Terminų trumpumo principas: vertinimas ir taikymas terminų tvarkyboje

Terminologia / Terminologia 2025, nr 32, s. 1–39 Odsyłacz do treści / Contents link ISSN 2669-2198 (elektroniczne / online) Copyright © 2025 Ramunė Vaskelaitė. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji „Creative Commons‚ uznanie autorstwa”, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-09-26. Accepted: / Przyjęto: 2025-11-13. 1 ZASADA ZWIĘZŁOŚCI TERMINÓW: OCENA I ZASTOSOWANIE W ZARZĄDZANIU TERMINOLOGIĄ Zasada zwięzłości terminów: ocena i zastosowanie w terminologii Zarządzanie RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: ramune.vaskelait[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 Kierunki badań naukowych: terminologia litewska; badania norm i użycia współczesnego języka litewskiego. https://doi.org/10.35321/term32-08 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule analizowana jest jedna z zasad terminologii – zasada zwięzłości terminów, uważana zarówno za zasadę tworzenia terminów, jak i ich porządkowania. Najpierw omówiono ocenę tej zasady w litewskich pracach terminologicznych, aby uchwycić możliwe problematyczne jej aspekty oraz czynniki mogące decydować o jej problematyczności, a następnie skupiono się na danych dotyczących długości terminów, pokazujących, jak zasada zwięzłości stosowana jest w pracach porządkujących terminy różnych kierunków. SŁOWA KLUCZOWE: termin, zasady terminologii, zasada zwięzłości, komputerowe porządkowanie terminów, leksykograficzne porządkowanie terminów, tekstowe porządkowanie terminów. ABSTRACT Artykuł analizuje jedną z zasad terminologii – zasadę zwięzłości terminologicznej, uznawaną za zasadę zarówno tworzenia terminów, jak i zarządzania terminami. W pierwszej kolejności omówiono ocenę tej zasady w terminologii litewskiej w celu zidentyfikowania jej potencjalnie problematycznych aspektów oraz czynników, które mogą powodować problemy, a następnie uwaga skupia się na danych dotyczących długości terminów, pokazujących, jak zasada zwięzłości przejawia się w różnych kierunkach zarządzania terminologią. SŁOWA KLUCZOWE: termin, zasady terminologii, zasada zwięzłości, komputerowe zarządzanie terminami, leksykograficzne zarządzanie terminami, tekstowe zarządzanie terminami. 2 WSTĘP Zasada zwięzłości terminów formułowana jest jako jedna z zasad terminologii, mających zastosowanie zarówno przy tworzeniu terminów, jak i przy ich porządkowaniu. Niemniej jednak rzeczywiste dane terminologiczne ujawniają, że nie zawsze i nie wszystkie zasady terminologii są przestrzegane, toteż niektóre z nich, a także sama tradycyjna terminologia, od pewnego czasu są mocno krytykowane (zob. np. Temmerman 1997; 1998; Myking 2001; Cabré 2003). Formułuje się nowe podejścia, a wraz z nimi nowe zasady (zob. np. Temmerman 2000). Niektóre zasady zakładane przez tradycyjną terminologię są kwestionowane również przez litewskich terminologów, na przykład sformułowana na początku nauki o terminologii jako jedna z głównych zasada jednoznaczności terminów, zgodnie z którą każdy termin powinien oznaczać tylko jedno pojęcie, a każde pojęcie powinno być nazwane tylko jednym terminem (np.: Keinys 2013; Mitkevičienė 2020). Jednak zasada zwięzłości terminów przynajmniej w terminologii litewskiej nie doczekała się większej uwagi. Przedstawia się pewne uwagi na jej temat, jednak w odrębnym opracowaniu zasada ta nie była analizowana. W niniejszym artykule koncentrujemy się właśnie na zasadzie zwięzłości terminów. Celem jest zbadanie, czy jest ona problematyczna jako zasada porządkowania terminów. W tym celu przeprowadza się dwuetapowe badanie. W pierwszej kolejności, wychodząc od uwag przedstawianych w terminologii litewskiej na temat tej zasady lub kwestii zwięzłości terminów, dąży się do ustalenia, czy problematyczna jest teoretyczna ocena tej zasady, oraz do uchwycenia możliwych czynników problematyczności. Po ujawnieniu się czynników niektóre z nich są weryfikowane poprzez analizę rzeczywistych danych dotyczących porządkowania terminologii, co pozwala ustalić, czy w porządkowaniu terminologii występują różnice w stosowaniu zasady zwięzłości. Ponieważ nie jest tu przedstawiane studium naukowe ani monografia, lecz jedynie artykuł naukowy, w teoretycznej części pracy nie dąży się do zarejestrowania wszystkich uwag dotyczących kwestii zwięzłości terminów, przedstawianych w pracach litewskiej terminologii. Najwięcej uwagi poświęca się podstawowym pracom litewskiej terminologii, w których w omawianej kwestii przedstawiane są różnego rodzaju uwagi. Uwaga koncentruje się na publikacjach z końca XX i XXI wieku, nie unika się jednak uwzględnienia także niektórych prac opublikowanych nieco wcześniej, mogących ukazać kształtowanie się koncepcji zasady zwięzłości w litewskiej terminologii. Terminologia określająca zarówno główny przedmiot niniejszej pracy, jak i cały zbiór zasad terminologii, jest znacznie zróżnicowana, dlatego pojawia się problem nazwania analizowanego obiektu. W pracach terminologicznych omawiane zasady nazywane są zarówno zasadami terminologii (np.: ISO 704-87; Noreikaitė 1994; Klimavičius 2003: 12; TŽR 2007), jak i wymaganiami terminologii (np.: Keinys 2005 [1987]: 459; Gaivenis 2014 [1994]: 206), a także wymaganiami wobec terminów (np., Gaivenis 2014 [1994]: 206–213) lub wymaganiami stawianymi terminom (np.: Keinys 2005 [1994]: 262). Odpowiednio nazywane są także poszczególne zasady, a interesująca nas – jako zasada zwięzłości (np., Gaivenis 2014 [1990]: 406) lub jako wymóg zwięzłości (np., Gaivenis 2014 [1997]: 195, 238). Główny człon terminu „wymaganie” wydaje się częstszy w pracach o charakterze dydaktycznym lub skierowanych do twórców terminów (np.: TV 2006: 2; Bielinskienė i in. 2014: 145; Mickienė, Briaukienė 2016: 47), natomiast w rozważaniach nad teoretycznymi zagadnieniami terminologii częstszy wydaje się termin „zasada”. Jednak nie zawsze tak jest. Np. opublikowany w 1979 r. obszerny artykuł Kazimierasa Gaivenisa nosi tytuł „Ogólne zasady 3 tworzenia i normalizacji terminologii litewskiej‚ (Gaivenis 2014 [1979]: 107–117), a inny jego artykuł, ukierunkowany na rozważania teoretycznych zasad terminologii, – „Językowe i logiczne wymagania wobec terminów‚ (Gaivenis 2014 [1994]: 206–213). Nieuniknione jest występowanie synonimów nawet w jednej pracy. Niemniej jednak, uwzględniając wspomnianą tendencję, jako ogólny wybrano tutaj termin zasada zwięzłości terminów (a także jego skróconą formę aptariant kitų autorių darbus bus pavartojamas ir jų vartotas terminas. Šalutinis termino zasada zwięzłości), tylko człon prawie się nie różnicuje. Termin zasada ekonomii lub zasada ekonomiczności, używany w odniesieniu do zasad normalizacji litewskiego języka ogólnego, jest rzadki w litewskich pracach terminologicznych. Używał go K. Gaivenis (2002: 96–97), porównując zasady terminologii z zasadami normalizacji języka ogólnego. OCENA ZASADY Różnice w ocenie teoretycznej O tym, czy zasadę zwięzłości terminów uważa się za zasadę terminologii, można przede wszystkim wnioskować z wyliczania lub omawiania tych zasad. Przy wyliczaniu zasad zasada zwięzłości jest zwykle wymieniana. Oto w Małym słowniku terminologii dydaktycznej, do którego włączono termin wymagania wobec terminów, wśród wymienianych podczas jego objaśniania wymagań: dogodności słowotwórczej, systemowości, neutralności stylistycznej, poprawności i precyzji wspomina się również o zwięzłości (Kvašytė 2005: 79), co oznacza, że uważa się ją za zasadę tej samej rangi lub poziomu co inne wymienione zasady. Stasys Keinys, oceniając terminologię bibliotekoznawstwa i bibliografii, również wcześniej wylicza wymagania stawiane terminom, a wśród nich wymienia także zwięzłość: „Terminom stawia się niemało tikslumas, sistemiškumas, taisyklingumas, objektyvumas (nejausmingumas), trumpumas, różnorodnych wymagań – jednoznaczność, przejrzystość (językowe uzasadnienie znaczenia) 1 itp.‚ (Keinys 2005 [1996]: 246). W metodycznej książce dydaktycznej Aspekty terminologii litewskiej wymagania stawiane terminom omawia się osobno, a jako jedno z nich omawia się również zwięzłość (Mickienė, Briaukienė 2016: 49–50). Na początku książki, omawiając pojęcie terminu, również stwierdza się, że „każdy termin powinien być poprawny, precyzyjny, systemowy, krótki, neutralny stylistycznie i dogodny słowotwórczo‚ (Mickienė, Briaukienė 2016: 12). Aušra Rimkutė-Ganusauskienė (2023: 19–24), dążąc w studium naukowym do ustalenia wartości terminologicznej nazw odzieży używanych w źródłach z początku XXI wieku, wcześniej omawia kryteria, według których będzie ona oceniana, tj. wymagania stawiane 2 terminom, a wśród nich – również wymóg zwięzłości. To, że zasadę zwięzłości uważa się za jedną z zasad terminologii, wynika również z uwag przedstawianych w różnych pracach terminologicznych. Np. już w artykule z 1969 r. K. Gaivenis (2014 [1969]: 521) pisał, że termin złożony może być poprawnie utworzony, logicznie sensowny i naukowo umotywowany, ale nieprzydatny w praktycznym użyciu ze względu na dużą 1 Wszędzie skracany jest tylko artykuł autorstwa. 2 K. Gaivenis (2014 [1996]: 225), omawiając zasady terminologii, zwrócił uwagę na to, że terminu kryterium należy używać, gdy mowa o ocenianiu czegoś według zasad; kryterium – to podstawa oceny lub miara. 4 rozbudowaną formę, np. greito veikimo kietiklis (= greitasis kietiklis). Na znaczenie zasady zwięzłości wskazywała również Albina Auksoriūtė, omawiając nieścisłości w użyciu terminów złożonych: „Ważne jest, aby termin był nie tylko jednoznaczny, poprawny, precyzyjny i dogodny pod względem słowotwórczym, lecz także krótki. Szczególnie ważne jest, aby terminy złożone były jak najbardziej jasne i krótkie‚ (Auksoriūtė 1996: 48). Opisywujące połączenia wyrazowe uznała za jedną z nieścisłości w użyciu terminów złożonych i stwierdziła, że „należałoby je skrócić i przekształcić w terminy‚ (Auksoriūtė 1996: 48). S. Keinys, oceniając nazwy działów bibliotecznych, również wspominał, że „lepiej, gdy tylko jest to możliwe, nazywać prościej, krócej‚ (Keinys 2005 [1993]: 363), a omawiając dwujęzyczny słownik rosyjskich i estońskich nazw zawodów oraz stanowisk, jako jego pozytywną cechę wskazał to, że redaktorzy terminów estońskich starali się zachować tradycyjną tendencję języka do prostych, nieprzeładowanych słowami nazw, i dodał: „Krótkość, zwartość i jednoznaczność terminów są ze wszech miar pożądanymi właściwościami‚ (Keinys 2005 [1981]: 342). Jego zdaniem nie ma potrzeby za każdym razem, przy choćby niewielkiej zmianie technologii, zmieniać również nazwy zawodu, np. piekarz może nadal być nazywany piekarzem, chociaż dzisiejsza technologia pozwalałaby nazywać go operatorem półautomatycznej linii produkcji bułek, a jutro prawdopodobnie jeszcze jakoś inaczej (Keinys 2005 [1981]: 341–342). Oceniając używany termin kurator grupy, S. Keinys (2005 [1974]: 443) stwierdził, że zastępując nim szeroko dotąd używany termin kierownik grupy, szkodzi się jedynie ekonomii języka – krótsze słowo zastępuje się dłuższym. Omawiając terminy malarskie, wspominał, że w terminologii zaleca się unikać długich słów i, gdzie tylko można, używać krótszych, zatem zamiast wielowarstwowego malarstwa należy używać terminu malarstwo wielowarstwowe, tym bardziej że w tym przypadku krótsze słowo jest również poprawniejsze (Keinys 2005 [1972]: 389). Tak więc, jak widać, pojęcie krótkości wiąże się zarówno z liczbą słów tworzących termin, jak i z długością słów. W tym drugim aspekcie jako szczególnie przydatne dla terminologii S. Keinys wymieniał derywację za pomocą końcówek: derywaty z końcówkami mają przewagę nad derywatami sufiksalnymi dzięki temu, że końcówki nigdy nie wydłużają słowa (Keinys 2005 [1995]: 19), jego zdaniem derywaty z końcówkami „nadają się do terminologii, można powiedzieć, idealnie‚ (Keinys 2005 [1979]: 79). A derywaty złożone pomagają uniknąć terminów wielowyrazowych, tzn. pozwalają tworzyć „stosunkowo krótkie nazwy rodzajowe, pomagające uniknąć nagromadzenia określeń‚ (Keinys 2005 [1983]: 130). Że zasada krótkości nie wiąże się wyłącznie z liczbą słów tworzących termin, widać również na podstawie pojawiających się prób wyjaśnienia pojęcia zasady krótkości lub zdefiniowania terminu. Np. w słowniczku terminów, w którym wymagania wobec terminów wyjaśnia się jako cechy, na podstawie których tworzony jest termin, ocenia się jego odpowiedniość i zgodność z ustalonymi normami (Kvašytė 2005: 79), pojęcie oznaczone określeniem krótkość terminu wyjaśniono jako „dążenie do wyrażenia w krótszej formie terminu wszystkich cech właściwych danemu pojęciu‚ (Kvašytė 2005: 84). K. Gaivenis (2002: 96), charakteryzując zasadę krótkości, stwierdził, że „należy dawać pierwszeństwo krótszym jednostkom językowym‚. Prawdą jest, że próby zdefiniowania terminu zasady krótkości lub wyjaśnienia pojęcia, które on oznacza, są w terminologii litewskiej rzadkie. Zwykle pojęcie to uważa się za samo przez się zrozumiałe. Nie wyjaśnia się również pojęć „krótki termin‚, „długi termin‚, a zatem granica między terminami krótkimi i długimi nie zostaje wyraźnie wytyczona. 5 S. Keinys (2005 [1979]: 79), szczegółowo omawiając z punktu widzenia krótkości „idealnie odpowiednie‚ końcówkowe tworzenie terminów litewskich, wspominał pioniera nauki o terminologii Dmitrija Lotego, który twierdził, że do krótkości terminu należy dążyć tak samo jak do jego ścisłości, i wymóg ten stosował nie tylko do samych terminów, lecz także do afiksów ich tworzenia, np. przyrostków. Prace rosyjskich terminologów są cytowane również w innych wcześniejszych pracach litewskiej terminologii, w których przedstawia się różnego rodzaju uwagi dotyczące zasady krótkości terminów. Można by z tego wnioskować, że mogli oni mieć wpływ na kształtowanie się zasady zwięzłości lub na ocenę jej znaczenia w terminologii litewskiej. Tym bardziej że D. Lotė, jak wskazuje K. Gaivenis (2002: 117), jako pierwszy sformułował wymagania wobec terminów, wśród których uwzględnił również wymóg zwięzłości. K. Gaivenis również bezpośrednio stwierdza, że w latach powojennych terminologia litewska w dużej mierze zależała od terminologii rosyjskiej, ponieważ „[T]eoretycznej literatury z zagranicy prawie nie otrzymywaliśmy‚ (Gaivenis 2002: 110). Jednak sam K. Gaivenis w kwestii zwięzłości terminów, jak się wydaje, miał ostrożniejsze zdanie. W opublikowanej w 1979 r. obszernej pracy Bendrieji lietuvių terminijos kūrimo ir norminimo principai, w której po raz pierwszy podjęto próbę usystematyzowania lub sformułowania „współczesnych zasad terminologii litewskiej‚, zasada zwięzłości nie 3 została wyodrębniona jako osobna, choć zauważono, że już Kazys Girnius, próbując sformułować wymagania stawiane terminologii naukowej, wymienił wśród nich również to, „aby nazwa była krótka, ponieważ długie nazwy wieloczłonowe znacznie utrudniają ich używanie‚ (Gaivenis 2014 [1979]: 108). W tym artykule K. Gaivenisa sformułowano w sumie dziesięć odrębnych zasad, jednak zasada zwięzłości nie została uwzględniona. Wspomniano 4 o niej dopiero po sformułowaniu 7. zasady, ukierunkowanej na poprawność terminu i wygodę słowotwórczą, gdzie dodano: „Ogólnie rzecz biorąc, wobec terminów stawia się jeszcze następujące dodatkowe wymagania: a) zwięzłość, b) brzmienie, c) unikalność, d) przekładalność na inne języki itd.‚ (Gaivenis 2014 [1979]: 115). Wynikałoby z tego, że zasada zwięzłości jest przez autora artykułu traktowana jedynie jako dodatkowa, a nie jako zasada tej samej rangi co pozostałe formułowane zasady. Jako odrębna zasada zwięzłości nie została omówiona również w późniejszym artykule K. Gaivenisa poświęconym kwestii zasad terminologii – opublikowanym w 1994 r. „Językowe i logiczne wymagania wobec terminów”, choć na początku artykułu wspomniano, że „najważniejsze i najczęściej wymieniane językowe wymagania wobec terminów są następujące: poprawność, precyzja, systemowość, zwięzłość, wygoda słowotwórcza, neutralność emocjonalna itd.” (Gaivenis 2014 [1994]: 206). Istotnie, po kilku latach opublikowany został przygotowany przez K. Gaivenisa wspólnie z Angelė Kaulakienė 3 Że była to pierwsza próba sformułowania „współczesnych zasad litewskiej terminologii”, wynika z uwagi autora, że „dotychczas nikt jeszcze nie próbował usystematyzować ani ogólnych, ani szczegółowych zasad tworzenia i normalizacji terminów litewskich” (Gaivenis 2014 [1979]: 113). O wcześniejszych próbach formułowania zasad piszą w swoich pracach Jonas Klimavičius (2003), Stasys Keinys (2012 [1967]: 29–56), Albina Auksoriūtė (2024: 35–42) i in. 4 Sformułowania wskazywałyby, że przynajmniej niektóre omawiane zasady terminologii są formułowane raczej jako reguły, np.: „3. Potrzebę nominacji terminologicznej wysuwają i ustalają specjaliści z odpowiedniej dziedziny. Językoznawcy doradzają, jak lepiej nazwać to pojęcie‚ (Gaivenis 2014 [1979]: 114). 6 artykuł „Ekstralingwistyczne zasady normalizacji terminów‚ wskazywałby, że zasada zwięzłości z punktu 5 widzenia normalizacji terminologii jakby byłaby uznawana za ważną. Ściślej mówiąc, zwięzłość wspomina się tutaj przy omawianiu jednej z zasad uznawanych za ekstralingwistyczne – statystycznej zasady oceny terminów, definiowanej jako wyrażająca pogląd, że najbardziej rozpowszechnione fakty językowe uważa się za najlepiej odpowiadające normie (Gaivenis 2014 [1996]: 233). Stwierdzając, że kryterium statystyczne pomaga ocenić również zwięzłość terminów, w niniejszym artykule wspomina się prawo Zipfa, przewidujące, że długość słowa lub terminu jest odwrotnie proporcjonalna do częstotliwości jego użycia, po czym wyciąga się następujący wniosek: „A zatem względna długość terminów wskazuje albo na ich nowość, albo na niedostateczną normalizację‚ (Gaivenis 2014 [1996]: 233). Wynikałoby z tego, że względnie długie terminy uważa się za niedostatecznie znormalizowane, a terminy znormalizowane powinny być krótkie. Gdzie indziej myśl tę przedstawia się jeszcze bardziej bezpośrednio: im lepiej terminologia jest rozwinięta i znormalizowana, tym więcej powinno być krótszych terminów (Kaulakienė, Makariūnienė 2014 [1999]: 36). Mimo to napisany w 1991 r. artykuł K. Gaivenisa „Para terminologijos terminologijos reikalavimu. Świadczy o tym polemika z opinią rosyjskiej terminolożki: „Rosyjska terminolożka I. Volkova uważa jednoznaczność, zwięzłość i poprawność mažmožių‚ atskleidžia, kad autorius nebuvo linkęs trumpumo laikyti būtinuoju językową terminów za niezbędne wymagania terminologii, a wszystkie pozostałe wymagania (systemowość, motywację, wygodę słowotwórczą itd.) – za fakultatywne. Naszym zdaniem nie jest to całkiem trafne. Wymogu zwięzłości raczej nie można uznać za konieczny‚ (Gaivenis 2014 [1991]: 195). Zwróciwszy uwagę na to, że nie wszystkie długie terminy używane w tekstach języka naukowego są rzeczywiście terminami oraz że z drugiej strony terminy naukowe mogą być w tekście skracane, autor artykułu ostatecznie formułuje dość kategoryczny wniosek: „Pod względem słowotwórczym i gramatycznym każdy termin powinien być poprawny, natomiast krótki – nie każdy. Istnieją pewne grupy terminów (nazwy wariantów w terminologii systematyki roślin, terminy klasyfikacji gleb itp.), które w ogóle nie mogą być jednowyrazowe ani dwuwyrazowe. A zatem termin powinien być taki, jakiego wymaga określony system pojęć‚ (Gaivenis 2014 [1991]: 196). Myśl tę K. Gaivenis przedstawia również w swojej książce Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, wydanej w 2002 roku. Omawiając zasady terminologii w kontekście zasad normowania języka ogólnego, autor również w tej książce polemizuje z rosyjską terminolożką Iriną Volkovą, a jako jeden z argumentów przywołuje brak normatywnych granic długości wyrazu lub połączenia wyrazowego: „Wymogu zwięzłości chyba nie można uznać za konieczny. Przecież nie ustalono normatywnych granic długości pojedynczego wyrazu ani nominatywnego połączenia wyrazowego‚ (Gaivenis 2002: 43). Jak można by wnioskować z przedstawionego w tej książce omówienia zasady zwięzłości, jej stosowanie zdaje się ograniczać do terminów rodzajowych: „Na przykład do nazywania pojęć rodzajowych lepiej nadają się terminy jednowyrazowe niż złożone. Do nazywania pojęć gatunkowych międzynarodowe kodeksy terminologiczne niektórych dziedzin zalecają wyłącznie nazwy dwuwyrazowe. Nazwy odmian w terminologii systematyki roślin również nie mogą być krótsze niż trzywyrazowe Tutaj ekstralingwistyczne zasady normalizacji terminów są określane jako „bezpośrednio związane nie z systemem językowym, lecz z opinią społeczeństwa, poszczególnych jego grup lub osób, z ich stosunkiem do terminologii, a także ze stosowaniem metod innych nauk do normalizacji terminów‚ (Gaivenis 2014 [1996]: 229–230). 5 7 terminy‚ (Gaivenis 2002: 43). Wynikałoby z tego, że ten litewski terminolog nie uważał zasady zwięzłości za podstawową, uniwersalną zasadę terminologii, dającą się stosować do całej terminologii, a nawet do każdego terminu. Z drugiej strony zwracał uwagę na widoczną w tekstach tendencję do skracania terminów. Np. taką tendencję zauważono w artykule z 1980 r. o języku artykułów naukowych – napisano w nim, że w języku naukowym szczególnie wyraźna jest tendencja do ekonomii, wskutek czego występuje w nim wiele swoistych konstrukcji eliptycznych, specjalnych skrótów oraz kształtują się różne połączenia terminów i symboli (Gaivenis 2014 [1980]: 576). Natomiast w artykule K. Gaivenisa napisanym w 1990 r. stwierdza się, że „w tekście można i należy skracać terminy.” Mogą być skracane na dwa sposoby: 1) poprzez skracanie długich terminów złożonych (wielowyrazowych) i pomijanie niektórych ich składników oraz 2) poprzez tworzenie skrótów literowych i sylabicznych‚ (Gaivenis 2014 [1990]: 406). W pracy z 2002 r. Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys ten sam autor również pisze, że w podręczniku automobilizmu zamiast terminu złożonego vidaus degimo variklis może być używany jednowyrazowy variklis, ponieważ skracanie jest w dużej mierze związane ze stylistyką języka naukowego (Gaivenis 2002: 43). Niemniej jednak w tej pracy K. Gaivenis ostatecznie przedstawia następujące podsumowanie: „Ogólnie rzecz biorąc, krótkość terminów i ich skracanie są bardziej istotne dla sfery użycia niż dla sfery utrwalania‚ (Gaivenis 2002: 44). Wynikałoby z tego, że zarówno krótkość, jak i skracanie należy wiązać przede wszystkim z użyciem terminów, natomiast w utrwalaniu terminów, które, jak wynikałoby z przedstawionego przez K. Gaivenisa w innym miejscu wyjaśnienia, polega na 6 zamieszczaniu terminów w słownikach terminologicznych, normach, bazach terminologicznych lub innych źródłach terminologii, zasada krótkości nie jest konieczna (por. twierdzenie autora, że termin powinien być taki, jakiego wymaga określony system pojęć). Na tendencję do skracania terminów w tekstach, a także ich wydłużania, zwraca się uwagę również w innych pracach, rozróżniając pojęcia krótkości terminu i skracania terminu (zob. Mitkevičienė 2015: 55–56). Jednak w jednej ze swoich najnowszych prac Asta Mitkevičienė (2024: 2) zwraca uwagę na to, że terminy są skracane nie tylko w tekstach, lecz także podczas porządkowania terminologii (jej tworzenia, tłumaczenia, normalizacji, standaryzacji) – również tutaj poszukuje się krótszego wyrażenia pojęć. Wynikałoby z tego, że dążenie do krótkości jest istotne nie tylko dla użycia terminów, lecz także dla ich porządkowania. Zatem już z tego, co omówiono, wynika, że teoretyczna ocena zasady zwięzłości terminów w terminologii litewskiej nie jest całkowicie jednolita ani bezproblemowa. Po pierwsze, zwięzłość uznaje się za zasadę tej samej rangi co inne zasady terminologii, a nawet wyróżnia się ją spośród nich jako rzecz, do której należy dążyć na wszelkie sposoby; po drugie, ocenia się ją ostrożniej – określa się ją jedynie jako zasadę dodatkową. Po pierwsze, skłania się ku temu, by uważać ją za bardziej aktualną jedynie w odniesieniu do użycia terminów, po drugie, zauważa się, że dążenie do zwięzłości jest aktualne również dla porządkowania terminów. Niejednolitość ujawnia zresztą także miejsce przyznawane tej zasadzie w klasyfikacji zasad terminologii. Dzieląc te zasady na językowe i logiczne, zasadę zwięzłości zalicza się do językowych (Gaivenis 2014 [1994]: 206). O tym, że jej natura jest językowa, świadczyłoby również 6 „Badacze językowych problemów terminologii 15–20 lat temu interesowali się głównie tak zwanymi terminami sfery fiksacji, tj. terminami zaczerpniętymi ze słowników, norm, banków terminów i innych źródeł terminologii‚ (Gaivenis 2014 [1986]: 154). Co prawda, termin «fiksacja» jest w terminologii litewskiej używany dość rzadko, a pojęcie, które oznacza, ani jego relacja z pojęciem oznaczanym przez termin «porządkowanie terminów» nie są osobno wyjaśniane. 8 Przy omawianiu tej zasady przedstawia się uwagi, np. wspomniane już odwołanie do prawa Zipfa, zgodnie z którym najczęściej używane w języku słowa lub ich połączenia są krótkie, czy też spostrzeżenie występujących w języku tendencji do ekonomii. Zasada ekonomii języka zostaje również włączona do zbioru zasad i kryteriów normalizacji litewskiego języka ogólnego (BKTP 1997), a przy ustalaniu zasad terminologii opiera się na niej. I tak K. Gaivenis (2002: 90) wskazuje, że wszystkie one mniej więcej nadają się także do normalizacji terminologii, tylko niektóre trzeba jeszcze doprecyzować, skonkretyzować i dostosować do potrzeb terminologii. Jednakże w innej publikacji, w której wymagania dotyczące terminów również dzieli się na językowe i logiczne, wymóg zwięzłości terminów zalicza się nie do językowych, lecz do logicznych (Kvašytė 2005: 79). Prawda, przedstawiane są również takie twierdzenia, które wskazywałyby, że nie powinno tu być wielkiej sprzeczności – zwięzłość jest istotna zarówno z punktu widzenia języka, jak i logiki: „Długie, nadmiernie rozbudowane terminy szkodzą ekonomii mówienia (i myślenia) <...>‚ (Mickienė, Briaukienė 2016: 49). Jednakże zarówno ujawniające się w tym przeglądzie różnice w podejściu do znaczenia zasady zwięzłości, jak i widoczne w klasyfikacji zasad wahania wskazywałyby, że omawiana zasada nie jest bezproblemowa. Galimi problemiškumo veiksniai Na podstawie wahań widocznych przy zaliczaniu zasady zwięzłości do odpowiedniej grupy zasad można by wnioskować, że różnice w podejściu do tej zasady mogłaby powodować sama natura terminologii, tj. jej związek zarówno z językiem, jak i z logiką. Jednakże inne uwagi przedstawiane przy omawianiu zasady zwięzłości lub innych kwestii wskazywałyby, że ostrożną ocenę tej zasady może powodować fakt, iż przynajmniej w pewnych przypadkach jej zastosowanie przy tworzeniu terminów lub porządkowaniu ich jest trudne. Oto K. Gaivenis (2022: 100–108 ), oprócz ogólnych zasad normalizacji terminów, wymienia także specjalne reguły i zasady, które „reglamentują porządkowanie różnych dziedzin terminologii lub jej mikrosystemów‚. A takie specjalne reguły, np. wspomniane przez niego reguły zatwierdzone przez IUPAC, stosowane w nomenklaturze chemicznej, regulują również tworzenie nazw. W opublikowanym w 1994 r. artykule K. Gaivenisa „Stosowanie międzynarodowych zasad terminologicznych w naszej terminologii‚, w którym poruszono problemy związane z tworzeniem międzynarodowego porządkowania terminów, również zwrócono uwagę na to, że porządkowanie terminów niektórych dziedzin lub mikrosystemów regulują międzynarodowe zasady porządkowania terminów, przewidujące odpowiednią strukturę terminów. Jest ona przewidziana np. w międzynarodowych kodeksach nomenklatury botanicznej i zoologicznej (Gaivenis 2014: [1994]: 214). W tym artykule wspomina się nawet o takich zaleceniach dotyczących międzynarodowego porządkowania terminów, które przewidują nadawanie nowo powstającym pojęciom nazw, które można byłoby przejąć do innych języków bez zmian lub po niewielkich modyfikacjach (Gaivenis 2014 [1994]: 216). Ponadto, jak się zauważa, Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) standaryzuje nie tylko terminy poszczególnych dziedzin, lecz także zasady i metody terminologii. Wynikałoby z tego, że przynajmniej w terminologii niektórych dziedzin stosowanie zasady zwięzłości może być problematyczne z powodu odpowiednich regulacji dotyczących porządkowania terminów. 9 Ponadto w tym artykule K. Gaivenisa (2014 [1994]: 215–216) zauważa się, że w międzynarodowych kodeksach terminologicznych często wskazuje się, aby terminy tłumaczyć na języki narodowe, a specjaliści często rozumieją tłumaczenie terminów dosłownie, jako tłumaczenie gramatycznie adekwatne. Na tendencję specjalistów do tłumaczenia terminów, a nie ich tworzenia, zwraca się uwagę także w innych miejscach, nawet jeśli tendencji tej nie wiąże się z wymaganiami międzynarodowego porządkowania terminologii (np.: Gaivenis 2002: 85; Keinys 2004: 234–235; Zaikauskas 2014). Wskazywałoby to, że przeszkodą w stosowaniu zasady zwięzłości mogłaby być struktura terminów języka oryginału. S. Keinys, który już w 2004 r. zwrócił uwagę na to, że w ciągu ostatnich kilkunastu lat tekstów z niejednej dziedziny znacznie więcej się tłumaczy, niż tworzy („pod tym względem, można powiedzieć, niemal powraca się do XVI wieku, kiedy również dominowało tłumaczenie tekstów, a nie twórczość‚), jednocześnie zauważa, że w praktyce tłumaczeniowej wyraźna staje się tendencja do jak największego zbliżania terminów rodzimego języka do terminów języka oryginału, z obawy przed oddaleniem się od nich (Keinys 2004: 234–235). Oprócz obfitości tłumaczonych tekstów litewscy terminolodzy od dawna dostrzegają także wzrost liczby terminów, stymulowany rozwojem nauki i techniki (Gaivenis 2014 [1982]: 121). A obecnie, w warunkach tak zwanej globalizacji, jak wynikałoby chociażby z omówienia standaryzowanej terminologii (np.: Skujiņa i in. 2006; Bliūdžuvienė, Černiauskaitė 2021), mnogość terminów z punktu widzenia ich porządkowania staje się trudna do opanowania. To również mogłoby być przeszkodą w stosowaniu zasady zwięzłości. Judita Džežulskienė (2010: 7–8), również zwracając uwagę na czynnik globalizacji, wspomina o komplikowaniu się pojęć. Mówiąc dokładniej, stwierdza ona, że we współczesnych systemach terminologicznych do wyrażania bardziej złożonych pojęć nie wystarczają już jednostki terminologiczne jednowyrazowe; zachodzi potrzeba doprecyzowania, rozszerzenia i uszczegółowienia pojęcia podstawowego za pomocą kilku kolejnych członów, dlatego też pojawiają się terminy wielowyrazowe. Wymieniając terminy wielowyrazowe jako najbardziej charakterystyczną cechę współczesnego słownictwa naukowego, autorka stwierdza, że „zazwyczaj pojawiają się one już po ukształtowaniu się podstawowych systemów terminologicznych, gdy powstają nowe zjawiska wymagające modyfikacji istniejących terminów. Znaczenia takich terminów są motywowane przez terminy bazowe, a ich struktury rozszerzane są o inne człony. Terminy wielowyrazowe można czasami uznać za rezultat uszczegółowienia członu któregoś terminu dwuwyrazowego‚ (Džežulskienė 2010: 7). Z innych uwag dotyczących kwestii zwięzłości terminów lub zasady zwięzłości wynikałoby, że jako możliwe zakłócenie stosowania tej zasady można wskazać jej krzyżowanie się z innymi zasadami terminologii, np. z zasadą poprawności. Oto chociaż derywacja kompozycyjna jest uważana za dogodną dla terminologii ze względu na możliwość utworzenia krótszego terminu, z niektórych artykułów z wcześniejszego okresu wynika również, że jest ona częstym źródłem powstawania terminów niepoprawnych. Np. podczas przeglądu słowników terminologicznych dla celów dydaktycznych w artykule z 1981 r. zauważono, że niemal w każdym litewskim dydaktycznym słowniku terminologicznym można znaleźć terminy o niepoprawnej budowie i ich warianty (Gaivenis 2014 [1981]: 461). W artykule z 1994 r. jako jeden z najczęstszych przypadków tworzenia terminów niepoprawnych wymienia się nietrafny wybór typu lub kategorii 16 derywacyjnej, uwarunkowany zastosowaniem zasady pseudoanalogii, np.: bebrimvietė, ugniaatsparumas (Gaivenis 2014 [1994]: 206–207). Powstająca w pewnych przypadkach sprzeczność między zasadami zwięzłości i poprawności jest nazywana także bezpośrednio: „Nie zawsze jeden wyraz jest lepszy od połączenia wyrazowego. Otóż chcąc nie chcąc, zamiast przymiotnika gerakokybiškas należy używać wyrażenia „geros visų tų žodynų terminų sudaro dvižodžiai terminai, mažesnę – vienažodžiai, dar mažesnę – trižodžiai, o keturžodžių ir ilgesnių terminų žodynuose nedaug“ (Umbrasas 2013: 117). W tym przypadku ocenia się już prace związane z terminograficznym porządkowaniem terminów, jednak także na ich podstawie ustala się dwie prawidłowości, ujawniające się głównie na podstawie terminologii przedstawionej w tekstach. Wydawałoby się zatem, że między terminograficznym a tekstowym porządkowaniem terminów (lub ich użyciem) nie ma wyraźniejszych różnic w stosowaniu zasady zwięzłości. Jednakże w tej samej pracy A. Umbrasa, jak już wspomniano w pierwszej części niniejszego artykułu, przedstawiono również dane dotyczące długości terminów aktów prawnych porządkowanych w Banku Terminów. Porządkowanie terminów w Banku Terminów, jak wskazuje również autor artykułu, obejmuje nie tylko terminy aktów prawnych (Umbrasas 2013: 99–100), lecz w artykule z 2013 r. szerzej omawia on właśnie porządkowanie terminów aktów prawnych, a omawiając je, przedstawia również obliczenia długości porządkowanych tu terminów aktów prawnych, a dokładniej dane dotyczące długości terminów aktów prawnych uwzględnianych w Banku Terminów, rozpatrzonych przez Podkomisję Terminologiczną i posiadających status zatwierdzonego terminu, których w sierpniu 2013 r. było 9 056 (Umbrasas 2013: 113). Z przedstawionych liczb, a także z przykładów wynikałoby, że terminy te są znacznie dłuższe, o czym można wnioskować na podstawie kilku wskaźników. Po pierwsze, jak wynika z przedstawionej tu tabeli 1, dość znaczną część tych terminów stanowią terminy czterowyrazowe, tj. około 15 proc., a jeszcze większą – terminy pięciowyrazowe i dłuższe. Znaleziono ich aż około 19 proc., chociaż, jak wspomniano, także terminy czterowyrazowe są w innych źródłach wymieniane nielicznie. Porównując zatwierdzone terminy aktów prawnych z terminami słowników terminologicznych, A. Umbrasas (2013: 117) wskazuje, że w słownikach terminologicznych terminów czterowyrazowych jest tylko około 3%, a pięciowyrazowych i dłuższych – tylko około 1%. Tabela 1. Porównanie długości terminów podawanych w Banku Terminów i słownikach terminologicznych, 2013 r. Źródło terminów 1 wyraz 2 wyrazy 3 wyrazy 4 wyrazy 5 wyrazów i więcej Terminy aktów) Słowniki terminologiczne ~ 32 proc. ~ 52 proc. ~ 12 proc. ~ 3 proc. ~ 1 proc. Bank Terminów (zatwierdzone terminy aktów prawnych) ~ 10 proc. ~ 32 proc. ~ 24 proc. ~ 15 proc. ~ 19 proc. Źródło: A. Umbrasas (2013: 113, 117); opracowanie autorki. Po drugie, kolejność rozmieszczenia grup terminów jedno-–trzywyrazowych jest w tym przypadku również inna niż ustalana w innych pracach: chociaż wśród terminów aktów prawnych opracowywanych w Banku Terminów przeważają terminy dwuwyrazowe, jednak terminów trzywyrazowych jest znacznie więcej niż jednowyrazowych, tj. stanowią one około 24 proc., jednowyrazowe – około 10 proc. Terminy jednowyrazowe przewyższają nawet terminy czterowyrazowe (por. około 10 proc. i około 15 proc.), a także terminy pięciowyrazowe i dłuższe (por. około 10 proc. i około 19 proc.). W wybranych przez autora źródłach terminograficznego opracowania terminy trzywyrazowe nie przewyższają terminów jednowyrazowych, a dokładniej, terminów trzywyrazowych jest tu tylko około 12 proc., natomiast jednowyrazowych – aż około 32 proc. Tym bardziej nie równoważą ich terminy czterowyrazowe ani grupa terminów pięciowyrazowych i dłuższych (zob. tabela 1). 17 Po trzecie, nie tylko liczby, lecz także przykłady pokazują, że w Banku Terminów podawane są wyjątkowo długie zatwierdzone terminy aktów prawnych. Jako najdłuższy A. Umbrasas wskazuje wspomniany już w tym artykule osiemnastowyrazowy termin program nieformalnego ustawicznego kształcenia zawodowego rolników, właścicieli lasów, członków lokalnych grup działania, innych mieszkańców wsi i ich doradców, jednak wspomina się także o innych terminach złożonych z kilkunastu słów. To prawda, w odróżnieniu od prac przedstawiających dane dotyczące długości terminów języka litewskiego, przy ustalaniu długości terminu liczy się również wyrazy funkcyjne, a więc najdłuższy termin, gdyby nie uwzględniać tych wyrazów w obliczeniach, skróciłby się nieco – stałby się terminem siedemnastowyrazowym. Sam autor o ocenianych przez siebie pięciowyrazowych i dłuższych terminach Banku Terminów mówi, że im więcej słów tworzy termin, tym mniej takich terminów występuje wśród zatwierdzonych terminów aktów prawnych. Pokazuje to również przedstawiona przez niego tabela (wybrane z niej dane dotyczące wyłącznie terminów pięciowyrazowych i dłuższych zob. w tabeli 2). Mimo to w innych źródłach nie odnotowuje się terminów złożonych z kilkunastu słów, również terminy standartuose ilgiausi terminai – septyniažodžiai, tačiau kitur, aptardamas aprobuotus sześciowyrazowe wymienia się dość rzadko i tylko pojedynczo (np. Zemlevičiūtė 2004: 349). K. Gaivenis (2002: 17) wspominał, że w słownikach terminów i standardów autor wskazał zaledwie dwa występujące w nich terminy siedmiowyrazowe (Gaivenis 2014 [1995]: 221). Tabela 2. Podane w Banku Terminów pięciowyrazowe i dłuższe terminy aktów prawnych według liczby wyrazów, 2013 r. Liczba wyrazów tworzących termin 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 18 Liczba terminów 719 385 265 142 86 35 6 6 3 2 1 53 12 Źródło: A. Umbrasas (2013: 113); opracowanie artykułu wysunięto założenie, że na stosowanie zasady zwięzłości mogłyby wpływać również autorki. Zatem zarówno przedstawione przez A. Umbrasasa dane dotyczące terminologii aktów prawnych opracowywanej w Banku Terminów i porównane przez niego z danymi o długości terminów podawanych w 27 słownikach terminologicznych z różnych dziedzin, jak i przedstawione tutaj porównanie uwydatniają, że terminologia aktów prawnych opracowywana w Banku Terminów znacznie różni się od terminologii podawanej (lub używanej) w innych źródłach, co różnice w komputerowym opracowywaniu terminów w porównaniu z terminograficznym widać na podstawie kilku wskaźników: przewagi terminów trójwyrazowych nad terminami opracowywaniem terminów. Właśnie czynnik związany z kierunkiem opracowywania terminów jednowyrazowymi, znacznie większej liczby terminów dłuższych niż trójwyrazowe oraz wyjątkowej długości terminów. Sądząc po tych wskaźnikach, zasada zwięzłości jest tu stosowana zupełnie inaczej niż w źródłach terminograficznego lub tekstowego opracowywania terminów. Sam autor wyjaśnia obecność w Banku Terminów terminów dłuższych niż zwykle w tradycyjnej terminografii specyfiką pojęć prawnych, jednak już we wcześniejszej części tego postanowiono tu zweryfikować, wybierając do tego źródła reprezentujące kilka różnych kierunków opracowywania, przy czym jednym z nich jest Bank Terminów – źródło komputerowego opracowywania terminów. Dokładniej, kontynuując porównanie rozpoczęte przez A. Umbrasa, lecz wykorzystując również inne źródła, porównane zostanie tu, czy zasada zwięzłości jest w tym źródle komputerowego opracowywania terminów rzeczywiście stosowana inaczej niż w innych źródłach opracowywania terminów. Będzie to rozstrzygane na podstawie wskaźników długości terminów, przy czym w tym przypadku uwaga zostanie skupiona wyłącznie na liczbie słów tworzących termin. Badane źródła i specyfika doboru danych W celu porównania, czy rzeczywiście występują różnice w stosowaniu zasady zwięzłości w pracach dotyczących opracowywania terminów reprezentujących różne kierunki, wykorzystuje się tu łącznie źródła opracowywania terminów z trzech kierunków – komputerowego, terminograficznego i tekstowego. Prac dotyczących czwartego z zazwyczaj wymienianych kierunków opracowywania terminów (zob.: Gaivenis 2002: 63–87; Mickienė, Briaukienė 2016: 58–63) – standaryzacji – nie uwzględniono zarówno ze względu na ograniczenia objętości artykułu, jak i dlatego, że mogłoby to stanowić przedmiot odrębnego badania. Jak już wyjaśniono, 18 komputerowe opracowywanie terminów reprezentuje w tym przypadku Bank Terminów, terminograficzne – para słowników terminów ekonomicznych, a tekstowe – para podręczników dla szkół wyższych (będą one nazywane podręcznikami). Liczba porównywanych źródeł nie jest więc duża, jednak w tym przypadku nie dąży się również do wykorzystania dużej ich liczby. Przeciwnie, dąży się do ograniczenia wyłącznie do danych dotyczących terminologii jednej dziedziny – ekonomii – ponieważ już przy omawianiu teoretycznej oceny zasady zwięzłości wyjaśniło się, że terminologie różnych dziedzin mogą charakteryzować się różną długością terminów. Dokładniej, z tabeli przedstawionej w monografii Lietuvių kalbos terminų automatinis atpažinimas ir apibrėžimas, w której podano dane dotyczące długości nie terminów ogólnych, lecz wyłącznie terminów zatwierdzonych w aktach prawnych z dziedziny oświaty i nauki (Bielinskienė ir kt. 2015: 64), wynika, że nie pokrywają się one z ogólnymi danymi przedstawionymi przez A. Umbrasasa. Np. zatwierdzone w aktach prawnych z dziedziny oświaty i nauki terminy trzywyrazowe nie przeważają nad jednowyrazowymi (trzywyrazowych – 23 proc., jednowyrazowych – 21,6 proc.), a terminów czterowyrazowych wyłącznie z dziedziny oświaty i nauki również jest niewiele (4,1 proc.). To skłaniałoby także do wyboru źródeł, w których opracowywane są terminy z tej samej dziedziny, z ukierunkowaniem na opracowanie terminologii ekonomicznej. Wspomniane dwa możliwe do wyboru słowniki terminologiczne to wydany w 2006 r. Aiškinamasis ekonomikos anglų–lietuvių kalbų žodynas (dalej – AEŽ), opracowany przez Davida Pearce’a, w którego przedmowie podano, że zawiera 2 800 artykułów terminologicznych, oraz wydany w 2008 r. objaśniający Ekonomikos terminų žodynas (dalej – ETŽ) Rūty Vainienė, na którego okładce podano, że zawiera około 1 400 terminów. Słownik opracowany przez D. Pearce’a również został nazwany objaśniającym, jednak jest on przekładowy (ze względu na szczegółowość podawanych definicji można by go nawet porównać do słownika encyklopedycznego), dlatego w razie potrzeby odróżnienia tego słownika w tekście od innego słownika objaśniającego będzie on nazywany przekładowym AEŽ. Spośród podręczników ekonomii wybrane zostają podręczniki przedstawiające kurs makroekonomii: Makroekonomika Uniwersytetu Technologicznego w Kownie (KTU 2008) oraz Makroekonomika Uniwersytetu Wileńskiego (VU 2017). Z Banku Terminów, podobnie jak w artykule A. Umbrasasa z 2013 r., wybierane są wyłącznie terminy z aktów prawnych, jednak w tym przypadku wyodrębnia się tylko te, które w Banku Terminów wskazane są jako terminy z dziedziny ekonomii. Podobnie jak w artykule A. Umbrasa, oceniane są tylko zatwierdzone 19 terminy posiadające status terminu. Oczywiście, pewne tendencje w stosowaniu zasady zwięzłości mogłoby również ukazać porównanie terminów zaaprobowanych z terminami niezalecanymi, jednak poza Bankiem Terminów terminy ocenione za pomocą skrótu ntk. podano tylko w jednym ze słowników terminów, a terminy z dziedziny ekonomii zawarte w nesuteikiamas. Taigi, lyginti duomenis šiuo požiūriu keblu. Aprobuoto termino statusą aktach prawnych, którym w drugim słowniku i w obu podręcznikach nadano taki status, ze względów na zwięzłość będą dalej nazywane również terminami opracowywanymi w Banku Terminów, choć oczywiście opracowywanie terminów w Banku Terminów obejmuje nie tylko terminy z aktów prawnych. Porównywane tutaj dane Banku Terminów są o ponad dekadę późniejsze niż omówione w artykule A. Umbrasa – są to terminy z aktów prawnych z dziedziny ekonomii, które we wrześniu 2025 r. były zatwierdzone w tym źródle opracowania terminologicznego. To prawda, choć wybrane do porównania źródła reprezentują różne kierunki porządkowania terminologii, może się wydawać, że ujednolica je stosowana przez VLKK ocena terminów. I rzeczywiście zarówno terminy ze słowników terminologicznych, jak i z podręczników są na Litwie rozpatrywane i oceniane przez VLKK, innymi słowy, są one normalizowane przez tę instytucję. Normalizację terminów słownikowych przewidują zatwierdzone przez VLKK Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych (TŽR 2007) oraz Zasady oceny słowników terminologicznych (TŽT 2004), a ocenę języka podręczników, w tym terminów – zatwierdzony uchwałą protokolarną VLKK Opis procedury oceny poprawności językowej podręczników szkół wyższych, w którym przewidziano, że VLKK ocenia terminų tvarkybos šaltinis: jame pateikiamus terminus rengia valstybės institucijose podręczniki również pod względem terminologii (AMVA 2015). Litewski Bank Terminów również zawiera terminologię opracowaną przez komisję normalizacyjną, lecz rozpatruje ją i ocenia 9 podkomisja terminologiczna VLKK (zob.: Umbrasas 2013; 2023). Zatem, chociaż opracowanie terminologii obejmuje nie tylko normalizację terminów, może się wydawać, że z punktu widzenia normalizacji wszystkie wybrane tutaj do porównania źródła są jednakowe. Jednak wspomniane wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych są obowiązkowe tylko w odniesieniu do słowników zamawianych przez VLKK, a szkoły wyższe również oceniają podręczniki według własnego uznania, zatem z punktu widzenia jakości terminologicznej VLKK ocenia terminy nie wszystkich słowników terminologicznych czy podręczników. Wybrane słowniki terminologiczne i podręczniki właśnie nie mają zaświadczenia, że zostały ocenione przez tę instytucję, chociaż wszystkie zostały 10 zredagowane i zrecenzowane przez specjalistów. A zatem spośród wybranych źródeł VLKK oceniła jedynie terminy zamieszczone w Banku Terminów (w tym przypadku – mające status terminu zatwierdzonego). Jednak także z innych przyczyn Bank Terminów jest źródłem opracowania terminologii różniącym się od źródeł terminograficznego lub tekstowego opracowania terminów. Jak wskazuje 9 W słowniczku terminologicznym podano, że opracowanie terminologii to systematyzowanie i normalizacja terminów z uwzględnieniem wymagań dotyczących terminów (Kvašytė 2005: 80). 10 Terminy z jednego ze źródeł – podręcznika Uniwersytetu Wileńskiego Makroekonomika – można by uznać za rozpatrzone i ocenione przez VLKK, gdyby były pobierane z Banku Terminów, ponieważ w Banku Terminów zamieszczane są terminy z podręczników, wybrane i doprecyzowane przez autorów podręczników, które są rozpatrywane przez VLKK i jej podkomisję terminologiczną (Umbrasas 2023: 150). Jednakże terminy z tego podręcznika są tu zaczerpnięte z samego podręcznika. Terminy z pozostałych wybranych tu źródeł nie są zamieszczane w Banku Terminów. 20 A. Umbrasas (2013: 118), praca terminologiczna jest tu wykonywana z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej, dane w dowolnym momencie mogą być uzupełniane, aktualizowane i zmieniane. Natomiast tekstowe porządkowanie terminów powinno chyba różnić się od komputerowego czy terminograficznego porządkowania przypadkami charakterystycznymi dla tekstowego lub kontekstowego użycia terminów, w tym również skracaniem terminów. Aby ich uniknąć, tj. w tym przypadku badając krótkość terminów, a nie ich skracanie, z podręczników wybiera się tylko terminy w nich definiowane lub objaśniane. Termin definiowany lub objaśniany w podręczniku często jest dodatkowo wyróżniany w tekście (inną czcionką itp.), obok niego podawany jest angielski odpowiednik, zatem pod tym względem prezentacja terminów w podręcznikach jest podobna do ich prezentacji w pracach dotyczących porządkowania terminów z innych dziedzin. O podobieństwie świadczy również to, że przy definiowaniu terminu, podobnie jak w Banku Terminów czy słownikach terminologicznych, może być podawany także synonim terminu. Synonimy terminów podawane w źródłach nie są w tym przypadku oceniane. W celu porównania danych terminy, przy których podawaniu w słownikach terminologicznych wskazuje się kilka znaczeń, rozdziela się na odrębne artykuły, ponieważ w ten sposób terminy są prezentowane w Banku Terminów. W ten sposób uzyskuje się inną liczbę terminów niż wskazana w samych słownikach terminologicznych. Ponieważ w tym przypadku dąży się do porównania danych terminologicznych, odrzuca się pewną część danych podawanych w słownikach terminologicznych. Jeśli chodzi o dobór danych terminologicznych, należy powiedzieć, że nie jest to zadanie łatwe do rozwiązania. Podczas doboru danych z Banku Terminów napotkano przeszkody techniczne. Dobór danych z tego źródła utrudnia fakt, że liczba prezentowanych tu wyników wyszukiwania jest ograniczona. Tak więc w polu wyszukiwania zaawansowanego, wskazując jako dziedzinę ekonomię, a jako status terminu – zatwierdzony (taki status pozwala oddzielić terminy aktów prawnych od podawanych w tej bazie terminów ze słowników terminologicznych i podręczników), wyświetlono jedynie łączną liczbę artykułów zatwierdzonych terminów aktów prawnych z dziedziny ekonomii i zaproponowano zawężenie wyszukiwania. Dlatego samych terminów szukano, wpisując w polu źródła przypuszczalne słowa z tytułów aktów prawnych: zarządzenie, ustawa, uchwała, projekt. W ten sposób z Banku Terminów zebrano 910 zaaprobowanych artykułów terminów aktów prawnych, co niemal odpowiada pokazywanej tutaj ogólnej liczbie artykułów zaaprobowanych 11 terminów aktów prawnych z dziedziny ekonomii – 935. Selekcję danych terminologicznych ze słowników terminologicznych utrudnia fakt, że tutaj, inaczej niż w Banku Terminów, dąży się do podawania również jednostek niebędących terminami, a kwestia oceny terminologicznej niektórych z podawanych tutaj jednostek jest dość niejasna. Nazwy osobowe, takie jak Friedmanas, Miltonas; Hume’as, Davidas; Keynesas, Johnas Maynardas ETŽ; Pareto, Wilfredo; Lerner, Abba P.; Edgeworth, Francis Ysidro AEŽ, rzecz jasna, nie są uznawane za terminy, a zatem nie są tutaj włączane do zbioru porównywanych terminów. Inaczej jest z terminami utworzonymi od nazw osobowych, nazywanymi terminami eponimicznymi, np. Prawo Greshama, zjawisko Fischera, krzywa Phillipsa ETŽ; reguła Cramera, twierdzenie Eulera, krzywa Lorenza ETŽ. Jednakże AEŽ zawiera również nazwy dokumentów (np.: Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu, Ustawa o równych szansach zatrudnienia, Ustawa o Federalnej Komisji Handlu), a szczególnie dużą część haseł AEŽ stanowią nazwy własne instytucji (np. Narodowy Instytut Badań Ekonomicznych i Społecznych, Islamski 11 Różnica wynika z tego, że status zatwierdzonego terminu otrzymały również terminy Departamentu Ekonomicznego Banku Litwy, ale niekoniecznie mogłyby być stosowane w aktach prawnych, dlatego nie zostały tutaj uwzględnione. 21 Bank Rozwoju, Korporacja Finansów Przemysłu i Handlu, Międzynarodowe Stowarzyszenie Pośredników w Transakcjach Obligacyjnych). Kwestia stosunku takich nazw własnych do terminów nie jest dostatecznie jasna. Litewscy terminolodzy, dostrzegając tendencję do zamieszczania w słownikach terminologicznych również nazw własnych, niechętnie uznają je za terminy (np.: Gaivenis 2014 [1969]: 519), jednocześnie jednak zauważają, że kwestia relacji nazw własnych i terminów jest jeszcze prawie niezbadana (np. Gaivenis 2002: 128). W terminologii litewskiej za terminy nie uważa się również przymiotników, imiesłowów ani przysłówków, ponieważ, zdaniem K. Gaivenisa (2002: 31), nie pełnią one jednej z najważniejszych funkcji terminu – nominatywnej, czyli nazywającej. Dlatego nie uwzględniono tu również ich, choć w słownikach terminologicznych podano pojedyncze przymiotniki, imiesłowy lub ich połączenia, np.: anticiklinis, konkuruojantis, silpnai stacionarus, kapitalui imlus AEŽ; apodiktinis, endogeninis, racionalus ETŽ. Inaczej ocenia się przymiotniki, imiesłowy lub ich połączenia, które uległy substantywizacji (np. Mitkevičienė 2022: 7), jednak w innych opracowaniach podaje się w wątpliwość ich terminologiczność (Zemlevičiūtė 2020: 316). W tym przypadku do zbioru porównywanych terminów włączono przymiotniki i imiesłowy, które uległy substantywizacji, np.: atleistieji, diskretusis kintamasis, antrasis geriausiasis AEŽ; apdraustasis ETŽ. Do obu słowników terminów włączono również latynizmy i frankizmy, tylko że w tłumaczonym AEŽ są one przetłumaczone, np.: a priori łac. z góry, ceteris paribus łac. przy niezmienionych pozostałych warunkach, laissez faire fr. pozwólcie działać. W ETŽ zostały one podane w tej postaci, np.: veto, a priori, ab invito, ex ante, force majeure, alter ego. Takie niezlitewszczone zapożyczenia z innych języków, jak również nienominatywne słowa i konstrukcje używane przez specjalistów (np. nazwy komend sportowych i wojskowych: wyrównaj w lewo! ustawcie się po dwóch!), zdaje się, proponowano uważać za profesjonalizmy (Gaivenis 2014 [1985]: 141), jednak jednocześnie ujawniono, że samo pojęcie profesjonalizmu nie jest jednorodne. A zatem granica między profesjonalizmami a terminami również nie jest wyraźna. Sam K. Gaivenis (2002: 24; 2014 [1985]: 136–144), omawiając wąskie i szerokie rozumienie profesjonalizmów, skłaniał się ku opinii, że terminy stanowią tylko część profesjonalizmów, a pozostała ich część terminami nie jest. Jako te ostatnie wymieniał niezlitewszczone słowa i połączenia wyrazowe używane w języku specjalistów określonych dziedzin, a także nienominatywne słowa lub konstrukcje używane w języku specjalistów (Gaivenis 2002: 24; 2014 [1985]: 140–141). A zatem w tym przypadku niezlitewszczone lub przetłumaczone na język litewski latynizmy i frankizmy podane w słownikach terminów nie są włączane do porównywanego zbioru danych terminologicznych. Jednak przy wytyczaniu tej granicy pojawia się również kwestia stosunku występujących w słownikach terminów profesjonalnych żargonizmów, kalk językowych itp. do terminologii. Rozwiązywanie tych teoretycznie trudnych kwestii oraz ocena jakości terminologicznej porównywanej terminologii na podstawie wskaźników długości nie jest celem niniejszego artykułu, dlatego też jednostki inne niż wymienione tutaj, przedstawione w słownikach terminologicznych w osobnych artykułach hasłowych, są włączane do próby porównywanych danych, przy czym na niektóre z nich zostanie zwrócona osobna uwaga. Przy doborze danych terminologicznych z podręczników wymienione tutaj kwestie powodowały mniej trudności. Chociaż używane są tutaj również nazwy własne osób, instytucji lub innych obiektów, latynizmy czy galicyzmy podawane w słownikach terminologicznych, z wyjątkiem pojedynczych przypadków (np. Tarptautinis valiutos fondas lub Pasaulio bankas KTU 2008), nie są one terminologizowane. 22 Dane dotyczące długości terminów Po wyodrębnieniu w opisany przed chwilą sposób danych terminologicznych z wybranych źródeł terminy pogrupowano następnie według liczby tworzących je słów i w ten sposób uzyskano wskaźniki długości terminów przedstawianych w źródłach porządkowania terminów różnych kierunków (zob. tabela 3). Przy ustalaniu długości terminów trzeba było zdecydować, czy uwzględniać również wyrazy funkcyjne (jak uczyniono to w artykule A. Umbrasa), czy ich nie uwzględniać (jak zwykle się robi, podając dane dotyczące długości terminów w różnych publikacjach). Ponieważ w tym przypadku dąży się do porównania wyników z obliczeniami przedstawionymi przez A. Umbrasa, postanowiono w tabeli przedstawić wyniki uzyskane przy uwzględnieniu w obliczeniach również wyrazów funkcyjnych, a o różnicach, które mogą w związku z tym powstać, wspomnieć osobno. Tabela 3. Terminy według liczby tworzących je słów w pracach nad porządkowaniem terminologii różnych kierunków Źródło porządkowania terminologii Porządkowanie terminologii 1 słowo 2 słowa 3 słowa 4 słowa 5 i więcej słów Ogółem PORZĄDKOWANIE Lietuvos Respublikos bank terminów (Bank Terminów) 105 330 216 119 140 910 KOMPUTEROWE R. Vainienė. Słownik (ETŽ) terminów ekonomicznych, 2008 418 632 138 25 9 1 222 Objaśniający W. Pearce, Makroek- (AEŽ) (VU słownik 2006 372 1 518 ekonomiczny 594 178 54 2 716 angielsko-litewski (361) (1 501) (603) (192) (59), oprac. D. PORZĄDKOWANIE TERMINOGRAFICZNE PORZĄDKOWANIE TEKSTOWE Makroek- (KTU 2008) onomika, 2008 68 211 116 50 9 454 onomia, 2017) 2017 38 170 99 51 23 381 Z tabeli 3 w pierwszej kolejności wynika jedno podobieństwo łączące wszystkie wybrane tutaj źródła opracowania terminologii – przewaga terminów dwuwyrazowych: najwięcej terminów właśnie tej grupy znaleziono zarówno w obu słownikach terminów ekonomicznych, jak i w obu podręcznikach, a także w zatwierdzonej terminologii aktów prawnych Banku Terminów, z której w tym przypadku wybrano jedynie terminy przypisane w tym źródle do terminów ekonomicznych. Przewaga terminów dwuwyrazowych potwierdza fakt uwidaczniany w publikacjach przedstawiających dane dotyczące długości terminów, a także w obliczeniach A. Umbrasa, obejmujących dane z 27 słowników terminów, że w języku litewskim najczęściej używa się lub podaje terminy dwuwyrazowe. Wybrany tutaj sposób obliczania długości 23 terminów prawie nie ma wpływu na wskaźniki dotyczące terminów dwuwyrazowych. Nie uwzględniając w obliczeniach wyrazów funkcyjnych, za terminy dwuwyrazowe należałoby uznać także takie podane w słownikach terminy jak indėlis iki pareikalavimo, įėjimas į rinką, ne pelno įmonė, obligacija su atkarpa, vertė už pinigus ETŽ, indėliai iki pareikalavimo, pinigai iki pareikalavimo, skola be užstato, rinka be tarpininkų, atlyginimas pagal išdirbį, darbas pagal taisykles, ne kainų konkurencija, ne muitų kliūtys, tyrimai ir plėtra, gebėjimai ir uždarbis, įvestis ir išvestis, papročiai ir praktika AEŽ, para terminów podanych w Banku Terminów (įstaiga prie ministerijos i atleidimas nuo baudų), termin podany w podręczniku VU investicijos į atsargas, a zatem wskaźniki wielkości grup terminów dwuwyrazowych wskazane w tabeli 3 również nieco by wzrosły. Jednak, co zrozumiałe, wyciąganie wniosku wyłącznie na podstawie przewagi terminów dwuwyrazowych, że zasada zwięzłości terminów jest stosowana jednakowo we wszystkich porównywanych źródłach opracowania terminologii, byłoby całkowicie nieprecyzyjne. Należy uwzględnić także inne wskaźniki. Terminy trójwyrazowe we wszystkich źródłach, z wyjątkiem ETŻ opracowanego przez R. Vainienė, znacznie przewyższają liczebnie terminy jednowyrazowe. W podręczniku VU jest ich ponad dwukrotnie więcej, por. 99 i 38. Jak omówiono przy porównywaniu prac przedstawiających dane dotyczące długości terminów, przewaga terminów trójwyrazowych nad terminami jednowyrazowymi ujawniła się wyłącznie jako wskaźnik charakterystyczny dla terminologii aktów prawnych opracowywanej w Banku Terminów. W tym przypadku, po wyodrębnieniu z Banku Terminów wyłącznie terminów aktów prawnych z dziedziny ekonomii, przewaga ta również jest widoczna, jednak jednocześnie staje się jasne, że jest ona wyraźna także w źródłach opracowywania terminologii innych kierunków. W wyodrębnionej terminologii Banku Terminów terminów trójwyrazowych jest nawet nieco mniej, tj. stanowią one 23,74 proc. wszystkich wybranych tutaj terminów tego źródła, w podręczniku KTU takich terminów jest 25,55 proc., a w podręczniku VU – 25,98 proc. Zatem ujawniającą się w omówieniu prac przedstawiających dane dotyczące długości terminów sekwencję rozmieszczenia grup terminów jednowyrazowych–trójwyrazowych potwierdza w tym przypadku jedynie objaśniający ETŻ opracowany przez R. Vainienė. Wybrany sposób obliczania długości terminów również niemal nie wpływa na takie wskaźniki – po przypisaniu wspomnianych kilku terminów do terminów dwuwyrazowych, co ujawniłoby przewagę terminów dwuwyrazowych, liczba terminów trójwyrazowych zmniejszyłaby się zaledwie o kilka terminów. Terminy czterowyrazowe przeważają nad jednowyrazowymi również nie tylko w analizowanej tu terminologii Banku Terminów (jest ich tu 119, a jednowyrazowych – 105). Ich przewaga nad terminami jednowyrazowymi jest widoczna również w źródle tekstowego opracowania terminów – podręczniku VU Makroekonomika (por. 51 i 38), chociaż w badaniach terminów pod względem budowy, jak wspomniano, zwykle stwierdza się, że terminy czterowyrazowe lub dłuższe są rzadkie. Przedstawione w tym podręczniku terminy czterowyrazowe stanowią 13,39 proc. wszystkich definiowanych w nim terminów ekonomicznych. W innym podręczniku, w porównaniu z przedstawionymi w nim 68 terminami jednowyrazowymi, terminów czterowyrazowych również jest niemało – 50. Stanowią one 11,01 proc. wszystkich danych terminologii ekonomicznej wybranych z tego źródła. Prawdą jest, że ze względu na przyjęty sposób liczenia długości terminów do terminów czterowyrazowych zaliczany jest tu również podany w podręczniku KTU termin operacijos su vertybiniais popieriais, a w podręczniku VU podane terminy akseleratoriaus ir multiplikatoriaus modelis, Baumolio ir Tobino modelis, vaikščiojimo į banką kaštai i in. Gdyby nie uwzględniać w obliczeniach wyrazów funkcyjnych, terminy te byłyby oceniane jako trzywyrazowe, a podana w tabeli liczba terminów 24 czterowyrazowych zmniejszyłaby się o kilka terminów. Z drugiej strony zwiększyłyby się wskaźniki grup terminów trzywyrazowych. Tak czy inaczej, ze wskaźników terminów czterowyrazowych i trzywyrazowych wynika, że terminów trzywyrazowych, które tutaj będą nazywane terminami dłuższymi, oraz terminów czterowyrazowych, które tutaj będą nazywane terminami długimi, jest wiele nie tylko w terminologii aktów prawnych z dziedziny ekonomii opracowywanej w Banku Terminów, lecz także w źródłach tekstowego opracowywania terminów. W monografii Automatyczne rozpoznawanie i definiowanie terminów języka septynis kartus pavartotus žodžių junginius, tų terminų sumažėjo iki 760, o ekspertas iš jų litewskiego, w której terminy wyselekcjonowano na podstawie korpusu, podano liczbę terminów z dziedziny edukacji i nauki – 22 terminy, co stanowi zaledwie 2,82 proc. wszystkich wyselekcjonowanych terminów z dziedziny edukacji i nauki. Prawdą jest jednak, jak już wspomniano, że na tę liczbę mógł mieć wpływ dobór terminów: w całym korpusie znaleziono 77 961 potencjalnych terminów czterowyrazowych, za terminy uznając tylko więcej niż 22 terminy z dziedziny edukacji i nauki (Bielinskienė i in. 2015: 63). Jednakże również A. Umbrasas, opierając się już na pracach terminograficznego opracowywania terminów, na podstawie 27 słowników terminów ustalił zaledwie 3 proc. terminów czterowyrazowych. Prawdą jest, że wykorzystane tu źródła terminograficznego opracowywania również wskazywałyby, iż podaje się w nich mniej terminów czterowyrazowych. W jednym ze słowników terminów – ETŽ – jest ich zaledwie 25, co stanowiłoby 2,05 proc. danych terminologicznych tego słownika. Jeśli takie terminy jak dzień wolności od podatków, wolne wejście na rynek, stosunek ceny do zysku, małe i średnie przedsiębiorstwa uznano by za terminy trzywyrazowe, wówczas podana w tym ETŽ liczba terminów czterowyrazowych zmniejszyłaby się jeszcze o dziewięć terminów. Terminów czterowyrazowych jest mniej niż terminów jednowyrazowych również w tłumaczonym AEŽ, por. 178 i 372. Niemniej jednak jest ich tutaj więcej, niż zwykle podaje się przy prezentowaniu danych dotyczących długości terminów, tj. 6,55 proc. wszystkich danych terminologicznych wybranych z tego słownika. Terminy trójwyrazowe w tym słowniku, podobnie jak w Banku Terminów czy w obu podręcznikach, przeważają nad jednowyrazowymi, tj. terminów trójwyrazowych jest 594, a jednowyrazowych – 372. Z przedstawionej tabeli wynika, że w nawiasach pateikimo ypatumais, t. y. su tuo faktu, kad šiame žodyne kai kurie terminai pateikiami tam podaje się także większe liczby tłumaczonych w AEŽ terminów trójwyrazowych i czterowyrazowych. Ma to związek ze wskazywaniem w nawiasach rzeczywistych składników danych terminologicznych, np.: dywersyfikacja (inwestycyjnego) portfela, animator (rynku papierów wartościowych), zasada (podejmowania) decyzji, ustalanie (cen równowagi) bliskich, stosunek gotówki (do depozytów). Omawiając praktykę opracowywania słowników terminologicznych, zwraca się uwagę, że w słownikach terminologicznych istnieje tendencja do podawania w nawiasach różnorodnych informacji (Umbrasas 2008: 223). W tym przypadku ustalenie przyczyny takiego sposobu prezentacji nie jest proste. Jak można przypuszczać na podstawie porównania terminów angielskich i litewskich podawanych w słowniku, w nawiasach mogła być wskazywana ta część składowa, której nie ma termin angielski, por. factor reversals i (gamybos) veiksnių pakeičiamumas, portfolio balance approach i (investicinio) portfelio balanso metodas, market maker i (vertybinių popierių) rinkos sudarytojas. Z drugiej strony mogło chodzić o pogodzenie zasad dokładności i zwięzłości – wskazanie zarówno długiej, jak i krótkiej formy terminu. Przypadki dodawania lub pomijania składników terminu zwykle odnotowuje się w tekstach i wiąże z tekstowym lub kontekstowym użyciem terminów (np. Mitkevičienė 2015), jednak, jak widać, w tym przypadku długa i krótka forma terminu została podana w tak zwanym źródle utrwalenia – 25 słowniku terminów. Nawiasem mówiąc, A. Mitkevičienė (2024) również niedawno zauważyła, że różnorodne przypadki skracania terminów nie są obce terminografii, a także napisała, że trudno ustalić, kiedy termin jest skracany, a kiedy wydłużany. A zatem autorka, wyróżniając sześć grup terminów alternatywnych o różnej liczbie składników, takie przypadki jak wspomniane tutaj określiła jako opuszczenie leksemu vs. dodanie leksemu (Mitkevičienė 2024: 5). Nie rozpatrując szerzej kwestii teoretycznej oceny terminologicznej takich przypadków ani motywów ich przedstawienia w tym słowniku, zwraca się tu jedynie uwagę, że w tym przypadku sposób ich przedstawienia stwarza trudności w ustaleniu długości terminów. Oto termin artutinis (pusiausvyros kainų) nustatymas można oceniać zarówno jako dwuwyrazowy, jeśli uznamy go za przypadek skrócenia terminu, jak i jako czterowyrazowy, jeśli uznamy go za przypadek wydłużenia terminu. Dlatego w tabeli 3 podaje się również dwojakie liczby. Biorąc pod uwagę, że terminy AEŽ ze składnikami zapisywanymi w nawiasach są podawane wyłącznie w samym słowniku, natomiast w dołączonym „Indeksie terminów litewskich‚ składniki te nie są wskazywane, jako pierwszy wynik obliczenia długości terminów w tabeli podaje się wynik nieuwzględniający składników zapisywanych w nawiasach, a druga liczba wskazuje, ile wynosiłaby liczba terminów danej grupy, gdyby uwzględniano również te składniki. Jak widać, liczba terminów jednoi dwuwyrazowych zmniejszyłaby się, natomiast liczby terminów trzyi czterowyrazowych zwiększyłyby się. Terminy czterowyrazowe stanowiłyby w takim przypadku 7,07 proc. Wracając do wskaźników, na podstawie których rozstrzyga się tutaj o podobieństwach i różnicach w stosowaniu zasady zwięzłości, tj. przechodząc do grupy terminów pięciowyrazowych i dłuższych, należy stwierdzić, że w źródłach terminograficznego i tekstowego opracowania terminów terminy tej grupy są nieliczne: w ETŽ jest ich zaledwie 9 (stanowiłoby to tylko 0,75 proc. terminów zamieszczonych w tym słowniku objaśniającym), w tłumaczonym AEŽ – 54 (1,99 proc.), a w podręczniku KTU – 11 (2,43 proc.). Nieco więcej takich terminów podano w tłumaczonym AEŽ, jednak i danych terminologicznych jest w nim znacznie więcej, tj. odnaleziono 2 716 terminów, zatem terminy pięciowyrazowe i dłuższe stanowią tylko 1,99 proc. całej jego terminologii. Co prawda, w jednym podręczniku terminów tej grupy jest nieco więcej – 23, co stanowi 6,04 proc. definiowanych w tym podręczniku terminów ekonomicznych. Niemniej jednak z tabeli 3 wynika, że pod względem wskaźnika terminów pięciowyrazowych i dłuższych najbardziej wyróżnia się porównywana tutaj terminologia Banku Terminów. Terminy pięciowyrazowe i dłuższe są w niej nawet liczniejsze niż czterowyrazowe (por. 140 i 119), jest ich również więcej niż terminów jednowyrazowych (por. 140 i 105). A zatem, chociaż omówienie grup terminów trzywyrazowych i czterowyrazowych ujawniło, że w innych źródłach również jest dość dużo terminów dłuższych i długich, wskaźnik grupy terminów pięciowyrazowych i dłuższych pokazuje, że najdłuższe terminy są charakterystyczne dla porównywanej tutaj terminologii Banku Terminów. Z drugiej strony porównanie poszczególnych wskaźników uwydatnia, że różni się ona najbardziej tylko pod względem wskaźnika terminów pięciowyrazowych i dłuższych. Przewaga terminów trzywyrazowych w porównaniu z jednowyrazowymi uwidacznia się również jako cecha charakterystyczna dla innych źródeł porządkowania terminologii, a źródła porządkowania terminologii tekstowej ekonomii ujawniają także stosunkowo dużą skłonność do podawania czterowyrazowych terminów ekonomicznych. Co prawda, dokładniejsza analiza grupy terminów pięciowyrazowych i dłuższych wykazałaby, że spośród 140 terminów z dziedziny ekonomii podawanych w Banku Terminów, które tutaj zalicza się do grupy najdłuższych terminów, najwięcej stanowią właśnie terminy złożone z pięciu słów – jest ich tutaj 59. Niemniej jednak przedstawiono tutaj także 43 terminy sześciowyrazowe, a także 27 terminów siedmiowyrazowych. Co prawda, wśród terminów złożonych z kilkunastu słów, o których wspomina A. Umbrasas w artykule z 2013 r., wśród terminów zatwierdzonych aktów prawnych przypisanych w Banku Terminów do dziedziny ekonomii znaleziono zaledwie kilka. 32 terminów aż 17, np. : EBIT, EBITDA, BALTIX, INCOTERMS, LIFO, VILSE, LITIN-10, P1, P2, P2, P3. Jak zwraca uwagę również A. Mitkevičienė (2024), ich ocena jest trudna i nie została jeszcze wystarczająco zbadana, dlatego w tym przypadku przypadków tych nie włączono do zbioru danych dotyczących porządkowania porównywanych terminów. Niemniej jednak oczywiste jest, że słowne odpowiedniki tych skrótów byłyby dłuższe, w związku z czym zwiększyłaby się również liczba długich terminów odnotowanych w ETŽ, które ujawniło skłonność do podawania szczególnie krótkich terminów. WNIOSKI Zasada zwięzłości terminów, formułowana jako jedna z zasad terminologii stosowanych zarówno przy tworzeniu terminów, jak i przy ich opracowywaniu, w terminologii litewskiej nie jest szerzej omawiana, jednak po przeanalizowaniu jej oceny teoretycznej okazało się, że nie jest ona całkowicie jednolita. Po pierwsze, zwięzłość uważa się za zasadę tej samej rangi co inne zasady terminologii lub nawet wyróżnia się ją spośród nich jako ważną, po drugie, uważa się ją jedynie za zasadę dodatkową. Po pierwsze, uważa się ją za bardziej istotną wyłącznie dla użycia terminów, po drugie, zauważa się, że dążenie do zwięzłości jest istotne również dla opracowywania terminów. Po usystematyzowaniu uwag dotyczących zasady zwięzłości terminów przedstawianych w różnych pracach jako możliwe czynniki jej problematyczności ujawniły się: odpowiednie regulacje opracowywania terminów, wzrost liczby terminów i wynikające z niego możliwe wyzwania dla opracowywania terminów, zwiększająca się liczba tłumaczonych tekstów i związany z tym wpływ terminologii innych języków, komplikowanie się pojęć, w wyniku którego pojawia się potrzeba rozszerzania już używanych krótszych terminów, możliwe sprzeczności między zasadą zwięzłości a innymi zasadami terminologicznymi, cechy pojęć lub różnice stylu funkcjonalnego. Próba sprawdzenia, czy na stosowanie zasady zwięzłości może wpływać taki czynnik, jak różnice w kierunkach opracowywania terminów lub specyfika konkretnego źródła opracowywania, oraz rozstrzygnięcie tego na podstawie wskaźników długości terminów ekonomicznych przedstawianych w różnych źródłach opracowywania terminów wykazały, że zasadę tę ogólnie stosuje się niejednolicie nawet w opracowywaniu terminów jednej dziedziny, jednak występują również pewne podobieństwa. Chociaż porównanie prac przedstawiających dane dotyczące długości terminów wskazywałoby, że zwykle odnotowuje się więcej terminów jednowyrazowych niż trzywyrazowych, porównane tutaj dane dotyczące opracowywania terminologii ekonomicznej pokazują, że terminów trzywyrazowych, z wyjątkiem jednego słownika terminów, podaje się znacznie więcej niż jednowyrazowych. W źródłach reprezentujących tekstowe opracowywanie terminów dość duży jest również udział czterowyrazowych terminów ekonomicznych, a w jednym z nich terminy czterowyrazowe nawet przeważają nad jednowyrazowymi. Zatem, wbrew temu, co można było założyć na podstawie omówienia opracowywania terminów aktów prawnych w Banku Terminów oraz porównania innych prac dostarczających danych o długości terminów, większa liczba dłuższych (trzywyrazowych) i długich (czterowyrazowych) terminów ekonomicznych występuje nie tylko w Banku Terminów przy opracowywaniu terminologii aktów prawnych, lecz także w podręcznikach ekonomii dla szkół wyższych reprezentujących tekstowe opracowywanie terminów; terminy trzywyrazowe przeważają nad jednowyrazowymi w jednym ze słowników terminów ekonomicznych wykorzystanych w badaniu. Jednak pod względem udziału najdłuższych – pięciowyrazowych i dłuższych – terminów wyróżnia się terminologia aktów prawnych z dziedziny ekonomii opracowywana w Banku Terminów i właśnie ten wskaźnik wskazywałby na różnice w stosowaniu zasady zwięzłości. 33 Chociaż w tym przypadku porównano niewiele źródeł tekstowego opracowywania terminów – podręczników dla szkół wyższych – ich dane wskazywałyby na podobieństwa w stosowaniu zasady zwięzłości. W pracach terminologicznych o kierunku terminograficznym, jak można wnioskować z porównania pary źródeł tego kierunku, ogólnie podawane są krótsze terminy ekonomiczne. Niemniej jednak także porównanie dwóch źródeł z jednego okresu pokazuje, że w terminograficznym opracowywaniu terminów również mogą występować różnice w stosowaniu zasady zwięzłości. ŠALTINIAI AEŽ 2006: Aiškinamasis ekonomikos anglų–lietuvių kalbų žodynas [Explanatory English– Lithuanian Dictionary of Economics], sud. David A. Pearce, Vilnius: TEV. ETŽ 2005: Ekonomikos terminų žodynas [Dictionary of Economic Terms], R. Vainienė, Vilnius: Tyto alba. KTU 2008: Makroekonomika [Macroeconomics]: vadovėlis ekonominių specialybių studentams, V. Snieška, V. Baumilienė, D. Bernatonytė, J. Čiburienė, A. Juozapavičienė ir kt., 3-iasis patais. ir patiksl. leidimas. TB: Lietuvos Respublikos terminų bankas [Term Bank of the Republic of Lithuania]. Prieiga internete: https://terminai.vlkk.lt. VU 2017: Makroekonomika [Macroeconomics], V. Gavelis, P. Gylys, V. Mačiekus, N. Minkevičienė, R. Paliulytė, E. Ulvidienė, L. Urbšienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LITERATURA Akelaitis Gintautas 2008: Strukturalne modele złożonych terminów administracyjnych [Structural Models of Compound Administrative Terms]. – Język specjalistyczny: terminologia i studia, Wilno: Centrum Wydawnicze Uniwersytetu Michała Römera, 5–12. Dostęp online: https://cris.mruni.eu/server/api/core/bitstreams/c8c34236-02bf4a9d-a9c5-8075abb5e764/content. AMVA 2015: Opis procedury oceny poprawności językowej podręczników szkół wyższych [Description of the Procedure for Assessing the Language Regularity of Higher Education Institutions’ Handbooks]. Dostęp online: https://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/svietimas/vadoveliu-aprobavimas/aukstujumokyklu-vadoveliu-kalbos-vertinimo-tvarkos-aprasas?lang=lt. Andriuškaitė Ramunė 2000: Struktura i swoistość terminów językoznawczych J. Balčikonisa [The Structure and Distinctiveness of J. Balčikonis’ Terms of Linguistics]. – Terminologija 7, 59–75. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/713/804. O LRTB: O Banku Terminów Republiki Litewskiej [About Terminology Bank of the Republic of Lithuania]: Dostęp w internecie: https://terminai.vlkk.lt/Apie%20LRTB. 34 Auksoriūtė Albina 1996: Nieścisłości w użyciu terminów złożonych [Inaccuracies in the Use of Compound Terms]. – Terminologija 3, 47–49. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/754/845. Auksoriūtė Albina 2024: Litewskie nazwy roślin i grzybów w XIX wieku: nomenklatury Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy i Laurynasa Roka Ivinskisa [Lithuanian Names of Plants and Fungi in the Nineteenth Century: Lists of Names by Jurgis Ambraziejus Pabrėža and Laurynas Rokas Ivinskis]: monografia, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Babickienė Zofija 2012: Rozpowszechnienie gramatycznych i leksykalnych wariantów terminów ekonomicznych: norma i rzeczywistość [Occurance of Grammatical and Lexical Variants of Economic Terms: Standard and Reality]. – Język specjalistyczny: gramatyka i logika: zbiór artykułów naukowych, opr. G. Akelaitis, Z. Babickienė, V. Mažeikienė, L. Pečkuvienė, Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa, 51–64. Dostęp online: https://cris.mruni.eu/server/api/core/bitstreams/938c4e5e-c097-4739-aead3c16414b8dea/content. Bielinskienė Agnė, Boizou Loïc, Grigonytė Gintarė, Kovalevskaitė Jolanta, Rimkutė Erika, Utka Andrius 2015: Automatyczne rozpoznawanie i definiowanie terminów języka litewskiego [Automatic Identification and Definition of Lithuanian Terms], wydanie elektroniczne, Kowno: Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Dostęp online: https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/559abb58-b5d1-4fa5-a90745af03a3feb3/content. Bielinskienė Agnė, Kazlauskienė Asta, Rimkutė Erika, Tamošiūnaitė Aurelija 2014: Ogólny język litewski: normy i użycie [Standard Lithuanian: Norms and Usage]: podręcznik dla studentów szkół wyższych, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego, Versus Aureus. BKTP 1997: Zasady kształtowania ogólnego języka litewskiego, kryteria kodyfikacji i ich stosowanie (VLKK 1997 01 30). Dostęp online: https://www.vlkk.lt/aktualiausiostemos/kalbos-tvarkybos-principai-kodifikacijos-kriterijai?lang- =lt. Bliūdžuvienė Nijolė, Černiauskaitė Violeta 2021: Model opracowania danych terminologicznych: Słownik terminów bibliotekoznawstwa, informacji naukowej i księgoznawstwa [Model opracowania danych terminologicznych: Słownik terminów bibliotekoznawstwa, informacji naukowej i księgoznawstwa]. – Knygotyra 77, 306–330. Bružaitė Neringa, Rekašius Tomas 2016: Analiza rozkładu częstości słów w tekstach litewskich różnych gatunków [Statystyczna analiza rozkładu częstości słów w tekstach litewskich różnych gatunków]. – Lithuanian Journal of Statistics / Lietuvos statistikos darbai 55(1), 61–69. Cabré Castelvi Maria Teresa 2003: Teorie terminologii. Ich opis, preskrypcja i wyjaśnienie. – Terminology 9(2), 163–199. 35 Drukteinis Albinas 2011: Syntaktyczne modele złożonych terminów morskich [Modele syntaktyczne złożonych terminów morskich]. – Res humanitariae 10, 234–255. Džežulskienė Judita 2010: Modyfikacja prepozycyjna i postpozycyjna: analiza porównawcza angielskich i litewskich terminów trzywyrazowych [Modyfikacja przedi przyrzeczownikowa: analiza kontrastywna angielskich i litewskich terminów trzywyrazowych]. – Językoznawstwo 62, 7–21. Gaivenis Kazimieras 2002: Terminologia litewska: wymiary teorii i porządkowania [Terminologia litewska: wymiary teoretyczne i zarządzania], Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Gaivenis Kazimieras 2014: Pisma wybrane [Wybrane prace], red. J. Gaivenytė-Butler, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ISO 704-87: Zasady i metody terminologii. Lietuvos RST 1115-90 (ISO 704-87) [Zasady i metody terminologii. Litewski standard krajowy RST 111590 (ISO 704-87)], Wilno. Kaulakienė Angelė, Makariūnienė Eglė 2014 [1999]: Statystyczna ocena zwięzłości terminów [Statystyczna ocena zwięzłości terminów]. – Kaulakienė Angelė. Terminologia. Terminografia. Terminologia: zbiór artykułów, Wilno: Technika, 36– 38. Keinys Stasys 2002: Maironis i terminologia naszej nauki o literaturze [Maironis i nasza terminologia literaturoznawcza]. – Terminologia 9, 26–54. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/682/773. Keinys Stasys 2004: Rozwój, stan, rola i zadania terminologii po wejściu w XXI wiek [Stan, rozwój, rola i zadania terminologii na początku XXI wieku]. – Problemy historii i współczesności terminologii, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 219–245. Keinys Stasys 2005: Współczesna terminologia litewska [Współczesna terminologia litewska], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Keinys Stasys 2012: Rozwój terminologii litewskiej [The Development of Lithuanian Terminology], Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 29–56. Keinys Stasys 2013: O rozumieniu jednoznaczności terminów naukowych [About Understanding the Unambiguity of the Terms of Science]. – Terminologija 20, 47–55. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/471/560. Klimavičius Jonas 2003: Terminografia litewska: cechy przeszłości, trudności teraźniejszości i zadania [Lithuanian Terminography: Features of the Past, Dfficulties of the Present and Tasks]. – Prace leksykologiczne i terminologiczne: norma i historia, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 259–276. Kvašytė Regina 2005: Dydaktyczny słowniczek terminologiczny [Educational Terminology Glossary], Šiauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu Šiauliai VšĮ. 36 Litevkienė Nijolė 2013: Przypadki różnic między litewskimi terminami anat​​omicznymi złożonymi z trzech słów a ich łacińskimi odpowiednikami [Aspects of Differentiation of Lithuanian Three-Word Anatomical Terms and Their Latin Equivalents]. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 12, 26–35. Litevkienė Nijolė 2014: Przypadki różnic między łacińskimi i litewskimi złożonymi terminami anatomicznymi [Cases of Difference of Latin and Lithuanian Compound Anatomical Terms]. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 13, 73–81. Litevkienė Nijolė 2015: Zależność litewskich terminów z trójwyrazowym przydawkowym określeniem uzgodnionym i nieuzgodnionym oraz ich łacińskich odpowiedników [Aspects of Dependency of Three-Component Terms of Atribute in Concord and Terms of Atribute not in Concord and Their Latin Equivalents]. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 15, 42–46. Mickienė Ilona, Briaukienė Birutė 2016: Aspekty terminologii litewskiej [Aspects of Lithuanian Terminology]: podręcznik metodyczny, zasób elektroniczny, Wilno: Uniwersytet Wileński. Dostęp w internecie: https://www.knf.vu.lt/dokumentai/failai/katedru/lietuviu/Lietyvi%c5%b3_terminol ogijos_aspektai_2016.pdf. Myking Johan 2001: Przeciwko preskryptywizmowi? „Socjokrytyczne” wyzwanie dla terminologii. – IITF Journal 12(1–2), 49–64. Mitkevičienė Asta 2015: Niektóre aspekty synonimii terminów [Some Aspects of Synonymy of Terms]. – Terminologija 22, 39–60. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/518/608. Mitkevičienė Asta 2019: Relacja współrzędnościowa w terminach: terminy ze spójnikami ir (ar), ir (arba) [Coordination in the Structure of Terms With Conjunctions ir (ar), ir (arba) ‚and (or)‛]. – Terminologija 26, 88–102. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/379/458. Mitkevičienė Asta 2020: Czy synonimia terminów jest wadą? [Czy synonimia terminów jest niedoskonałością?]. – Bendrinė kalba 93, 1–19. Dostęp online: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/899/1112. Mitkevičienė Asta 2022: Przymiotniki terminologiczne w internetowych mediach [Terminological Adjectives in Online Media]. – Terminologija 29, 6–22. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2178/2304. Mitkevičienė Asta 2024: Alternatywne terminy o różnej liczbie składników [Alternative Terms With Different Numbers of Constituents]. – Verbum 15, 1–15. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/verbum/lt/article/view/35331/35518. Mockienė Liudmila, Rackevičienė Sigita 2018: Modele tworzenia terminów wielowyrazowych w aktach prawnych o charakterze konstytucyjnym w języku angielskim i litewskim. – Terminologija 25, 55–76. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/120/108. 37 Noreikaitė Adelė 1994: Norma Republiki Litewskiej „Zasady i metody terminologii‚ [Standard of the Republic of Lithuania ‘Terminology Principles and Methods’]. – Terminologijos vagos 1, 99–100. Rimkutė Erika 2012: Automatyczne rozpoznawanie terminów z zakresu edukacji i nauki metodami lingwistycznymi [Automatic Identification of Science and Education Terms Using Linguistic Methods]. – Terminologija 19, 54–70. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/452/541. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2023: Nazwy odzieży na podstawie źródeł z drugiej dekady XXI wieku [Clothing Names: on the Basis of Sources From the Second Decade of the 21st Century], Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://lki.lt/ausra-rimkute-ganusauskiene-aprangos-pavadinimai-mokslo-studija2023. Skujiņa Valentīna, Ilziņa Ilze Irena, Vasiļjevs Andrejs, Borzovs Juris 2006: Terminology Standards in the Aspect of Harmonization for International Term Database. – Terminologija 13, 17–32. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/613/704. Smirnova Oksana, Rackevičienė Sigita 2016: Terminy aktów prawnych UE w językach litewskim i francuskim [Terms of the EU Legal Acts in the Lithuanian and French Languages]. – Kalba ir kontekstas 7(1), 129–141. Šilobritaitė Diana 2008: Terminologia pierwszych słowniczków matematycznych [Terminology of First Dictionaries of Mathematics]. – Terminologija 15, 180–196. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/600/691. Šilobritaitė Diana 2009: Terminy pierwszego litewskiego zbioru zadań arytmetycznych [Terms of the First Lithuanian Exercise Book of Arithmetic]. – Terminologija 16, 186–197. Šilobritaitė Diana 2011: Terminy arytmetyczne z podręcznika arytmetyki Petrasa Vileišisa Keturi svarbiausiejie veikalai aritmētikos [Terminy z podręcznika arytmetyki Petrasa Vileišisa Keturi svarbiausiejie veikalai aritmētikos]. – Terminologija 18, 154–164. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/420/512. Temmerman Rita 1997: Podważanie ideału jednoznaczności. Różnica między terminologią socjokognitywną a terminologią tradycyjną. – Hermes – czasopismo języka i komunikacji w biznesie 10(18), 51–90. Temmerman Rita 1998: Dlaczego tradycyjna terminologia utrudnia realistyczny opis kategorii i terminów w naukach o życiu. – Terminology 5(1), 77–92. Temmerman Rita 2000: W kierunku nowych sposobów opisu terminologicznego. Podejście socjokognitywne, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins. TV 2006: Podręcznik terminologii dla tłumaczy Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Pisemnych Komisji Europejskiej Dyrekcji Generalnej Języka Litewskiego [Podręcznik terminologii dla 38 Tłumacze Wydziału Języka Litewskiego Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Komisji Europejskiej], Luksemburg. TŽR 2007: Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych [Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych]. Dostęp online: https://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/terminija/terminu-zodynu-rengimobendrieji-reikalavimai. TŽT 2004: Zasady oceny słowników terminologicznych [Zasady oceny glosariuszy/słowników terminologicznych]. Dostęp online: https://www.vlkk.lt/aktualiausiostemos/terminija/terminu-zodynu-vertinimo-taisykles. Umbrasas Alvydas 2008: Zaktualizowane Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych [Zaktualizowane Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych]. – Terminologija 15, 216–225. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/602/693. Umbrasas Alvydas 2010: Litewska terminologia prawna w latach 1918–1940: terminy głównych kodeksów [Litewska terminologia prawna w latach 1918–1940: terminy głównych kodeksów], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Umbrasas Alvydas 2013: Bank terminów Republiki Litewskiej: 10 lat po uchwaleniu ustawy [Bank terminów Republiki Litewskiej: 10 lat po uchwaleniu ustawy]. – Terminologija 20, 96–122. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/475/564. Umbrasas Alvydas 2022: W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji [W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji]. – Terminologija 29, 120–138. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2180/2310. Umbrasas Alvydas 2023: Bank terminów Republiki Litewskiej: 20 lat po uchwaleniu ustawy [Bank terminów Republiki Litewskiej: 20 lat po uchwaleniu ustawy]. – Terminologija 30, 142–167. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2271/2371. Zaikauskas Egidijus 2014: Sposoby tłumaczenia terminów w przekładach aktów prawnych Unii Europejskiej na język litewski [Procedures for Translating Terms in Translations of Legal Acts of the European Union into the Lithuanian Language]. – Terminologija 21, 71–89. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/534/624. Zavistanavičienė Daiva 2019: Analiza statystyczna typów strukturalnych terminów budownictwa. – Inžinerinės ir edukacinės technologijos 1, 146–150. Zemlevičiūtė Palmira 2003: Prace Antanasa Vileišisa (1856–1919) z zakresu nauk medycznych i ich terminologia [Antanas Vileišis’ (1856–1919) Works of Medical Science and Their Terminology]. – Terminologija 10, 84–106. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/667/758. 39 Zemlevičiūtė Palmira 2004: Terminy medyczne w „Naminis gydytojas” [Terms of Medicine in Naminis Gydytojas]. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 330–362. Zemlevičiūtė Palmira 2005: Nazwy środków leczniczych w medycznych księgach doktora Antanasa Vileišisa [The Names of Treatment Means in Medical Books of the Doctor Antanas Vileišis]. – Terminologija 12, 67–80. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/638/729. Zemlevičiūtė Palmira 2016: Terminologiczna leksyka medyczna w słownikach Małej Litwy z XVII–XVIII wieku [Terminological Medical Lexicon of 17th–18th Century Dictionaries of Lithuania Minor]: monografia, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zemlevičiūtė Palmira 2020: Nazwy osób związanych z medycyną w pierwszym czasopiśmie medycznym niepodległej Litwy, „Medicinos žurnalas”, z 1920 roku [Names for Actors in the Medical Field in the 1920 Issues of Medicina, the First Medical Magazine in Independent Lithuania]. – Lituanistica 66(4). Dostęp online: https://www.lmaleidykla.lt/ojs/index.php/lituanistica/article/view/4364/3438.