczęto prace nad pierwszym słownikiem prawniczym – w 1920 roku przygotowano rękopiśmienny rosyjsko-litewski słownik zatytułowany Teisės terminų ir kitų reikalingų teismams žodžių žodynėlio projektas (ang. Projekt słownika terminów prawniczych i innych słów potrzebnych w sądzie). Jest to interesujące źródło, które pozwala zrozumieć wyzwania związane z zarządzaniem terminologią prawną na początku niepodległości. W artykule przeanalizowano terminy i inne wyrazy oznaczające osoby, zawarte w tym słowniku. Celem jest ustalenie, które terminy oznaczające osoby uznawano wówczas za istotne dla języka prawnego, oraz ich systematyczne omówienie – ukazanie, jakie kategorie osób są nazywane w słowniku. Badanie ujawnia nie tylko różnorodność terminów oznaczających osoby, lecz także ich wyjątkowość. SŁOWA KLUCZOWE: historia terminologii, terminy prawne, słownik terminów, rękopis, terminy oznaczające osoby. 2 WSTĘP Słowniki terminów przekładowych zazwyczaj opracowuje się w celach praktycznych – aby służyły jako pomoc przy redagowaniu tekstów z określonej dziedziny itp. Aktualność takich słowników nie jest nieograniczona: z czasem część terminów się zmienia, w praktyce pojawiają się nowe terminy, dlatego powstaje potrzeba aktualizowania słowników. Z perspektywy historycznej słownik terminów „konserwuje” terminologię określonego okresu, dlatego z czasem materiał słownikowy staje się możliwym do badania źródłem historycznym. Oczywiście jedna czy dwie dekady zazwyczaj nie wystarczą, aby terminologia znacząco się zmieniła (choć w nowych dziedzinach nawet w takim okresie może dojść do wielu zmian terminologicznych), jednak w ciągu stulecia terminologia każdej dziedziny przebywa znaczącą drogę rozwoju i dochodzi do niemałej liczby różnorodnych przeobrażeń. Mając na uwadze, że litewska drukowana terminografia pojawiła się dopiero na początku XX w., zasadniczo możemy mówić jedynie o nieco ponad stuletnim dorobku terminografii jako całości, a historia terminografii wielu dziedzin jest jeszcze krótsza. Prawo mogło stać się dziedziną, której słownik terminów wydano jako jeden z pierwszych, jednak tak się nie stało. Być może dlatego, że dobre opracowanie i wydanie słownika terminów danej dziedziny jest ogromną pracą. Mając na uwadze, że potrzeba oficjalnej litewskiej terminologii prawniczej pojawiła się dopiero po ogłoszeniu niepodległości w 1918 r., powstanie pierwszego słownika tej dziedziny wydaje się zadaniem naprawdę trudnym do zrealizowania. Mimo to dążono do realizacji tego zadania i w krótkim czasie zrobiono niemało. Jak wiadomo, już w 1919 r. Ministerstwo Sprawiedliwości zaczęło przygotowywać „słownik terminów i słów prawniczych, najbardziej potrzebnych sędziom, śledczym, notariuszom itd.” (DJTŽ: 2), a do jesieni 1920 r. przygotowano rękopiśmienny projekt słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom, liczący 120 stron (szerzej zob.: Umbrasas 2010: 15–19; 2011: 109–110). Nie wiadomo, aby współcześni opisali przebieg opracowywania i omawiania tego słownika (ze względu na objętość można go nazywać słownikiem, a nie słowniczkiem), nie wiadomo też, dlaczego praca nie została ukończona. Projekt pozostał tylko projektem, jednak fakt, że zachowała się niejedna ówczesna kopia tego projektu, wskazuje, że był on dostępny pewnej grupie ludzi, którzy być może mogli z niego korzystać, zgłaszać propozycje 1 dotyczące jego treści itp. Słownik opracowano w czasie, gdy nie było jeszcze dużego dorobku terminograficznego ani doświadczenia w tego rodzaju pracy, dlatego z dzisiejszej perspektywy jego struktura ma wady (szerzej zob. Umbrasas 2011), jednak słownik jest najcenniejszy ze względu na swoją treść, ponieważ może ukazać stan terminologii prawnej sprzed całego stulecia, a także ujawnić idee tworzenia ówczesnej terminologii prawnej. Ówczesne potrzeby sprawiły, że słownik jest rosyjsko-litewski, ponieważ pilna była potrzeba tłumaczenia na język litewski rosyjskich aktów prawnych, które pozostały Słownik i związane z nim bruliony można znaleźć w Zbiorze Konstantinasa Jablonskisa w Dziale Rękopisów 1 Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (prawdopodobnie to on był autorem tego słownika lub jednym z jego autorów), a także niejedna kopia, prawdopodobnie należąca do Antanasa Kriščiukaitisa, znajduje się u jego wnuka doc. dr. w rodzinnym archiwum Vytautasa Vaidelisa (jestem wdzięczny jego żonie dr Adeli Vaideliene i córce Jūratė Vaidelytė za możliwość zapoznania się z materiałami), kopia należąca wcześniej do Kazysa Šalkauskasa znajduje się w bibliotece prof. dr. Vytautasa Andriulisa (jestem wdzięczny jego córce dr Aldze Andriulytė za możliwość skorzystania ze słownika). Przy opracowywaniu tego artykułu korzystano z kopii V. Andriulisa. 3 obowiązywać po ogłoszeniu niepodległości. Już w Ogłoszonej w 1919 r. Tymczasowej ustawie o sądach litewskich i organizacji ich pracy ustanowiono, że postępowanie sądowe ma odbywać się w języku litewskim, w tym języku należy sporządzać protokoły i ogłaszać orzeczenia. Oczywiście nie było to łatwe, ponieważ prawnicy zdobyli wykształcenie prawnicze nie w języku litewskim, a ponadto nie wszyscy z nich w ogóle umieli mówić i pisać po litewsku, dlatego adwokaci czasami domagali się, aby posiedzenie sądu odbywało się po rosyjsku (Sąd Najwyższy zakazał tego w 1920 r.). Zatem prawnicy czasami najpierw sporządzali teksty w języku rosyjskim, a następnie były one tłumaczone na język litewski (zob. Deviatnikovaitė 2021: 158, 170 oraz wskazane tam źródła). W takim kontekście potrzeba opracowania projektu Słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom oraz pilne jego przygotowanie są całkowicie zrozumiałe. Struktura słownika i sposób wyrażania jego terminów dwuwyrazowych były już badane (Umbrasas 2012), jednak to interesujące źródło niewątpliwie zasługuje na niejedno jeszcze badanie z różnych perspektyw. Terminy określające osoby przez długi czas zazwyczaj pozostawały na uboczu w badaniach terminologów. Kazimieras Gaivenis (2002: 31) proponował analizować nazwy specjalistów oddzielnie od terminologii dziedzin, w których ci specjaliści działają. Zatem prawnik niejako nie powinien być zaliczany do terminów prawniczych. Niemniej jednak w języku prawniczym to słowo jest potrzebne. Potwierdza to 2 również fakt, że zostało ono włączone do projektu Słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom jako odpowiednik законовѣдъ (26) i юристъ (120). Badania nad historią terminologii pokazują, że przynajmniej dawniej w dziedzinie prawa terminów określających osoby używano obficie (Umbrasas 2005), natomiast zasadniczo brak analogicznych badań współczesnej terminologii prawnej. A zatem nazwy osób są warte badań z perspektywy terminologicznej i w ostatnim czasie niekiedy się je prowadzi, na przykład analizuje się nazwy osób związanych z medycyną (Zemlevičiūtė 2020), nazwy osób podawane w słownikach informatycznych (Umbrasas 2018) lub używane w języku administracyjnym (Pečkuvienė 2014). Częściej jednak o nazwach osób mówi się w badaniach nieterminologicznych, na przykład analizując leksykę gwarową (zob.: Gritėnienė 2016; 2018 oraz literaturę wskazaną w obu publikacjach), zgłębiając zagadnienia słowotwórstwa i semantyki (Džežulskienė 2001; Gaudinskaitė 2021). Przedmiotem badań niniejszego artykułu są nazwy osób przedstawione w projekcie Słowniczka terminów prawnych i innych słów potrzebnych sądom. Celem jest ustalenie, które nazwy osób na początku ogłoszonej niepodległości zaliczono do słów potrzebnych sądom i dlatego włączono do słownika, wyjaśnienie, osoby z jakich grup zamierzano nazywać, omówienie tych nazw pod względem tematycznym oraz ukazanie ich swoistości. Zastosowano opisową metodę analityczną. Materiał zebrano podczas lektury słownika. Słownik jest przekładowy, nie zawiera definicji, jednak większość litewskich nazw osób również z dzisiejszej perspektywy można łatwo rozpoznać na podstawie semantyki wyrazów oraz formantów słowotwórczych charakterystycznych dla nazw osób. Analizując materiał i dążąc do rozpoznania nazw osób, kierowano się również semantyką rosyjskich słów i ich połączeń, którą w razie potrzeby sprawdzano w rosyjskich słownikach lub innych źródłach dostępnych za pośrednictwem wyszukiwarki Google. 2 Tutaj i w dalszej części przy przykładach podawana jest strona rękopisu słownika. 4 Badając terminologię kodeksów z lat 1918–1940, obliczono, że nazwy osób stanowią w nich niemal jedną siódmą wszystkich terminów prawnych (Umbrasas 2005: 107). Oczywiście, podczas ręcznego gromadzenia materiału z tekstów nie da się uniknąć pewnej subiektywności w przypisywaniu poszczególnych jednostek do terminów prawnych lub nieprzypisywaniu ich do nich, jednak bogactwo nazw osób jest oczywiste. Podczas lektury projektu Słowniczka terminów prawnych i innych słów potrzebnych sądom okazało się, że takich nazw również jest w nim wiele – istnieje ponad 400 artykułów hasłowych, w których podano rosyjskie słowa lub połączenia wyrazowe nazywające osoby. Stanowi to około jednej dziesiątej wszystkich artykułów słownika (łącznie 3 jest ich około 4 200). Ponieważ rosyjskie jednostki w słowniku często mają więcej niż jeden litewski odpowiednik, litewskich nazw osób jest w sumie niemal 600 (wliczając te powtarzające się w różnych artykułach). Proporcja jest zbieżna – również stanowi to około jednej dziesiątej wszystkich litewskich słów i połączeń wyrazowych podanych w słowniku (łącznie jest ich niemal 5 900). Rzeczywiście, należy powiedzieć, że niektóre rosyjskie słowa mogą być używane zarówno przymiotnikowo, jak i rzeczownikowo, dlatego nie zawsze jest jasne, czy chodzi o cechę, czy o nazwę osoby, np.: безвѣстно-отсутствующiй – zaginiony, nie wiadomo, gdzie zaginiony, zaginėlis (3), неграмотный – analfabeta, nieumiejący pisać (49), присяжный – zaprzysiężony, zaprzysiężony [członek ławy przysięgłych] (84), уполномоченный – upoważniony, pełnomocnik (113). W tym przypadku nudingėlis, beraštis, prisiekusis, įgaliotinis mogą już być traktowane jako nazwy osób, natomiast znajdujące się obok nich odpowiedniki – nie. Porównajmy jeszcze hasła пострадавшiй – poszkodowany, pokrzywdzony, nukentėjėlis (76), потерпѣвшiй – poszkodowany, nukentėjėlis, pokrzywdzony (77), w których tylko nukentėjėlis wyraźnie nazywa osobę i dlatego został poddany analizie, natomiast pozostałe sąsiadujące litewskie odpowiedniki nie zostały uwzględnione w badaniu (jednocześnie z przykładu wynika, że występują powtórzenia). Nawet w przypadku rzeczowników w słowniku czasami dobrano odpowiednik o znaczeniu cechy (jeden lub obok rzeczownika), np.: недоимщикъ – ten, kto nie zapłacił podatków (49), старожилъ – stary mieszkaniec miejscowy; mieszkający tu od dawna (105). Słownik jest zróżnicowany gramatycznie – występują w nim rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki i inne części mowy, a także różne połączenia. Odpowiedniki różniące się gramatycznie są czasami zapisywane w jednym szeregu bez wyraźnego rozróżnienia leksykograficznego. Z całego materiału z punktu widzenia badania istotne są litewskie rzeczowniki, natomiast starano się oddzielić od litewskich przymiotników i imiesłowów charakteryzujących osoby, chyba że dostrzeżono możliwość substantywizacji (zazwyczaj jej oznaką jest forma zaimkowa (np.: kaltas (9) odrzucono, a kaltasis (9) uwzględniono) albo niektóre formanty, takie jak be-, -tinis, których obecność sprawia, że wyrazy mają tendencję do substantywizacji, np.: beprotis (4), kviestinis (75)). Niemniej jednak uznanie któregoś z elementów leksykalnych za nazwę osoby może być jedynie interpretacją badacza dotyczącą potencjalnej substantywizacji. Należy dodać, że powtarzające się w słowniku człony są niekiedy dopisywane (np., единоличный судья – jedyny sędzia, sędzia działający samodzielnie, sędzia jednoosobowy, sędzia jedyny (23)), a niekiedy – pomijane (np., акцизный надзиратель – poborca akcyzy, nadzorca (45)). W drugim przypadku przyjmuje się, że są tu dwa odpowiedniki: poborca akcyzy i nadzorca akcyzy. Przykład strony słownika zawierającej nazwy osób zob. na rysunku. 3 Artykuł rozumiany jest tutaj zgodnie z Umbrasas 2011: 111. 5 Rysunek. Przykład tekstu projektu słowniczka terminów prawnych i innych słów potrzebnych sądom z nazwami osób (część strony 76) Prawo jest systemem zasad i norm ustanawiającym i gwarantującym ogólny społeczny porządek normatywny (VLEe). Tak więc prawo można zasadniczo wiązać ze wszystkimi dziedzinami, jeśli tylko wchodzą one w sferę regulacji prawnej, dlatego naturalne jest, że w języku prawnym potrzebne są różnorodne terminy. Część z nich ma bardziej prawniczy charakter, część zaś – bardziej fachowy, pochodzi z tych dziedzin, które są regulowane. Na osobę w prawie można patrzeć zarówno jako na działający podmiot, jak i jako na regulowany przedmiot. Mówiąc o stosunkach społecznych, osoby trzeba scharakteryzować, nazwać, przypisać do określonych kategorii – uniknięcie nazw osób jest niemożliwe. W projekcie słowniczka terminów prawnych i innych słów potrzebnych sądom widoczne są zarówno nazwy osób o bardziej ogólnym charakterze, które mogą być istotne nie tylko w kontekście prawa, jak i swoiste terminy, które, jak można przypuszczać, zostały utworzone właśnie na potrzeby prawa. Tytuł słownika akcentuje potrzeby sądu, a zatem terminów najprawdopodobniej potrzebowano przede wszystkim przy rozpatrywaniu i opisywaniu zarówno spraw cywilnych, jak i karnych, a także przy rozstrzyganiu innych kwestii prawnych, rejestrowaniu faktów prawnych itp. W dalszej części artykułu zebrane ze słownika nazwy osób są omawiane i przedstawiane na przykładach w grupach tematycznych. 6 OGÓLNE NAZWY OSÓB Praktyczne przeznaczenie analizowanego słownika może uzasadniać włączenie do niego ogólnych nazw osób. Nazwy te nie są wyłącznie prawnicze, mogą być używane także do celów niespecjalistycznych przy określaniu osób, na przykład: według wieku – niemowlę (младенецъ, 43), dziewczyna (дѣвица, 22), małoletni (несовершеннолѣтнiй, 51), nastolatek (подростокъ, 72), staruszka (бабка, 2); według miejsca zamieszkania – w tym aspekcie istotne może być rozróżnienie długości zamieszkiwania w określonym miejscu, np.: stały mieszkaniec (обыватель, 56), stary mieszkaniec miejscowości (старожилъ, 105), rdzenny mieszkaniec (коренной житель, 38), albo charakteru (nie)zmieniania miejsca zamieszkania, wyrażając tym częściowo także opozycję swojskości–obcości: emigrant (эмигрантъ, 119), zesłaniec-osadnik (ссыльно-поселенецъ, 105), cudzoziemiec, obcokrajowiec (иностранецъ, 33), miejscowy mieszkaniec (мѣстный житель, 44; туземецъ, 109), miejscowy człowiek według zaangażowania we (туземецъ, 109); wspólną działalność – ukazując ogólny związek z innymi osobami, społeczeństwem itp., np.: osoba podzielająca poglądy (единомышленникъ, 23), uczestnik (участникъ, 115), towarzysz, wspólnik (товарищъ, 108), uczestnik tłumu (участникъ толпы, 115), członek (членъ, 118), poprzednik (предшественникъ, 80), człowiek obowiązku (человѣкъ долга, 21), zwolennik (послѣдователь, 76), pełnoprawny członek (непремѣнный членъ, 51), działacz społeczny (дѣятель (общественный), 23), społecznik, członek wspólnoty (общественникъ, 55); według stanu zdrowia – należy wymienić głuchoniemego (глухонѣмой, 17), słowo изувѣръ (32) przetłumaczono w słowniku jako degenerat, zwyrodnialec, potwór i tutaj, być może, chodzi o osobę mającą wyraźne oznaki fizycznego i (lub) psychicznego zwyrodnienia (por. znajdujące się obok изувѣрить – okaleczyć), chociaż tym rosyjskim słowem mogła być określana także osoba szczególnie okrutna. Podano wiele nazw osób z zaburzeniami intelektualnymi – слабоумный (98) przetłumaczono jako 4 słabowity umysłowo, ograniczony umysłowo, безумный (4) – szaleniec, obłąkaniec, wariat, słowo wariat podano także jako odpowiednik сумашедшiй (107), умалишенный (112). W Rosji pierwsze ustawy określające sytuację osób chorych psychicznie i ich odpowiedzialność pojawiły się dość wcześnie; jeszcze w 1722 r. car Rosji Piotr I zakazał „głupcom zawierać małżeństwa”, a po ogłoszeniu niepodległości przejęto rosyjskie prawo. Obowiązujący na Litwie projekt rosyjskiego statutu karnego określał, kiedy „słabowarci umysłowo i szaleńcy” są poczytalni lub niepoczytalni (Radavičius 2004: 24, 28). W źródłach prawnych z tego okresu można znaleźć również wyjaśnienia różnicy między tymi terminami: „szaleńcy to ci, którzy od dzieciństwa nie mają zdrowego rozsądku”, „obłąkani to ci, którzy, utraciwszy rozum wskutek jakiegoś zdarzenia i stawszy się chorymi, czasami dochodzą do szału” (Šalkauskis 1933: 68). Terminy określające zaburzenia intelektualne zmieniały się na przestrzeni dziejów niejednokrotnie (szerzej zob. Gedzevičienė 2021), w ostatnim czasie ocenia się je szczególnie wrażliwie, unika się nazw nacechowanych konotacyjnie, większy nacisk kładzie się na określenie zaburzenia, a nie osoby. 4 W słowniku znajduje się również opisujący osobę przymiotnik luošas (увѣчный, 111). 7 Zarówno z prawnego, jak i z innych względów ważne są nazwy osób według ich statusu. Do słownika włączono nazwy według statusu stanowego, np.: bajoras (дворяникъ, 19), bajoras dvarininkas (помѣстный дворянинъ, 74), čyžininkas (оброчникъ, 55; чиншевикъ, 118), dvarininkas (помѣщикъ, 74), nebajoras (разночинецъ, 90), šlėkta (дворяникъ, 19), valstietis (крестьянинъ, 39). Jako odpowiedniki słowa шляхта (119) podano šlėktos, smulkūs bajorai, plikbajoriai. Istotny jest również status ekonomiczny, np.: atleistinis (состоящiй на льготѣ, 42), emeritas, pensininkas (пенсiонеръ, 65), neišsigalįs skolininkas (несостоятельный должникъ, 51), nusigyvenėlis, bankrutas (банкротъ, 3), nusigyvenęs prekininkas (несостоятельный торговецъ, 52), nusigyvenęs skolininkas (несостоятельный должникъ, 51), pavargėlis, nuskurdėlis (бѣдный, 7), valkata (бродяга, 6). Jak widać, nazwy te często wyrażają aspekt negatywny, istnieją jednak również przykłady statusu określanego na podstawie cech pozytywnych, np.: garbės pilietis, pagarbos pilietis (почетный гражданинъ, 77), patronas (патронъ, 65), labdarys (благотворитель, 5). Status w stosunku do religii i państwa wskazują nazwy: odszczepieniec (раскольникъ, 91; сектантъ, 97), obywatel (гражданинъ, 17), samowładca (самодержецъ, 95), poddany (подданный, 70). Osobę zaginioną lub zmarłą określono odpowiednio jako zaginiony (безвѣстно-отсутствующiй, 3), przepadły (пропавшiй безъ вѣсти, 87), nieboszczyk (мертвое тѣло, 43), zmarły (умершiй, 113). NAZWY OSÓB WEDŁUG STOSUNKÓW POKREWIEŃSTWA I RODZINNYCH Przy ustalaniu obowiązków alimentacyjnych, więzi małżeńskich i praw spadkowych ważne są nazwy osób według stosunków pokrewieństwa i rodzinnych. W słowniku nazwy te tworzą znaczącą grupę. Podano kategoryczne nazwy osób: krewny wstępny (восходящiй родственникъ, 12), krewny boczny (боковой родственникъ, 6), krewni zstępni (нисходящiе родственники, 52), a także niemało nazw wskazujących na konkretne więzi pokrewieństwa, np.: teściowa (свекровь, 96), bratanek, kuzyn (двоюродный братъ, 19), wuj 5 (дядя, 23), szwagier (деверь, 19), siostrzenica (племянница, 68), synowa (невѣстка, 48; сноха, 100), siostra cioteczna, kuzynka (двоюродная сестра, 19), siostrzeniec (племянникъ, 68), szwagierka (своячина, 96), powinowaty (свойственникъ, 96), szwagier (своякъ, 96; шуринъ, 119), teściowa (теща, 108), teść (тесть, 108). Stosunki między małżonkami nie są uważane za pokrewieństwo, lecz semantycznie się do niego zbliżają. Podano kilka nazw związanych z małżeństwem, np.: narzeczeni (брачущiеся, 6), narzeczona, oblubienica, panna młoda (невѣста, 48), małżonkowie (супруги, 107), narzeczony, pan młody (женихъ, 24), mąż i żona (супруги, 107). Z prawnego punktu widzenia istotne są stosunki powstające nie tylko w rodzinie pierwotnej, lecz także w przypadku ponownych małżeństw lub adopcji, dlatego do słownika włączono następujące nazwy osób: augintinis (прiемышъ, 85), įdukra (прiемная дочь, 85), įmotė (прiемная мать, 85), įsūnintojas (усыновитель, 115), įsūnis (прiемный сынъ, 85), įtėvis (прiемный отецъ, 85; усыновитель, 115), pamotė (мачиха, 42), patėvis (вотчимъ, 12), podukra (падчерица, 64), posūnis (пасынокъ, 65). Za prawowite uważano wówczas dzieci urodzone w małżeństwie; istnieją nazwy rodziców i 5 Obok свекоръ (96) pozostawiono bez odpowiednika. 8 zwłaszcza w aspekcie prawowitości dzieci („dzieci uznane za prawowite uważa się za prawowite od dnia zawarcia małżeństwa przez ich rodziców” (Šalkauskis 1933: 43)), np.: pakištasis vaikas, netikras vaikas (подложное дитя, 71), pavainikis kūdikis (внѣбрачный ребенокъ, 10; дитя, рожденное внѣ брака, 6), primestinis vaikas (подкинутый ребенокъ, 70), radvila (найденышъ, 46), rastinis kūdikis (внѣбрачный ребенокъ, 10; дитя, рожденное внѣ брака, 6), teisės tėvas (законный отецъ, 26), teisės vaikai (законныя дѣти, 26), teisės vaikas, teisinis vaikas (законнорожденный, 26). W słowniku pavainikis podano wyłącznie jako przymiotnik, lecz w ówczesnym prawie używano terminu rzeczownikowego: „pavainikiai są usankcjonowani małżeństwem rodziców” (Šalkauskis 1933: 43). W słowniku znajduje się także pavaikinis kūdikis (незаконный ребенокъ, 49), lecz najprawdopodobniej jest to błąd. Po śmierci członka rodziny aktualne stają się nazwy osób našlaitis, našlaitė (сирота, 97), našlė (вдова, 7), našlys (вдовецъ, 7), palikuonis, papėdininkas (потомокъ, 77), natomiast пережившiй супругъ (66) nie przetłumaczono. Z tym wiążą się także nazwy osób występujące w stosunkach opieki i kurateli, np.: globėjas (опекунъ, 58; попечитель, 75), globėjas patarėjas (попечитель, 75), globėjas saugotojas, globėjas prižiūrėtojas (опекунъ-блюститель, 5), globotinis (опекаемый, 58), globotojas (опекунъ, 58), rūpintojas 6 (попечитель, 75), (ap)rupintojas (опекунъ, 58). Istnieją nazwy wywodzące się ze stosunków pokrewieństwa i rodziny, którymi osoby określano także pod innymi różnymi względami, np.: wyvartota sesuo (выдѣленная сестра, 14), kiltininkas (родоначальникъ, 93), namiškis (домочадецъ, 21), protėvis (предокъ, 79), šeimynikštis (домочадецъ, 21). Można tu również wymienić słowo bevaikis (бездѣтный, 3; безпотомственный, 4), choć mogło ono być używane także jako przymiotnik. NAZWY OSÓB WEDŁUG SPECJALIZACJI W celu regulacji i klasyfikacji współcześnie na poziomie międzynarodowym i krajowym sporządza się klasyfikatory zawodów (zob. LPK 2023), niekiedy wydaje się również słowniki nazw zawodów (np.: Andriuškevičienė i in. 2005; 2006). Po ogłoszeniu niepodległości w 1918 r., gdy język litewski zaczęto używać do oficjalnych celów państwowych, pojawiła się potrzeba oficjalnego określenia także niektórych stanowisk, specjalności itp. Potrzeba uzgodnienia takich terminów mogła być przyczyną, dla której do projektu Słowniczka terminów prawniczych i innych potrzebnych sądom słów licznie włączano różne nazwy osób według specjalizacji. Uwzględniono różne dziedziny, także te, które nie mają bezpośredniego związku z prawem. Widać niemało nazw osób określających rzemieślników, wykonawców prac technicznych itp. Istnieje kilka nazw o bardziej ogólnym charakterze, np.: amato darbininkas, amatininkas (мастеровой, 42), cecho meistras (цеховой мастеръ, 117), priedienis (поденщикъ, 70), darbo bendrovininkas (артельщикъ, 2), pusmeistris (подмастерье, 71), a także dość wiele nazw ukierunkowujących na konkretną działalność opartą na pracy fizycznej, np.: bandininkas (гуртовщикъ, 18), dailidė (зодчiй, 31; плотникъ, 68), gaisrininkas (пожарный, 72), kalvis (кузнецъ, 40), krosnius (печникъ, 67), kurjeris, pasiųstinis (курьеръ, 40), kurpius 6 Błąd ortograficzny, powinno być (ap)rūpintojas. 9 (сапожникъ, 95), doręczyciel (почтальонъ, 77), marynarz (корабельщикъ, 38), robotnik rolny (сельскiй рабочiй, 97), myśliwy (охотникъ, 63), leśniczy (лѣсникъ, 42), przewodnik (проводникъ, 86), akuszerka, odbierająca poród (повивальная бабка, 68), garncarz (гончаръ, 17), ślusarz (слесарь, 98), grawer (граверъ, 17; рѣзчикъ (печатей), 94), eunuch (скопецъ, 98), stróż (сторожъ, 105), flisak (водоходецъ, 10), krawiec (портной, 75), pielęgniarka 7 (сидѣлка (при больномъ), 97), stolarz (столяръ, 105), budowniczy (зодчiй, 31), szklarz (стекольщикъ, 105), ślusarz (слесарь, 98), tokarz (токарь, 109), robotnik portowy (портовый рабочiй, 75), woźnica, furman (возчикъ, 11), mamka, karmicielka (кормилица, 39). Analogiczna grupa – nazwy osób, którymi określono wykonawców pracy intelektualnej, tj. osoby, których działalność opiera się przede wszystkim na pracy umysłowej i podejmowaniu decyzji, choć mogą obejmować również aspekty pracy fizycznej, np.: archiwista (архиварiусъ, 2), artysta (художникъ, 117), lekarz praktykujący (практикующiй врачъ, 78), leśniczy (лѣсничiй, 42), kontroler jakości (браковщикъ, 6), rzeczoznawca (оцѣнщикъ, 64), pilot morski (лоцманъ, 42), licytator 8 (аукцiонистъ, 2), dozorca szpitala (смотритель больницы, 99), makler (маклеръ, 42), geometra (землемѣръ, 30), leśniczy (лѣсничiй, 42), dozorca budynku (смотритель зданiя, 99), kasjer przychodów i rozchodów (приходо-расходчикъ, 85), dozorca targowiska (базарный староста, 105), pisarz (сочинитель, 103), dozorca pałacu (смотритель 9 зданiя, 99), księgowy (счетоводъ, 107), rachmistrz, liczący (счетчикъ, 107), rachmistrz (счетчикъ, 107), zarządca majątku (управляющiй (имѣнiемъ), 113), farmaceuta (фармацевтъ, 116), pomocnik aptekarza (аптекарскiй помощникъ, 2), tłumacz (переводчикъ, 65). Swoją drogą interesujące jest, że журналистъ (24) w słowniku przetłumaczono jako laikraštininkas, dienoraštininkas. To ostatnie słowo nie tylko nie jest odnotowane w tym znaczeniu, lecz w ogóle nie zostało zarejestrowane w LKŽe. Taip pat esama bendresnio pobūdžio, į konkretų objektą ar veiksmą neorientuojančių intelektinio darbo atlikėjų pavadinimų, pvz.: antrininkas (замѣститель, 27; товарищъ, 108), atstovas (замѣститель, 27), darbadirbys (прикащикъ, 83), darbų dirbėjas (производитель работъ, 86), įsakytinis (прикащикъ, 83), kantorininkas (конторщикъ, 38), padėjėjas (товарищъ, 108), patarėjas (совѣтникъ, 101), pavestinis (прикащикъ, 83), pirmininko padėjėjas, pirmininko antrininkas (товарищъ предсѣдателя, 108), prievaizdas (надзиратель, 45; надсмотрщикъ, 45), prižiūrėtojas, rūpintojas (завѣдывающiй, 24), sekretorius (секретарь, 97), tarytojas (совѣтникъ, 101), tarnas (служитель, 99), tarnautojas (служащiй, 99), 10 vietininkas (замѣститель, 27). Prie intelektinio darbo atlikėjų pavadinimų taip pat galima priskirti verslininkų, verslo organizatorių pavadinimus, pvz.: kasinių pramoninkas (горнопромышленникъ, 17), krautuvininkas (лавочникъ, 40), laivininkas (судопромышленникъ, 107), mainikas (мѣняло, 44), miško verteiva (лѣсопромышленникъ, 42), pašto laikytojas (почто11 7 Błąd ortograficzny, powinno być siuvėjas. 8 W LKŽe znajduje się tylko licitatorius. 9 Powinno być rūmų. 10 Tarnas tutaj, jak się zdaje, jest równoznaczny z tarnautojas, por. raštinės tarnas (канцелярскiй служитель, 35). 11 Sądząc po rosyjskim odpowiedniku, chodzi tu o osobę zajmującą się wymianą pieniędzy. W LKŽe takiego słowa nie odnotowano, ale występują mainininkas, mainikautojas, maineiva, mainelninkas i in. 16 pośrednik (коммисiонеръ, 37), dostawca (поставщикъ, 76), przedstawiciel (предъявитель, Przy 80). nazwach podmiotów stosunków prawnych należy wspomnieć także o odnotowanych w analizowanym słowniku nazwach podmiotów stosunków spadkowych, np.: spadkobierca majątku inwentarzowego (инвентарный наслѣдникъ, 33), spadkobierca (наслѣдникъ, 48), spadkobierca ustawowy, następca prawny (законный наслѣдникъ, 26), legatariusz (легатарiй, 22 41), spadkodawca (наслѣдодатель, 48), testator, sporządzający testament (завѣщатель, 25), wykonawca testamentu wyznaczony przez zmarłą, egzekutor testamentu (душеприкащикъ, 22). Podsumowując, należy stwierdzić, że w analizowanym słowniku znajduje się około 20 rosyjskich nazw osób, których nie przetłumaczono na język litewski (w artykule wiele z nich wymieniono przy odpowiednich grupach tematycznych). Widać, że trudności w tłumaczeniu powodowały między innymi także specyficzne nazwy historyczne, np. nieprzetłumaczone бобыль (5) – tak nazywano zubożałych chłopów mieszkających i pracujących u feudała, zwolnionych od świadczeń naturalnych na rzecz państwa (Dinaev 2016: 82), a także nieprzetłumaczone вотчинникъ (12) – tak po rosyjsku określano zarządców feudalnych posiadłości ziemskich (włości dziedzicznych). Później, przy tłumaczeniu cywilnych ustaw Imperium Rosyjskiego, pisano tėvonis (Umbrasas 2005: 122). Należy mieć na uwadze, że pierwszy słownik terminów prawnych opracowywano w czasie, gdy na język litewski nie przetłumaczono jeszcze ani przejętego kodeksu cywilnego (wówczas nazywanego po prostu ustawami cywilnymi), ani kodeksów postępowania cywilnego i karnego; spieszono się jedynie z kodeksem karnym (wówczas nazywanym zarówno statutem karnym, jak i ustawami karnymi), ponieważ jego pierwsze nieoficjalne tłumaczenie ukazało się już w 1919 r., tj. jeszcze przed opracowaniem omawianego słownika rękopiśmiennego (Umbrasas 2010: 32–40). Można dodać także, że Komisję Terminologiczną przy Ministerstwie Oświaty powołano i rozpatrzono zaledwie kilkadziesiąt terminów prawnych w 1921 r. Zatem projekt pierwszego słownika terminów prawnych rzeczywiście opracowywano przy braku niezbędnych źródeł litewskich, a jego celem, jak się wydaje, było przede wszystkim selekcjonowanie terminów prawnych Imperium Rosyjskiego, tj. rosyjskich, od dawna używanych w przejętym prawie, niekoniecznie zorientowane wyłącznie na realia lat 1919–1920 (na przykład rosyjski termin Imperium Rosyjskiego предводитель дворянства (79) nie powinien już być aktualny; przetłumaczono go jako bajorų vadas, bajorvedis). Zasadniczo w artykule nie dążono do szczegółowej, rzeczowej analizy terminów ani jednostek o charakterze terminologicznym i stworzenia ich ścisłego systemu, tym bardziej że słownik nie jest objaśniający, jednak zestawienie terminów litewskich i rosyjskich zasadniczo pozwoliło zrozumieć podstawowe kategorie nazw osób, które były istotne w badanym okresie. WNIOSKI Opracowany w latach 1919–1920 w Ministerstwie Sprawiedliwości rękopiśmienny projekt słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom był pierwszą w historii Litwy próbą terminografii prawniczej, której wyników społeczeństwo nigdy nie ujrzało. Słownik opracowywano u samego zarania niepodległości, gdy oficjalny litewski język prawniczy dopiero zaczynano 22 Частный легатарiй (118) neišversta. 17 porządkować, a zasady litewskiej terminografii dopiero się kształtowały. Okoliczności historyczne i polityczne sprawiły, że podstawowe źródła prawa były wówczas rosyjskie, dlatego pojawiło się zapotrzebowanie na przekładowy rosyjsko-litewski słownik terminów prawniczych. Brak litewskich terminów prawniczych najprawdopodobniej najpierw odczuli nie twórcy prawa, które kształtowało się stopniowo, lecz pracownicy dziedzin stosowania prawa. Ponieważ już od 1919 r. praca sądów miała odbywać się w języku litewskim, niewątpliwie napotykano niemało wyzwań językowych. Najprawdopodobniej właśnie to było przyczyną, dla której Ministerstwo Sprawiedliwości pilnie przystąpiło do opracowania potrzebnego sądom słownika, który był niezbędny zarówno przy wykonywaniu czynności przedprocesowych, jak i przy wdrażaniu orzeczeń sądowych. Opracowany projekt słownika, z dzisiejszej perspektywy, jest interesujący nie tylko jako źródło poznania rozwoju języka prawnego, lecz także jako odzwierciedlenie ówczesnych realiów i aktualiów prawnych. Nie znaleziono dokumentów, z których wynikałoby, w jaki sposób dobierano materiały potrzebne do tego słownika, jednak tekst słownika pokazuje, że starano się ująć różne aspekty. Nazwom osób poświęcono dość dużo uwagi – stanowią one jedną dziesiątą słownika. Już tytuł wskazuje, że jest to nie tylko słownik terminów prawnych, lecz także innych słów potrzebnych sądom. A zatem również te nazwy osób niekoniecznie mają charakter terminologiczny i niekoniecznie można je bezpośrednio przypisać do dziedziny prawa, jednak wytyczenie granicy między terminami a nieterminami byłoby trudne. W tamtym czasie uznawano, że leksyka ta w taki czy inny sposób ma znaczenie dla pracy sądów, a zatem zaliczono ją do języka prawnego. Badanie wykazało, że na początku niepodległości nazwy osób wprowadzane do języka prawnego charakteryzowały się dość dużą różnorodnością tematyczną. Obok terminów prawniczych podawano słowa, które z dzisiejszej perspektywy wydają się w ogóle mało terminologiczne — mogą być po prostu częścią leksyki ogólnej, także nacechowaną konotacyjnie, a także terminy, które nie są terminami wyłącznie prawniczymi. Widoczne są ogólne nazwy osób według wieku, miejsca zamieszkania, stanu zdrowia itp. Niemało jest nazw osób według pokrewieństwa i stosunków rodzinnych, a przynajmniej część z nich to po prostu słowa leksyki ogólnej, których znaczenie w kontekście prawnym jest już kwestią wtórną; może nawet nie dochodzić do terminologizacji. Nieco zaskakujące jest, że w słowniku jest wiele nazw osób według specjalizacji, włączono liczne nazwy wykonawców zarówno pracy fizycznej, jak i intelektualnej. Związek wielu z nich z prawem wydaje się dość nikły, lecz zapotrzebowanie na takie nazwy mogły determinować aktualne potrzeby pracy sądów. Czym innym są nazwy osób będących urzędnikami państwowych zakładów i instytucji, organów ścigania, oficerami wojska itp. — takie nazwy zazwyczaj są oficjalnie standaryzowane, a w razie braku takiej standaryzacji włączenie ich do słownika mogło wskazywać przynajmniej na próby inwentaryzacji. Umownie za terminologię prawną prawdopodobnie najbardziej potrzebną sądom można uznać nazwy uczestników postępowania prawnego i podmiotów stosunków prawnych. W słowniku chodziło o nazwanie podmiotów posiadających podmiotowość prawną, ze szczególnym uwzględnieniem podmiotów prawa rzeczowego i zobowiązań, a także, jak wskazuje sądowe przeznaczenie słownika, dążono do nazwania tego, co jest bezpośrednio istotne dla sądów – uwzględniono nazwy stron postępowania, oskarżonych, oskarżycieli, osób pokrzywdzonych, funkcjonariuszy prowadzących postępowanie przygotowawcze i reprezentujących państwo przed sądem, sędziów, wykonawców orzeczeń sądowych, adwokatów, biegłych, świadków i innych osób związanych z procesem, a także przedstawiono niemało słów określających przestępców, sprawców wykroczeń i innych naruszycieli norm prawnych. 18 Ówczesna sytuacja prawna oraz przejęcie aktów prawnych Imperium Rosyjskiego sprawiły, że słownik opracowywano w celu przetłumaczenia rosyjskich terminów lub innych jednostek leksykalnych na język litewski. Dobór rosyjskich terminów, jak można przypuszczać, opierał się na praktyce sądowej ukształtowanej jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości oraz na źródłach wykorzystywanych przez sądy, w tym na dość starych źródłach Imperium Rosyjskiego. Tak więc w istocie poszukiwano tu litewskich odpowiedników terminów lub po prostu słów funkcjonujących w języku prawnym rosyjskim pod koniec XIX i na początku XX wieku, które w czasie opracowywania słownika mogły określać nawet pojęcia niekoniecznie istotne dla Litwy po ogłoszeniu niepodległości, lecz pozostawały związane z przejętym prawem. Na przykład właśnie przejęte prawo zadecydowało o włączeniu do opracowywanego słownika nazw osób duchownych. Chociaż nazw osób włączonych do projektu Słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom nie można uznać za wyczerpujący zbiór, to jednak już na podstawie samej ich liczby można stwierdzić, że w słowniku przedstawiono trzon nazw osób istotnych wówczas dla praktyki prawniczej, a nawet dla historii, natomiast przekładowy charakter słownika i wysiłki zmierzające do dobrania możliwych litewskich odpowiedników sprawiły ponadto, że liczba litewskich nazw osób znacznie przewyższa liczbę jednostek rosyjskich. LITERATŪRA Andriuškevičienė Danguolė, Tamulevičius Algirdas, Valiukėnas Vytautas 2005: Inžinieriai, technikai ir technologai: trikalbis aiškinamasis žodynėlis [Engineers, Technicians, and Technologists: Trilingual Vocabulary], Vilnius: Lietuvos darbo rinkos mokymo tarnyba. Andriuškevičienė Danguolė, Tamulevičius Algirdas, Valiukėnas Vytautas 2006: Vadovai ir vadybininkai: trikalbis aiškinamasis žodynėlis [Heads and Managers: Trilingual Vocabulary], Vilnius: Lietuvos darbo rinkos mokymo tarnyba. Baranauskas Egidijus, Laurinavičius Kęstutis, Pakalniškis Vytautas, Vasarienė Dalia 2010: Daiktinė teisė [Property Law], Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. Deviatnikovaitė Ieva 2021: Lietuvių kalba tarpukario teisėje [Legal Lithuanian Language in the Interwar Period]. – Logos 106, 156–172. Prieiga internete: http://www.litlogos.eu/L106/Deviatnikovaite.html. Dinaev I. Z. 2016: Istoriko-pravovoj terminologičeskij slovar' [Historical and Legal Terminology Dictionary], Groznyj: Čečenskij gosudarstvenyj universitet. DJTŽ: Del juridinių terminų žodyno [Regarding the Glossary of Legal Terms]. – Lietuva, 1919, lapkričio 3, 2. Džežulskienė Judita 2001: Asmenų pavadinimai, reiškiami veiksmažodiniais mobiliaisiais daiktavardžiais (substantiva mobilia) [Motion Nouns in Lithuanian]. – Acta Linguistica Lithuanica 44, 55–69. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/1235. 19 Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys [Lithuanian Terminology: Theory and Management Principles], Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaudinskaitė Danguolė 2021: Sinonimiški bendrašakniai asmenų pagal profesiją pavadinimai: daryba, semantika, stilistika ir vartosena [The Synonymous Conjugate Personal Names by Profession: Formation, Semantics, Stylistics and Usage]. – Acta humanitarica academiae Saulensis 28, 8–28. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/actahas/article/view/33022. Gedzevičienė Dalia 2021: Lietuviškų intelekto sutrikimą ir jo lygius įvardijančių terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai [Change of Terms Defining Intellectual Disability and Its Levels in Lithuania and Change-determining Factors]. – Terminologija 28, 114– 152. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2074. Gritėnienė Aurelija 2016: Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje [Personal Names in the Northern Panevėžiškiai Subdialect]. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 224–242. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/850. Gritėnienė Aurelija 2018: Šiaurės panevėžiškių vaizdingieji asmenų pavadinimai [Figurative Names of Persons in Northern Aukštaitian Subdialect of Panevėžys]. – Rytų aukštaičių patarmė: kaita ir pokyčiai, Vilnius: Baltijos kopija, 318–342. Prieiga internete: https://talpykla.elaba.lt/elabafedora/objects/elaba:34365353/datastreams/MAIN/content. Juozapaitienė Rusnė 2011: Bažnytinės santuokos registracija Lietuvoje: istorija ir dabartis [Inclusion of Church Marriage into the State (Civil) Register in Lithuania: History and the Present Time]. – Kultūra ir visuomenė 2(3), 101–123. Prieiga internete: https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/20e6f9f8-8074-43f8-bf24b38a0997b98a/content. Kiškis Alfredas 2017: Lietuvos kriminologijos raida 1918–2017 m.: šimtmečio patirtis [The Development of Lithuanian Criminology in 1918-2017: the Experience of a Century], Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002) [Lithuanian Language Dictionary 1–20 (1941–2002)], red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/. LPK 2023: Lietuvos profesijų klasifikatorius [Lithuanian Classification of Occupations]. Prieiga internete: https://www.profesijuklasifikatorius.lt. Mančinskas Česlovas 1998: Policija Lietuvoje 1918–1940 metais: mokymo leidinys [The Police in Lithuania 1918-1940: Educational Book], Vilnius: Lietuvos teisės akademija. 20 Pečkuvienė Laima 2014: Dėmenį bendrturintys asmenų pavadinimai ir jų darybos ypatumai administracinėje kalboje [Formation Peculiarities of Terms Containing Component Bendrin Administrative Language]. – Socialinių mokslų studijos 6(3), 648–660. Prieiga internete: https://cris.mruni.eu/server/api/core/bitstreams/37cb7203-a254-4b51-a9876e17cef2499f/content. Radavičius Liaudginas Erdvilas 2004: Teisės psichiatrija: istorija ir dabartis [Legal Psychiatry: History and Present], Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. RŽ 1991: Religijotyros žodynas [Dictionary of Religious Studies], sud. R. Petraitis, Vilnius: Mintis. Stravinskas Petras 1939, 1940: Teisinės terminijos projektas [Legal Terminology Project]. – Teisė 48, 384–387; 49, 475–480; 50, 73–74; 51, 184–185. Šalkauskis Kazys 1933: Civiliniai įstatymai: X tomo 1 dalis [Civil Laws: Volume X, Part 1], Kaunas. Umbrasas Alvydas 2005: Asmenis įvardijantys teisės terminai 1918–1940 m. Lietuvos kodeksuose [Law Terms Naming Persons in Lithuanian Legal Codes of 19181940]. – Terminologija 12, 107–136. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/640. Umbrasas Alvydas 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: pagrindinių kodeksų terminai [Lithuanian Legal Terminology in 1918-1940: Terms from the Main Codes], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Umbrasas Alvydas 2011: Rankraštinio teisės terminų žodyno (1920 m.) sandara [The Structure of Manuscript Dictionary of Law Terms (1920)]. – Terminologija 18, 109– 141. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/418. Umbrasas Alvydas 2012: Rankraštinio teisės terminų žodyno (1920 m.) lietuviški dvižodžiai terminai [Lithuanian Two-Word Terms from the Manuscript Dictionary of Law Terms (1920)]. – Terminologija 19, 143–172. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/458. Umbrasas Alvydas 2018: Asmenų pavadinimai kompiuterijos žodynuose [Names of Persons in Dictionaries of Computer Science]. – Terminologija 25, 107–127. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/123. Vitkevičius Pranciškus Stanislovas 2004: Civilinės teisės subjekto ir civilinio teisinio subjektiškumo problemos [Problems of Civil Law Subject and Civil Legal Subjectivity]. – Jurisprudencija 55(47), 102–113. Prieiga internete: https://ojs.mruni.eu/ojs/jurisprudence/article/view/3240/3038. VLEe: Visuotinė lietuvių enciklopedija [Universal Lithuanian Encyclopedia]. Prieiga internete: https://www.vle.lt/. 21 Zemlevičiūtė Palmira 2020: Medicinos asmenų pavadinimai 1920 metų nepriklausomos Lietuvos pirmajame Medicinos žurnale [Names for Actors in the Medical Field in the 1920 Issues of Medicina, the First Medical Magazine in Independent Lithuania]. – Lituanistica 66(4), 302–322. Prieiga internete: https://www.lmaleidykla.lt/ojs/index.php/lituanistica/article/view/4364.