Teisės terminai 1936 m. ir 2013 m. lietuviškuose tarptautinių žodžių žodynuose: lyginamasis tyrimas

Terminologia / Terminology 2025, nr 32, s. 1–18 Odsyłacz do treści / Contents link ISSN 2669-2198 (elektroniczny / online) Copyright © 2025 Dalia Gedzevičienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i powielanie utworu na dowolnym nośniku, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-04-30. Accepted: / Przyjęto: 2025-07-21. 1 TERMINY PRAWNE W LITEWSKICH SŁOWNIKACH WYRAZÓW MIĘDZYNARODOWYCH Z 1936 I 2013 R.: BADANIE PORÓWNAWCZE Legal Terms in the 1936 and 2013 Lithuanian Dictionaries of International Words: A Comparative Study DALIA GEDZEVIČIENĖ Instytut Prawa Litewskiego Centrum Nauk Społecznych E-mail adres: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-8285-9692 Kierunki badań naukowych: język prawa, terminologia prawnicza, określanie osób znajdujących się w trudnej sytuacji społecznej, teoria metafory konceptualnej. https://doi.org/10.35321/term32-06 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE W artykule analizuje się i porównuje terminy prawnicze oraz ich człony przymiotnikowe odnotowane w litewskich słownikach wyrazów międzynarodowych wydanych w 1936 i 2013 roku (TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013). Analiza zebranego materiału ma na celu ocenę znaczenia tych słowników dla języka prawnego odpowiedniego okresu niepodległej Litwy. W obu słownikach znaleziono podobną liczbę terminów prawniczych i ich członów przymiotnikowych (TŽŽ 1936 – 738, TŽŽ 2013 – 748). W artykule sformułowano wniosek, że TŽŽ 1936 był wysokiej jakości, użytecznym i znaczącym jednym ze źródeł ówczesnej terminologii prawniczej, natomiast wpływ i znaczenie TŽŽ 2013 dla języka prawnego są znacznie mniejsze, ponieważ, po pierwsze, w TŽŽ 2013, w porównaniu z TŽŽ 1936, zmniejszyła się względna liczba terminów prawniczych, po drugie zaś, w późniejszym okresie terminologia prawnicza była odnotowywana i publikowana w wielu innych publicznie dostępnych źródłach specjalistycznych. SŁOWA KLUCZOWE: termin prawniczy, język prawny, słownik wyrazów międzynarodowych, źródło terminologii. ABSTRACT W artykule przeanalizowano i porównano terminy prawne oraz ich komponenty przymiotnikowe odnotowane w litewskich słownikach wyrazów międzynarodowych opublikowanych w 1936 i 2013 roku (DIW 1936 i DIW 2013). Celem analizy zebranego materiału jest ocena znaczenia tych słowników dla języka prawnego odpowiednich okresów niepodległej Litwy. W obu słownikach odnotowano porównywalną liczbę terminów prawnych i komponentów przymiotnikowych (DIW 1936 – 738, DIW 2013 – 748). Można stwierdzić, że 2 DIW 1936 był na swoje czasy starannie opracowanym i cennym źródłem terminologii prawnej, natomiast wpływ i znaczenie DIW 2013 dla języka prawnego są znacznie mniejsze, ponieważ po pierwsze, względna częstotliwość terminologii prawnej zmniejszyła się w DIW 2013 w porównaniu z DIW 1936, a po drugie, w tym późniejszym okresie terminologia prawna była już szeroko rejestrowana i rozpowszechniana w wielu ogólnodostępnych specjalistycznych źródłach. SŁOWA KLUCZOWE: termin prawny, język prawny, słownik wyrazów międzynarodowych, źródło terminologii. WSTĘP Do zbadania i porównania terminów prawniczych odnotowanych w dwóch litewskich słownikach wyrazów międzynarodowych, które dzieli prawie osiem dziesięcioleci, skłoniła jedna wspólna okoliczność wydania tych słowników – zarówno w okresie pierwszej niepodległości, zwanym okresem międzywojennym, kiedy ukazał się w 1936 r. Słownik wyrazów międzynarodowych (dalej – TŽŽ 1936), jak i w okresie odzyskanej niepodległości (od 1990 r. do dziś), kiedy w 2013 r. ukazał się Słownik wyrazów międzynarodowych (dalej – TŽŽ 2013), nie wydano objaśniającego wielojęzycznego słownika terminów prawniczych. Z perspektywy tej istotnej z terminologicznego punktu widzenia okoliczności w niniejszym artykule wyznaczono cel – na podstawie materiału znalezionego w słownikach (terminów prawniczych i ich członów przymiotnikowych) ocenić znaczenie dwóch litewskich słowników wyrazów międzynarodowych jako jednych z ówczesnych źródeł terminologii prawniczej dla języka prawa i badań nad historią pojęć prawnych. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) porównać terminy prawnicze obu słowników oraz sposoby ich przedstawienia w słownikach, obliczając a) liczbę terminów prawniczych i ich członów oraz jej stosunek do liczby wszystkich haseł słownikowych; b) liczbę terminów prawniczych i ich członów według formy wyrażenia (budowy terminów, części mowy); c) liczbę terminów prawniczych i ich członów według języków pochodzenia oraz różnice we wskazaniach języków pochodzenia; 2) wyodrębnić wspólne i różne dla obu słowników terminy prawne, zbiory ich elementów oraz na tej podstawie ustalić zasadnicze zmiany w zakresie form wyrażania terminów i ich definicji. Zatem przedmiotem badań niniejszego artykułu jest jedno ze źródeł terminologii prawnej – dwa słowniki wyrazów międzynarodowych wydane w różnych okresach, natomiast utrwalona w tych słownikach terminologia prawna stanowi materiał badawczy pomagający ustalić znaczenie tego źródła terminologii dla ówczesnego języka prawnego, rozwoju pojęć prawnych i badań nad nimi. Terminy prawne z obu słowników zebrano ręcznie, a w artykule zastosowano metody obliczeniową, porównawczą i opisowo-analityczną. Należy zwrócić uwagę na to, że słowniki wyrazów międzynarodowych zasadniczo nie są głównymi źródłami terminologii prawnej z dwóch powodów. Po pierwsze, najbardziej wiarygodnymi źródłami terminologii prawnej są akty prawne różnych szczebli, słowniki terminów prawnych, prace z zakresu nauk prawnych oraz specjalistyczne bazy danych; po drugie, słowniki wyrazów międzynarodowych są źródłem nie całej terminologii prawnej, lecz tylko pewnej jej specyficznej części – międzynarodowych terminów prawnych. Niemniej jednak w artykule wysunięto hipotetyczne założenie, że w pierwszym okresie niepodległości, wobec braku opublikowanego litewskiego słownika terminów prawnych, a tym bardziej korpusu czy bazy danych, TŽŽ 1936 obok litewskich aktów prawnych i prac z zakresu nauk prawnych mógł przez kilka lat (do okupacji kraju) być jednym z głównych źródeł terminologii prawnej. 3 Wydany w 1936 r. Słownik wyrazów międzynarodowych (TŽŽ 1936) nie jest pierwszym litewskim słownikiem wyrazów międzynarodowych, lecz pierwszą pracą o takiej objętości (1 064 s.), 1 profesjonalnie przygotowaną przez kolektyw specjalistów z poszczególnych dziedzin. Słownik ten opracował pisarz Kazys Boruta, znany historyk i encyklopedysta Pranas Čepėnas wraz z żoną Albina Sirutytė-Čepėnienė, zredagował historyk i lituanista Juozas Žiugžda, przejrzeli i poprawili prawnik, bibliofil prof. Vaclovas Biržiška oraz filozof prof. Pranas Dovydaitis. Ogółem w słowniku wyjaśniono około 22 000 różnorodnych słów, terminów i wyrażeń. A zatem słownik ten, jako przedmiot badań pierwszego okresu, wybrano ze względu na jego objętość, niemal dziesięciokrotnie przewyższającą objętość poprzedników, oraz na to, że jego opracowaniem zajęli się ówcześni intelektualiści. W okresie odrodzonej niepodległości ukazał się również niejeden słownik wyrazów międzynarodowych. Spośród nich jako drugi przedmiot niniejszego 2 badania porównawczego wybrano Słownik wyrazów międzynarodowych (TŽŽ 2013), opracowany przez zespół autorów i wydany w 2013 r. W osobnych hasłach wyjaśniono w nim około 28 000 słów. Słownik ten opracowano na podstawie Słownika wyrazów międzynarodowych wydanego w 2004 r. Dotychczas nie badano szczegółowo, w jaki sposób terminy są odnotowywane w słownikach wyrazów międzynarodowych. Pewne cechy prezentacji terminów prawnych w TŽŽ 2013 omówiła Dalia Gedzevičienė (2023). Spośród poszczególnych dziedzin, których terminologia została zebrana ze słowników wyrazów międzynarodowych i przeanalizowana pod jednym lub innym kątem, warto wymienić poligrafię (Petrėtienė, Mikalajūnaitė 2010) i medycynę (Briaukienė 2004). Badano także zmiany semantyki wyrazów międzynarodowych używanych w języku administracyjnym (Vladarskienė 2004; Rudaitienė 2006; Vladarskienė 2014; Vladarskienė 2019) oraz użycie pewnych wyrazów międzynarodowych w języku prawników (Koženiauskienė 2004). Sytuację litewskiej terminografii prawniczej w różnych okresach szczegółowo analizuje w swoich publikacjach Alvydas Umbrasas (2001; 2008; 2010; 2021; 2024 i in.). Chociaż w litewskiej terminologii ukształtowała się tradycja uznawania za terminy wyłącznie rzeczowników i połączeń wyrazowych o charakterze rzeczownikowym, to w języku nauki i praktyki, w którym funkcjonują terminy, tych form nie wystarcza; przede wszystkim nie sposób się tu obejść bez czasowników o specjalnym znaczeniu (Umbrasas 2010: 14), dlatego w niniejszym artykule czasowniki również traktowane są jako samodzielne terminy. Przymiotniki w niniejszej publikacji nie są uznawane za samodzielne terminy i są badane jako poboczne człony terminów złożonych. Tak więc materiał badawczy niniejszej pracy stanowią odnotowane w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 rzeczowniki, czasowniki i ich połączenia (terminy złożone) wyrażające pojęcia prawne oraz przymiotniki używane w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalnym, tj. samodzielne terminy prawne i ich ewentualne poboczne człony, odnotowane w słowniku jako odrębne wyrazy. Cały ten materiał badawczy w dalszej części tekstu jest ogólnie nazywany terminami prawnymi. 1 Wcześniej znane litewskie słowniczki wyrazów międzynarodowych: Šlapelis Jurgis 1907: Słowniczek wyrazów obcych i niezrozumiałych: ułatwienie dla czytelników, Tylża: Šviesa, 110 s.; M. i S. 1923: Słowniczek wyrazów obcych i międzynarodowych, Szawle: wydawnictwo stowarzyszenia „Viltis”, 84 s.; Norkus Jonas 1924: Słowniczek wyrazów obcych i niezrozumiałych, Kowno: spółka „Vaiva”, 95 s. 2 Np. : Mackevičienė Aldona 1999: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Gimtinė; Vaitkevičiūtė Valerija 2007: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Žodynas; i in. 4 W celu wyodrębnienia terminów prawniczych z omawianych słowników najpierw konieczne było ustalenie kryteriów rozpoznawania i doboru terminu prawniczego. Ponieważ „termin nie jest jakimś szczególnym słowem czy stałym połączeniem wyrazowym, lecz jednostką językową nazywającą, której treść ujawnia definicja znaczenia terminologicznego” (Gaivenis 2002: 13), w niniejszym artykule umownie zrównano znaczenie słowa podane w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 z definicją znaczenia terminologicznego. Zgodnie z tym założeniem za główne kryterium rozpoznawania terminu prawniczego oraz cechę terminu prawniczego przyjęto podanie w słowniku definicji pojęcia prawnego, czyli jego znaczenia. Przy gromadzeniu terminów prawniczych z słowników wyrazów międzynarodowych dążono do objęcia jak największej liczby leksyki związanej z dziedziną prawa: zebrano terminy z różnych gałęzi prawa, stosowane w systemach prawnych innych państw (np. bestas), a także przestarzałe (np. abjudikacija) oraz z zakresu prawa kościelnego (np. konkordatas) terminy. LICZBA TERMINÓW PRAWNICZYCH W SŁOWNIKACH WYRAZÓW MIĘDZYNARODOWYCH Z 1936 R. I 2013 R. Termin w niniejszym artykule rozumiany jest jako nazwa pojęcia z dziedziny nauki, techniki, sztuki lub innej dziedziny. Na podstawie haseł znaczeniowych wyrazów międzynarodowych, które umownie utożsamiono tu z definicjami terminów, ustalono, że w TŽŽ 1936 podano 738, a w TŽŽ 2013 – 748 wyrazów międzynarodowych nazywających pojęcia prawne lub używanych w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym. W TŽŽ 1936 znaleziono 738 terminów prawnych i ich składników, które stanowią 3,35 proc. wszystkich haseł tego słownika (22 000), natomiast w TŽŽ 2013 odnotowano 748 terminów prawnych i ich składników, które stanowią około 2,67 proc. wszystkich haseł tego słownika (28 000). Porównując liczbę haseł w obu słownikach (22 000 TŽŽ 1936 i 28 000 TŽŽ 2013), widać, że w drugim słowniku, wydanym po 77 latach, zwiększyła się ona o 6 000, tj. o 27 proc.; mimo to bezwzględna liczba terminów prawnych zasadniczo się nie zmieniła, a liczba względna nawet się zmniejszyła. Wskazuje to, że uwaga redaktorów TŽŽ 2013 poświęcona dziedzinie prawa nie wzrosła proporcjonalnie, tak jak w przypadku pojęć z innych dziedzin. Częściowo sytuację tę można oceniać jako kontynuację sytuacji ukształtowanej jeszcze w 3 czasach sowieckich: wówczas w przygotowywanych słownikach wyrazów międzynarodowych bardzo mało uwagi poświęcano takim naukom społecznym jak socjologia i psychologia, natomiast inne kierunki, np. ekonomia i politologia, były silnie zideologizowane. Z drugiej strony słowniki wyrazów międzynarodowych opracowuje się, między innymi, na podstawie słowników terminologicznych, zatem na ograniczoną liczbę pojęć z zakresu nauk społecznych w TŽŽ 2013 mogło wpłynąć również niedostateczne zaopatrzenie w słowniki terminologiczne odpowiednich dziedzin. 3 W okresie okupacji sowieckiej oryginalny litewski słownik wyrazów międzynarodowych został opracowany dopiero w późnym okresie sowieckim – w 1985 r. (Kvietkauskas Valdemaras 1985: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija); do tego czasu w praktyce korzystano z rosyjskich słowników wyrazów międzynarodowych albo ze słowników przetłumaczonych z języka rosyjskiego i częściowo dostosowanych do użycia w języku litewskim, np. : Lemchenas Chackelis 1951: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla; Lemchenas Chackelis 1969: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Mintis. 5 Spośród 738 terminów prawniczych i ich członów znalezionych w TŽŽ 1936 oraz 748 w TŽŽ 2013, 562 wyrazy to terminy odnotowane w obu słownikach, nazywające to samo pojęcie prawne i różniące się co najwyżej pewnymi formalnymi cechami wyrażenia. Jest to zbiór terminów prawniczych wspólnych dla obu słowników. Należy zaznaczyć, że leksemów o takiej samej postaci jest znacznie więcej, jednak do terminów wspólnych nie zalicza się tych, które w 1936 r. nie miały jeszcze lub w 2013 r. nie miały już znaczenia pojęcia prawnego. Ustalono, że w ciągu niemal ośmiu dziesięcioleci stabilna pozostała podstawa co najmniej 77 proc. litewskiej międzynarodowej terminologii prawniczej, natomiast pozostałe 178, czyli 23 proc., terminów prawniczych stanowią: 1) terminy odnotowane tylko w jednym ze słowników: a) w TŽŽ 2013 występują takie terminy prawnicze, których nie było jeszcze w TŽŽ 1936; sytuację tę spowodowało zarówno pojawienie się nowych zjawisk społecznych jako przedmiotów regulacji prawnej, jak i nowych pojęć prawnych, np.: alimentinis, diskriminuoti, genocidas, lobizmas, preambulė, resocializacija i in. ; b) w TŽŽ 1936 występowały takie terminy prawnicze, których nie ma już w TŽŽ 2013; sytuację tę spowodowały zmiany regulacji prawnej, zmiana pojęć prawnych i terminów służących do ich nazywania, nieaktualność pojęć itp., np.: akriminacija, areštantas, azilis, egzekutyva, ilegališkas, impunitetas, nunkupuoti, observancija, perifakcija i in. ; 2) wyrazy odnotowane w obu badanych słownikach, jednak w znaczeniu terminologicznym – tylko w jednym z nich: a) w słowniku z 2013 r. rozszerzono o znaczenie pojęcia prawnego wyrazy, które już występowały w słowniku z 1936 r., lecz nie nazywały pojęcia prawnego, np. kolizija w TŽŽ 2013 ma drugie znaczenie „sprzeczność ustaw regulujących te same lub zbliżone stosunki społeczne”, podczas gdy w TŽŽ 1936 odnotowano jedyne znaczenie słowa kolizija – „walka, zderzenie przeciwstawnych sił, interesów, warunków, poglądów, uczuć”; także jedno ze znaczeń wyrazu nacionalinis w TŽŽ 2013 to „należący do całego państwa, całego państwa”, podczas gdy w TŽŽ 1936 nacionalinis oznaczał tylko „narodowy”; b) w słowniku z 1936 r. odnotowano słowa lub połączenia wyrazowe nazywające pojęcia prawne, które w słowniku z 2013 r. nie mają już takiego znaczenia, np. w TŽŽ 1936 degradacija oznaczała „poniżenie, pozbawienie stopnia lub innych praw”, natomiast w TŽŽ 2013 degradacija definiowana jest wyłącznie jako stopniowe zanikanie jakichś dobrych właściwości, pogarszanie się, pogorszenie; jedno ze znaczeń retrakcijos w TŽŽ 1936 brzmiało „zmiana orzeczenia sądowego z powodu jego błędności”, natomiast w TŽŽ 2013 retrakcija oznacza jedynie skurczenie się, zmniejszenie; 3) w wykazie haseł TŽŽ 1936 odnotowano 53 złożone terminy prawne, np.: prawo administracyjne, prawo cywilne, osoba fizyczna, osoba prawna, skarga kasacyjna, umowy notarialne itd. Większość tych złożonych terminów występujących w TŽŽ 1936 stała się nieodłączną częścią współczesnej litewskiej terminologii prawniczej. EKSPRESJA MIĘDZYNARODOWYCH TERMINÓW PRAWNYCH Przed omówieniem, jakie formy terminów znaleziono w słownikach wyrazów międzynarodowych, należy zaznaczyć, że w niniejszym artykule składnikami terminów prawnych lub możliwymi składnikami nazywane są przymiotniki używane w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym, odnotowane w wykazach haseł słowników wyrazów międzynarodowych nie jako składniki połączenia wyrazowego (terminu złożonego), lecz jako odrębne jednostki leksykalne, których znaczenie terminologiczne uwidacznia się w objaśnieniu ich znaczeń lub 6 przedstawionych przykładach użycia. Zgodnie z formą formalną (strukturą terminu) w dalszej części artykułu takie przymiotniki zalicza się do składników terminów; ścisłe ich określenie brzmiałoby: przymiotnikowe składniki terminów złożonych. Spośród wszystkich 738 terminów prawnych i ich członów odnotowanych w TŽŽ 1936, 53 to terminy złożone, a 685 to terminy jednowyrazowe oraz ich człony. 52 spośród 53 terminów złożonych są dwuwyrazowe, 1 termin jest trzywyrazowy (aktywne prawo wyborcze). We wszystkich tych terminach złożonych członem głównym jest rzeczownik, natomiast człony poboczne są dwojakiego rodzaju – większość z nich to a) przydawki uzgadniane, wyrażone przymiotnikiem (35), np.: akty administracyjne, sąd handlowy, prawo serwitutowe, nota werbalna, albo imiesłowem (1), np. akt oskarżenia, albo b) przydawki rządzone, wyrażone dopełniaczem rzeczownika (17), np.: pismo akredytywowe, prawo emigracyjne, umowa gwarancyjna, nadzór policyjny. Tej odnotowanej w TŽŽ 1936 grupy złożonych terminów prawnych nie można porównać z odpowiednią grupą terminów w TŽŽ 2013, ponieważ w tym drugim słowniku wśród haseł nie ma połączeń wyrazowych nazywających pojęcia prawne – terminów złożonych. 4 Należy zwrócić uwagę, że w TŽŽ 1936, oprócz wspomnianych już 738 międzynarodowych terminów prawnych i ich członów, zamieszczono także 10 litewskich terminów prawnych: 3 z nich są jednowyrazowe (konfrontacja, komornik, niepoczytalność), a 7 – terminami złożonymi (nietykalność osoby, ustawy szczególne, sąd polowy, wyrok w zawieszeniu, opłata za niewykonanie zobowiązania, prawo międzynarodowe, sąd osób trzecich). Chociaż na pierwszy rzut oka wygląda to na niekonsekwencję w pracy autorów słownika, jednak z napisanej przez redaktora słownika J. Žiugždę (1936: 6) „Przedmowy” („Obok wyrazów międzynarodowych w słowniku <...> wyjaśniono także niektóre litewskie terminy naukowe”) wynika, że była to świadoma i wówczas, z powodu braku słowników terminologicznych, szczególnie potrzebna decyzja autorów słownika – zamieścić i wyjaśnić niektóre litewskie (niemędzynarodowe) terminy w wydawanym słowniku wyrazów międzynarodowych. Wszystkie 748 terminów prawnych i ich możliwych składników w TŽŽ 2013 są jednowyrazowe. Pod względem wyrażenia należą one do trzech klas wyrazów: rzeczowników, czasowników i przymiotników. Obliczono, że spośród 738 terminów prawnych i ich składników znalezionych w TŽŽ 1936 terminów jednowyrazowych wyrażanych rzeczownikiem jest 566, czyli 76,7 proc. wszystkich terminów prawnych znajdujących się w słowniku; czasownikiem – 69, czyli 9,8 proc. ; składników terminów wyrażanych przymiotnikiem – 45, czyli 6,4 proc. ; terminów złożonych – 53, czyli 7,1 proc. Spośród 748 terminów prawnych i ich składników znalezionych w TŽŽ 2013 terminów rzeczownikowych jest 573, czyli 76,6 proc. wszystkich terminów znajdujących się w słowniku; terminów czasownikowych – 92, czyli 12,1 proc. ; członów terminów wyrażanych przymiotnikiem – 83, czyli 11,3 proc. ; na liście haseł terminów złożonych – 0 (rys. 1). 4 Należy dodać, że w TŽŽ 2013 podano przykłady użycia złożonych terminów prawnych przy 21 z 83 przymiotników stosowanych w dziedzinie prawa, np.: przy juridinis – juridinis adresas, juridinis asmuo, przy kriminalinis – kriminalinis nusikaltimas, przy operatyvinis – operatyvinė informacija itd. Łącznie podano 27 takich przykładów terminów złożonych. Ponieważ z obu słowników zebrano wyłącznie terminy prawne odnotowane w wykazach haseł oraz ich możliwe człony przymiotnikowe, przykłady tych terminów złożonych nie są wliczane do ogólnej liczby terminów prawnych TŽŽ 2013 – są liczone wyłącznie jako odnotowane hasła przymiotniki. 7 Rysunek 1. Wyrażanie międzynarodowych terminów prawnych i ich członów według części mowy w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 MIĘDZYNARODOWE TERMINY PRAWNE – DYLEMAT ZAPOŻYCZENIA I DERYWATU Przed przedstawieniem statystyki wskazań języków pochodzenia znalezionych w obu słownikach terminów prawnych i ich członów należy określić kryteria, na podstawie których oblicza się te wskazania, ponieważ w obu słownikach przy części wyrazów (w TŽŽ 1936 – przy części jednoi wielowyrazowych terminów rzeczownikowych i czasownikowych, członów przymiotnikowych oraz terminów złożonych, a w TŽŽ 2013 – przy części terminów czasownikowych i członów przymiotnikowych) język pochodzenia nie został wskazany; ponadto w TŽŽ 2013 przy niektórych wyrazach za pomocą strzałki podano odsyłacz do innego artykułu, którego hasło lub jego etymologia powinny pomóc zrozumieć pochodzenie objaśnianego wyrazu. Chociaż redaktorzy żadnego ze słowników nie wyjaśnili, dlaczego przy części wyrazów nie podano języka pochodzenia, można przyjąć, że wyrazy, które mają litewski przyrostek i przy których nie podano informacji o pochodzeniu językowym, są najprawdopodobniej traktowane nie jako zapożyczenia, lecz jako derywaty, których podstawą słowotwórczą jest inny wyraz międzynarodowy. Również prawdopodobne jest, że autorzy TŽŽ 1936 w niektórych przypadkach nie mieli wystarczających danych, aby ustalić pochodzenie niektórych słów; ponadto część słów bez wskazania pochodzenia mogła pozostać tak również przez pomyłkę. Najmniej trudności przy obliczaniu terminów według ich języków pochodzenia sprawia grupa jednowyrazowych terminów rzeczownikowych, ponieważ w obu słownikach przy większości takich terminów wskazano język pochodzenia (w TŽŽ 2013 wskazano go przy wszystkich 573 rzeczownikach, natomiast w TŽŽ 1936 nie wskazano go tylko przy 12 z 566 rzeczowników, np.: falsifikatas, rasizmas). Świadczy to o tym, że autorzy słowników uważają je za zapożyczenia. Wszystkie morfemy tych rzeczowników, z wyjątkiem końcówki, są obcego pochodzenia. Prawdopodobne jest, że rzeczowniki te trafiły do języka litewskiego w 5 gotowej postaci, a jedynie tutaj, dostosowując je do gramatycznego systemu języka litewskiego, dodano im końcówki. Traktując takie słowa jako zapożyczenia, nie ma 5 W litewskim językoznawstwie część naukowców uważa takie rzeczowniki za zapożyczenia, jednak inni badacze rzeczowniki mające nielitewskie zakończenia, obok których w języku litewskim występuje również odpowiedni semantycznie 0 100 200 300 400 500 600 700 Rzeczowniki Czasowniki Przymiotniki Terminy złożone nie ma sensu rozkładać ich słowotwórczo Ekspresja terminów i ich składników TŽŽ 1936 TŽŽ 2013 8 i analizować według kategorii słowotwórczych. Z perspektywy analizy morfemowej widać, że większość tych rzeczowników weszła do języka litewskiego wraz z międzynarodowymi przyrostkami. Najwięcej jednowyrazowych międzynarodowych rzeczownikowych terminów prawniczych odnotowanych w obu słownikach ma międzynarodowy przyrostek -acija (około 20 proc. wszystkich terminów rzeczownikowych) oraz -ija (około 19 proc. wszystkich terminów rzeczownikowych), około 40 proc. terminów rzeczownikowych charakteryzuje jeden z następujących przyrostków obcego pochodzenia: -alas, -(i)antas, -aras, -(i)atas, -ażas, -ektas, -enas, -entas, -eris, -ė, -esas, -etas, -ika, -istas, -ė, -istika, -itas, -izmas, -yva, -yvas, -(t)orius, -ė, -(i)umas, -utas, -ūra; po jednym lub dwóch znaleziono terminów z następującymi przyrostkami: -ada, -anas, -antas, -endas, -eris, -eta, -ezė, -ėja, -idas, -ierė, -ierius, -iktas, -ina, -inas, -ingas, -ionas, -isas, -izė, -yras, -olas, -onas, -oras, -ulas, -usas. Około 20 proc. pozostałych międzynarodowych rzeczownikowych terminów prawniczych stanowią terminy a) z przedrostkiem i przyrostkiem obcego pochodzenia, np. koalicija; b) tylko z przedrostkiem obcego pochodzenia, np. preambulė; albo c) niemające ani przedrostka, ani przyrostka, np.: aktas, cenzas, faktas, nota, pasas, renta, stigma. Podsumowując, należy podkreślić, że omówione w artykule terminy rzeczownikowe uznaje się za zapożyczenia, a ich klasyfikacja i obliczenie według języków pochodzenia nie sprawiały problemów. Nieco inna sytuacja ujawnia się przy analizie morfemowej budowy czasownikowych terminów prawnych oraz przymiotników używanych w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym – znacznie większa część tych leksemów, w odróżnieniu od omówionych wcześniej terminów rzeczownikowych, składa się z jednego międzynarodowego komponentu (podstawy) i jednego litewskiego komponentu (przyrostka), nie licząc końcówki, dlatego część takich terminów i ich składników można zasadnie uznać nie za zapożyczenia, lecz za derywaty. O tym, że redaktorzy obu słowników podchodzili do grupy czasownikowych terminów i przymiotników właśnie z takiej perspektywy, tj. próbując ustalić, które z nich przybyły do języka litewskiego w gotowej postaci, a w przypadku których proces słowotwórczy zaszedł w języku litewskim, świadczy fakt, że przy znacznej części czasowników i przymiotników w ogóle nie ma informacji o pochodzeniu językowym, a przy kolejnej części czasowników i przymiotników w TŽŽ 2013 odsyłacz kieruje do innego słowa. Wszystkie 69 czasownikowych terminów znalezionych w TŽŽ 1936 charakteryzuje przyrostek -uoti, np.: apeliuoti, justifikuoti, proroguoti. 91 z 92 czasowników będących terminami prawnymi, znalezionych w TŽŽ 2013, ma litewski przyrostek -uoti, np.: amnestuoti, inkriminuoti, reglamentuoti, suspenduoti, a 1 czasownik – przyrostek -auti: advokatauti. W języku litewskim takie przyrostki, dodane do obcej podstawy, pełnią przede wszystkim funkcję adaptacji morfologicznej; za ich pomocą wyraz zostaje włączony do systemu fleksyjnego, a także w pewnych przypadkach, gdy „do języka może zostać zapożyczony więcej niż jeden wyraz mający tę samą podstawę, i wtedy, gdy jeden z nich jest morfologicznie bardziej złożony, można już dostrzec synchroniczną relację słowotwórczą” (Pakerys 2013– 2014: 2). A zatem, wówczas gdy leksemu nie można rozłożyć słowotwórczo, ponieważ w języku litewskim nie ma on wyrazu podstawowego, a przyrostek pełni jedynie funkcję morfologicznej adaptacji zapożyczenia, oraz formalnie powiązany wyraz, uznaje się za derywaty korelacyjne. Dwojakie traktowanie takich rzeczowników szerzej omawia Jolanta Vaskelienė w Praktinėje bendrinės lietuvių kalbos gramatikoje (Balčiūnienė ir kt. 2024: 366–371). 9 i wówczas, gdy w języku litewskim znajdują się rzeczowniki lub przymiotniki o tej samej podstawie, można przyjąć, że taki przyrostek pełni nie tylko funkcję adaptacji wyrazu w gramatycznym systemie języka litewskiego, lecz także funkcję słowotwórczą, a taki czasownik można już uznać za derywat. W artykule przyjmuje się, że właśnie przy takich czasownikach traktowanych przez autorów słownika jako derywaty nie podaje się informacji o ich pochodzeniu, natomiast przy tych, które są traktowane jako zapożyczenia, informacje te są podawane. W TŽŽ 1936 spośród 69 czasownikowych terminów prawnych informację o pochodzeniu podano przy 60 wyrazach, np.: aprobuoti, notifikuoti, natomiast przy 9 – jej nie podano, np.: bankrutuoti, kodifikuoti, kontroliuoti, legalizuoti. Chociaż obecnie trudno byłoby odgadnąć, jakie wyrazy autorzy TŽŽ 1936 uznawali za wyrazy podstawowe w przypadku takich czasowników jak kodifikuoti i kompensuoti, w dalszej części, przy obliczaniu terminów według ich języków pochodzenia, decyzja autorów słownika nie będzie kwestionowana i wyrazy te zostaną zaliczone do tych, przy których nie wskazano języka pochodzenia. Spośród 92 terminów prawniczych będących czasownikami, zawartych w TŽŽ 2013, przy 36 wyrazach również nie podano języka pochodzenia, np.: advokatauti, konfiskuoti, licencijuoti, patentuoti. Grupa tych wyrazów została w artykule zaliczona do tych, przy których nie podano języka pochodzenia. Prawdopodobnie autorzy słownika uważają te czasowniki za derywaty. Należy podkreślić, że „do statusu słowotwórczego tak zwanych czasowników międzynarodowych w językoznawstwie litewskim podchodzi się zazwyczaj ostrożnie, ponieważ historycznie mogą one i rzeczowniki o tym samym rdzeniu być zapożyczone niezależnie, a zatem sama czynność słowotwórcza w języku litewskim mogła nie mieć miejsca i dopiero patrząc synchronicznie, dostrzegamy ten związek” (Pakerys 2013–2014: 9). W TŽŽ 2013 przy części czasowników, w przypadku których, patrząc synchronicznie, również można byłoby dostrzec czynność słowotwórczą, strzałką podaje się odsyłacz do przypuszczalnego wyrazu podstawowego, np.: amnestuoti [↑ amnestija], konvojuoti [↑ konvojus]. W TŽŽ 2013 znajduje się 13 takich czasowników. W artykule język pochodzenia tych czasowników będzie ustalany na podstawie języka pochodzenia przypuszczalnego wyrazu podstawowego podanego w nawiasach. O tym, że analiza pochodzenia i budowy słowotwórczej czasowników międzynarodowych jest dziedziną złożoną i dyskusyjną, świadczy również często odmienne podejście autorów obu słowników do pochodzenia tego samego wyrazu, np. w TŽŽ 1936 przy wyrazie falsifikuoti nie ma informacji o pochodzeniu, natomiast w TŽŽ 2013 podano, że pochodzi on od łacińskiego wyrazu falsificare, i odwrotnie – w TŽŽ 1936 napisano, że vizuoti jest zapożyczeniem z języka francuskiego, natomiast przy vizuoti w TŽŽ 2013 w ogóle nie podano żadnej informacji o pochodzeniu, najprawdopodobniej przypuszczając, że może to być derywat od viza. Grupa przymiotnikowych członów terminów prawnych pod względem składu morfemowego dzieli się na dwie części. Do pierwszej grupy należy zaliczyć przymiotniki, które składają się z rdzenia obcego pochodzenia i litewskiej końcówki. Przyjrzawszy się bliżej takim rdzeniom, można wyróżnić dwa międzynarodowe przyrostki: -yvus, -i oraz -alus, -i. Przyrostki te są wyraźnie widoczne także w etymonie podanym obok terminu w TŽŽ 2013, zatem oczywiste jest, że czynność słowotwórcza z użyciem tego przyrostka, jeśli w ogóle miała miejsce, zaszła nie w języku litewskim, lecz w języku źródłowym lub pośredniczącym: preventyvus (franc. preventif), imperatyvus (łac. imperativus), legalus (łac. legalis). W TŽŽ 1936 odnotowano łącznie 8 przymiotników pierwszej grupy spośród 45, czyli 18 proc. wszystkich członów 16 przymiotnikowych: 3 z nich z międzynarodowym przyrostkiem -yvus, -i, np. objektyvus, oraz 5 – z przyrostkiem -alus, -i, np. eksteritorialus. W TŽŽ 2013 wyrazy i wyrażenia z innych języków, które w ówczesnym języku litewskim funkcjonowały jako cytaty z języków obcych. Odnotowano również niemało terminów o zróżnicowanej pisowni. TŽŽ 1936 był jakościowo dobrze opracowanym, wartościowym i użytecznym słownikiem, który w pierwszym okresie niepodległości, wobec braku opublikowanego litewskiego słownika terminów prawnych, tym bardziej korpusu czy bazy danych terminów, obok litewskich aktów prawnych i prac z zakresu nauki prawa przez co najmniej kilka lat (do okupacji kraju) mógł być jednym z głównych źródeł terminologii prawnej, natomiast wpływ i znaczenie TŽŽ 2013 dla języka prawnego są znacznie mniejsze, ponieważ względna liczba terminów prawnych, obliczona w porównaniu z liczbą wszystkich wyrazów słownika, jest mniejsza niż w TŽŽ 1936, ponadto w drugim okresie niepodległości terminologia prawna była odnotowywana, publikowana i systematyzowana w wielu innych publicznie dostępnych wyspecjalizowanych źródłach (w Banku Terminów Republiki Litewskiej, bazie danych IATE, dwujęzycznych słownikach terminów prawnych itp.). ŠALTINIAI TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas, K. Boruta, P. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepėnienė, [Kaunas]: Sakalas. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma littera. LITERATŪRA Balčiūnienė Asta, Drukteinis Albinas, Kazlauskaitė Rūta, Vaskelienė Jolanta 2024: Praktinė bendrinės lietuvių kalbos gramatika [Practical Grammar of Common Lithuanian Language], Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Bendorienė Aldona, Bogušienė Virginija, Dagytė Emilija, Daržinskaitė Toleina, Grigas Gintautas, Gudžinskas Zigmantas, Jukna Feliksas, Kinderys Algimantas, Kurkulis Bronislovas, Kvietkauskas Valdemaras, Morkūnas Vaidotas, Mudėnienė Regina, Skirmantas Petras 2004: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Alma littera. Briaukienė Birutė 2004: Medicinos terminai Tarptautinių žodžių žodyne [Medical Terms in the Dictionary of International Words]. – Žmogus kalbos erdvėje [elektroninis išteklius]: tarptautinės mokslinės konferencijos mokslinių straipsnių rinkinys, 2003 m. gegužės 8–9 d., Kaunas, 3(1), 559–565. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys [Lithuanian Terminology: Outline of Theory and Regulating], Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gedzevičienė Dalia 2023: Dėl teisės terminų pateikimo „Tarptautinių žodžių žodyne“ [On the Submission of Legal Terms in the Dictionary of International Words]. – 17 Respectus Philologicus 43(48), 24–35. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/29669/30792. Koženiauskienė Regina 2004: Tarptautinių žodžių vartojimas teisininkų kalboje [International Words in the Language of Lawyers]. – Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 189–196. Kvietkauskas Valdemaras 1985: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. Lemchenas Chackelis 1951: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Lemchenas Chackelis 1969: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Mintis. Mackevičienė Aldona 1999: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Gimtinė. M. ir S. 1923: Svetimų ir tarptautiškų žodžių žodynėlis [Dictionary of Foreign and International Words], Šiauliai: „Vilties“ dr-jos leidinys. Norkus Jonas 1924: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis [Dictionary of Foreign and Incomprehensible Words], Kaunas: „Vaivos“ b-vė. Pakerys Jurgis 2013–2014: Naujųjų skolinių duomenų bazės veiksmažodžių morfologija [Verbal Morphology in the Database of New Borrowings into Lithuanian]. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–26. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17480/16652. Petrėtienė Angelika, Mikalajūnaitė Živilė 2010: 1936 m. „Tarptautinių žodžių žodyno“ poligrafijos terminai [Printing Trade Terms in International Words’ Dictionary of 1936]. – Santalka. Filologija. Edukologija 18(4), 93–106. Prieiga internete: https://www.ceeol.com/search/articledetail?id=125445. Rudaitienė Vida 2006: Dėl tarptautinių žodžių semantinių pokyčių administracinėje kalboje [On the Semantic Variation of International Words in the Language of Management]. – Specialybės kalba: tyrimas ir dėstymas, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras, 123–133. Šlapelis Jurgis 1907: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis: skaitytojams palengvinimas [Dictionary of Foreign and Incomprehensible Words: Help for Readers], Tilžė: Šviesa. Umbrasas Alvydas 2001: Teisės terminijos padėtis Lietuvoje 1918–1940 metais [The State of the Terminology of Law in Lithuania in 1918–1940]. – Terminologija 8, 76–94. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/698/789. Umbrasas Alvydas 2008: Lietuvių teisės terminografija: nuo rankraščių iki duomenų bazių [Lithuanian Terminography of Law: from Manuscripts to Databases]. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 100–109. 18 Umbrasas Alvydas 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: pagrindinių kodeksų terminai [Lithuanian Legal Terminology in 1918–1940: Terms of the Main Codes], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Umbrasas Alvydas 2021: Teisės terminijos tvarkyba Terminologijos komisijoje (1921–1926): Terminologijos komisijos 100-mečiui [The Ordering of Legal Terminology in the Terminology Commission (1921–1926): on the Occasion of the 100th Anniversary of the Terminology Commission]. – Terminologija 28, 225–238. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2102/2227. Umbrasas Alvydas 2024: Legal Terminology Management in Lithuania. – Glossa Iuridica XI, 11–28. Vaitkevičiūtė Valerija 2007: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Žodynas. Vladarskienė Rasuolė 2004: Dėl teisės aktų vertimo [On Translations of Legal Acts]. – Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 177– 188. Vladarskienė Rasuolė 2014: Naujos tarptautinių žodžių reikšmės administracinėje lietuvių kalboje [New Meanings of the International Words of the Administrative Lithuanian Language]. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–16. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17482/16654. Vladarskienė Rasuolė 2019: Tarptautinių žodžių semantikos pokyčiai administracinėje kalboje [Changes in the Semantics of International Words in Administrative Language]. – Bendrinė kalba 92, 1–13. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?92. Žiugžda Juozas 1936: Prakalba [Preface]. – Tarptautinių žodžių žodynas, [Kaunas]: Sakalas, 5–7.