Teisės terminai 1936 m. ir 2013 m. lietuviškuose tarptautinių žodžių žodynuose: lyginamasis tyrimas

Terminologija / Terminology 2025, Nr. 32, p. 1–18 Turinio nuoroda / Contents link ISSN 2669-2198 (elektroninis / online) TERMINY PRAWNE W LITEWSKICH SŁOWNIKACH WYRAZÓW OBCYCH Z 1936 I 2013 R.: ANALIZA PORÓWNAWCZA Terminy prawne w litewskich słownikach wyrazów obcych z 1936 i 2013 roku: analiza porównawcza DALIA GEDZEVIČIENĖ Instytut Prawa, Centrum Nauk Społecznych Litwy E-mail: [email protected] ID ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8285-9692 Kierunki badań naukowych: język prawny, terminologia prawna, nazywanie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, teoria metafor pojęciowych. https://doi.org/10.35321/term32-06 STRESZCZENIE W artykule analizuje się i porównuje terminy prawne oraz ich komponenty przymiotnikowe odnotowane w litewskich słownikach wyrazów obcych wydanych w 1936 i 2013 r. (TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013). Badanie zebranego materiału ma na celu ocenę znaczenia tych słowników dla języka prawnego w odpowiednich okresach niepodległej Litwy. W obu słownikach odnotowano podobną liczbę terminów prawnych i ich komponentów przymiotnikowych (TŽŽ 1936 – 738, TŽŽ 2013 – 748). W artykule stwierdza się, że TŽŽ 1936 był starannie opracowanym, użytecznym i istotnym źródłem ówczesnej terminologii prawnej, natomiast wpływ i znaczenie TŽŽ 2013 dla języka prawnego są znacznie mniejsze, ponieważ po pierwsze, w TŽŽ 2013, w porównaniu z TŽŽ 1936, zmniejszył się względny udział terminów prawnych, a po drugie, w późniejszym okresie terminologia prawna była już szeroko odnotowywana i upowszechniana w licznych innych, publicznie dostępnych źródłach specjalistycznych. KLUCZOWE SŁOWA: termin prawny, język prawny, słownik wyrazów obcych, źródło terminologii. STRESZCZENIE W artykule analizuje się i porównuje terminy prawne oraz ich komponenty przymiotnikowe odnotowane w litewskich słownikach wyrazów międzynarodowych opublikowanych w 1936 i 2013 roku (DIW 1936 i DIW 2013). Celem analizy zebranego materiału jest ocena znaczenia tych słowników dla języka prawnego w poszczególnych okresach niepodległej Litwy. W obu słownikach odnotowano zbliżoną liczbę terminów prawnych i komponentów przymiotnikowych (DIW 1936 – 738, DIW 2013 – 748). Można stwierdzić, że Copyright © 2025 Dalia Gedzevičienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Ten artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, z podaniem autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-04-30. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-07-21. 1 DIW 1936 był starannie opracowanym i cennym jak na swoje czasy źródłem terminologii prawnej, natomiast wpływ i znaczenie DIW 2013 dla języka prawnego są znacznie mniejsze, ponieważ, po pierwsze, względna częstotliwość terminologii prawnej w DIW 2013 zmniejszyła się w porównaniu z DIW 1936, a po drugie, w tym późniejszym okresie terminologia prawna była już szeroko odnotowywana i rozpowszechniana w licznych, publicznie dostępnych źródłach specjalistycznych. SŁOWA KLUCZOWE: termin prawny, język prawny, słownik wyrazów międzynarodowych, źródło terminologii. WPROWADZENIE Do badania i porównania terminów prawnych odnotowanych w dwóch litewskich słownikach wyrazów międzynarodowych, których wydanie dzieli niemal osiem dekad, skłoniła jedna wspólna okoliczność związana z ich publikacją – zarówno w okresie pierwszej niepodległości, zwanym okresem międzywojennym, kiedy ukazał się w 1936 r. Tarptautinių žodžių žodynas (dalej – TŽŽ 1936), jak i w okresie odzyskanej niepodległości (od 1990 r. do dziś), kiedy w 2013 r. ukazał się Tarptautinių žodžių žodynas (dalej – TŽŽ 2013), nie wydano wielojęzycznego objaśniającego słownika terminów prawnych. Z perspektywy tej istotnej dla terminologii okoliczności celem niniejszego artykułu jest ocena, na podstawie materiału zebranego ze słowników (terminów prawnych i ich komponentów przymiotnikowych), znaczenia dwóch litewskich słowników wyrazów międzynarodowych jako jednych ze źródeł ówczesnej terminologii prawnej dla języka prawnego oraz badań nad historią pojęć prawnych. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) porównać terminy prawne w obu słownikach oraz sposoby ich prezentacji, obliczając: a) liczbę terminów prawnych i ich komponentów oraz jej stosunek do liczby wszystkich haseł słownikowych; b) liczbę terminów prawnych i ich komponentów według formy językowej (budowy terminów, części mowy); c) liczbę terminów prawnych i ich komponentów według języków pochodzenia oraz różnice w oznaczeniach języków pochodzenia; 2) wyodrębnić zbiory terminów prawnych i ich komponentów wspólnych dla obu słowników oraz różniących je, a następnie na tej podstawie ustalić zasadnicze zmiany w formie terminów i ich definicjach. A zatem przedmiotem badania w niniejszym artykule jest jedno ze źródeł terminologii prawnej – dwa słowniki wyrazów międzynarodowych wydane w różnych okresach, natomiast terminologia prawna odnotowana w tych słownikach stanowi materiał badawczy pomagający określić znaczenie źródła terminologii dla ówczesnego języka prawnego, rozwoju pojęć prawnych i badań nad nim. Terminy prawne z obu słowników zebrano ręcznie; w artykule zastosowano metody obliczeniową, porównawczą i opisowo-analityczną. Należy zwrócić uwagę, że słowniki wyrazów międzynarodowych na ogół nie są podstawowymi źródłami terminologii prawnej z dwóch powodów. Po pierwsze, najbardziej wiarygodnymi źródłami terminologii prawnej są akty prawne różnych szczebli, słowniki terminów prawnych, opracowania z zakresu nauk prawnych oraz specjalistyczne bazy danych; po drugie, słowniki wyrazów międzynarodowych są źródłem nie całej terminologii prawnej, lecz tylko jej określonej, specyficznej części – międzynarodowych terminów prawnych. Mimo to w artykule przyjęto hipotetyczne założenie, że w pierwszym okresie niepodległości, wobec braku opublikowanego litewskiego słownika terminów prawnych, a tym bardziej korpusu czy bazy danych, TŽŽ 1936 mógł przez kilka lat (do okupacji kraju), obok litewskich aktów prawnych i opracowań z zakresu nauk prawnych, należeć do głównych źródeł terminologii prawnej. 2 Wydany w 1936 r. Słownik wyrazów międzynarodowych (TŽŽ 1936) nie jest pierwszym litewskim słownikiem wyrazów międzynarodowych1, ale jest pierwszą pracą o takiej objętości (1064 s.), profesjonalnie przygotowaną przez zespół specjalistów z poszczególnych dziedzin. Słownik ten opracował pisarz Kazys Boruta, znany historyk i encyklopedysta Pranas Čepėnas wraz z żoną Albiną Sirutyte-Čepėnienė; redagował go historyk i lituanista Juozas Žiugžda, a przejrzeli i poprawili prawnik, bibliofil prof. Vaclovas Biržiška oraz filozof prof. Pranas Dovydaitis. Łącznie w słowniku objaśniono około 22 000 różnych wyrazów, terminów i wyrażeń. Słownik ten, jako przedmiot badań pierwszego okresu, wybrano zatem ze względu na jego objętość, niemal dziesięciokrotnie większą niż objętość poprzednich słowników, oraz intelektualistów, którzy go opracowali. W okresie przywróconej niepodległości ukazało się również kilka słowników wyrazów międzynarodowych2. Spośród nich jako drugi przedmiot niniejszego badania porównawczego wybrano Słownik wyrazów międzynarodowych (TŽŽ 2013), opracowany przez zespół autorów i wydany w 2013 r. Zawiera on objaśnienia około 28 000 wyrazów w osobnych hasłach. Słownik ten powstał na podstawie Słownika wyrazów międzynarodowych wydanego w 2004 r. Dotychczas nie prowadzono szczegółowych badań nad sposobem rejestrowania terminów w słownikach wyrazów międzynarodowych. Pewne cechy prezentacji terminów prawniczych w TŽŽ 2013 omówiła Dalia Gedzevičienė (2023). Spośród poszczególnych dziedzin, których terminologię zebrano ze słowników wyrazów międzynarodowych i przeanalizowano pod różnymi względami, warto wymienić poligrafię (Petretienė, Mikalajūnaitė 2010) i medycynę (Briaukienė 2004). Badano także zmiany semantyczne wyrazów międzynarodowych używanych w języku administracyjnym (Vladarskienė 2004; Rudaitienė 2006; Vladarskienė 2014; Vladarskienė 2019) oraz użycie niektórych wyrazów międzynarodowych w języku prawników (Koženiauskienė 2004). Stan litewskiej terminografii prawniczej w różnych okresach szczegółowo analizuje w swoich publikacjach Alvydas Umbrasas (2001; 2008; 2010; 2021; 2024 i in.). Chociaż w litewskiej terminologii utrwaliła się tradycja uznawania za terminy wyłącznie rzeczowników i połączeń wyrazowych o charakterze rzeczownikowym, w języku nauki i praktyki, w którym terminy funkcjonują, formy te nie są wystarczające; przede wszystkim nie sposób obejść się tu bez czasowników o znaczeniu specjalistycznym (Umbrasas 2010: 14), dlatego w niniejszym artykule czasowniki również traktuje się jako samodzielne terminy. Przymiotników nie uznaje się w tej publikacji za samodzielne terminy; bada się je jako podrzędne człony terminów złożonych. Materiał badawczy niniejszej pracy obejmuje zatem rzeczowniki, czasowniki i ich połączenia (terminy złożone) oznaczające pojęcia prawne, a także przymiotniki używane w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym, czyli samodzielne terminy prawnicze i ich możliwe człony podrzędne, odnotowane w słowniku jako osobne wyrazy, poświadczone w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013. Cały ten materiał badawczy będzie dalej w tekście określany zbiorczo jako terminy prawnicze. 1 Ankstesni žinomi lietuviški tarptautinių žodžių žodynėliai: Šlapelis Jurgis 1907: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis: skaitytojams palengvinimas, Tilžė: Šviesa, 110 p.; M. ir S. 1923: Svetimų ir tarptautiškų žodžių žodynėlis, Šiauliai: „Vilties“ dr-jos leidinys, 84 p.; Norkus Jonas 1924: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis, Kaunas: „Vaivos“ b-vė, 95 p. 2 Pvz.: Mackevičienė Aldona 1999: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Gimtinė; Vaitkevičiūtė Valerija 2007: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas; ir kt. 3 Aby wyodrębnić terminy prawnicze z omawianych słowników, należało najpierw ustalić kryteria rozpoznawania i selekcji terminów prawniczych. Ponieważ „termin nie jest jakimś szczególnym wyrazem ani stałym połączeniem wyrazowym, lecz jednostką językową służącą do nazywania, której treść ujawnia definicja znaczenia terminologicznego” (Gaivenis 2002: 13), w niniejszym artykule znaczenie wyrazu podane w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 umownie uznano za definicję znaczenia terminologicznego. Zgodnie z tym założeniem za główne kryterium rozpoznawania terminu prawniczego i cechę terminu prawniczego przyjęto podanie w słowniku definicji, czyli znaczenia, pojęcia prawnego. W trakcie gromadzenia terminów prawniczych ze słowników wyrazów międzynarodowych dążono do objęcia jak najszerszego zakresu leksyki związanej z prawem: zebrano terminy z różnych gałęzi prawa, używane w systemach prawnych innych krajów (np. bestas), a także przestarzałe (np. abjudikacija) oraz z zakresu prawa kościelnego (np. konkordatas). TEISĖS TERMINŲ KIEKIS 1936 M. IR 2013 M. TARPTAUTINIŲ ŽODŽIŲ ŽODYNUOSE Termin rozumiany jest w niniejszym artykule jako nazwa pojęcia z dziedziny nauki, techniki, sztuki lub innej. Na podstawie haseł objaśniających znaczenia wyrazów międzynarodowych, umownie uznanych tu za definicje terminów, ustalono, że w TŽŽ 1936 podano 738, a w TŽŽ 2013 – 748 wyrazów międzynarodowych, które nazywają pojęcia prawne lub są używane w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym. 738 terminów prawniczych i ich członów znalezionych w TŽŽ 1936 stanowi 3,35 proc. wszystkich haseł tego słownika (22 000), natomiast 748 terminów prawniczych i ich członów odnotowanych w TŽŽ 2013 stanowi około 2,67 proc. wszystkich haseł tego słownika (28 000). Porównanie liczby haseł w obu słownikach (22 000 w TŽŽ 1936 i 28 000 w TŽŽ 2013) pokazuje, że w drugim słowniku, wydanym 77 lat później, ich liczba wzrosła o 6000, czyli o 27 proc.; mimo to bezwzględna liczba terminów prawniczych zasadniczo się nie zmieniła, a ich udział względny nawet zmalał. Wskazuje to, że uwaga poświęcona dziedzinie prawa przez twórców TŽŽ 2013 nie wzrosła proporcjonalnie do uwagi poświęconej pojęciom z innych dziedzin. Sytuację tę można częściowo uznać za kontynuację stanu ukształtowanego jeszcze w czasach sowieckich: w opracowanych wówczas słownikach wyrazów międzynarodowych3 bardzo mało uwagi poświęcano takim naukom społecznym jak socjologia i psychologia, a inne dziedziny, np. ekonomia i politologia, były silnie zideologizowane. Z drugiej strony słowniki wyrazów międzynarodowych opracowuje się między innymi na podstawie słowników terminologicznych, a zatem bardzo ograniczona liczba pojęć z nauk społecznych w TŽŽ 2013 mogła wynikać również z braku słowników terminologicznych odpowiednich dziedzin. 3 W okresie okupacji sowieckiej oryginalny litewski słownik wyrazów międzynarodowych opracowano dopiero w późnym okresie sowieckim – w 1985 r. (Kvietkauskas Valdemaras 1985: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii); wcześniej w praktyce korzystano ze słowników wyrazów międzynarodowych w języku rosyjskim albo ze słowników przetłumaczonych z rosyjskiego i w pewnym stopniu dostosowanych do użycia w języku litewskim, np.: Lemchenas Chackelis 1951: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej; Lemchenas Chackelis 1969: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Mintis. 4 Spośród 738 terminów prawa oraz ich komponentów odnotowanych w TŻŽ 1936 i 748 w TŻŽ 2013, 562 wyrazy zostały zarejestrowane w obu słownikach jako terminy oznaczające to samo pojęcie prawne i różniące się co najwyżej pod pewnymi względami formalnymi. Stanowią one zbiór terminów prawa wspólnych dla obu słowników. Należy zauważyć, że leksemów o identycznej postaci jest znacznie więcej, jednak do terminów wspólnych nie zalicza się tych, które w 1936 r. nie miały jeszcze lub w 2013 r. nie miały już znaczenia pojęcia prawnego. Ustalono, że przez niemal osiem dekad stabilne pozostało co najmniej 77 proc. podstawy litewskiej międzynarodowej terminologii prawniczej, a pozostałe 178, czyli 23 proc., terminów prawa stanowią: 1) terminy odnotowane tylko w jednym ze słowników: a) w TŽŽ 2013 występują terminy prawa, których nie było jeszcze w TŽŽ 1936; sytuację tę spowodowało zarówno pojawienie się nowych zjawisk społecznych jako przedmiotów regulacji prawnej, jak i nowych pojęć prawnych, np.: alimentinis, diskriminuoti, genocidas, lobizmas, preambulė, resocializacija itd.; b) w TŽŽ 1936 występowały terminy prawa, których nie ma już w TŽŽ 2013; sytuację tę spowodowały zmiany w regulacji prawnej, ewolucja pojęć prawnych i terminów je określających, dezaktualizacja pojęć itp., np.: akriniminacija, areštantas, azilis, egzekutyva, ilegališkas, impunitetas, nunkupuoti, observancija, perifakcija itd.; 2) wyrazy odnotowane w obu badanych słownikach, lecz mające znaczenie terminologiczne tylko w jednym z nich: a) w słowniku z 2013 r. wyrazy, które występowały już w słowniku z 1936 r., ale nie oznaczały pojęcia prawnego, uzyskały dodatkowo znaczenie pojęcia prawnego, np. kolizija w TŽŽ 2013 ma drugie znaczenie: „sprzeczność ustaw regulujących te same lub zbliżone stosunki społeczne”, podczas gdy w TŽŽ 1936 odnotowano jedyne znaczenie wyrazu kolizijos – „walka, zderzenie przeciwstawnych sił, interesów, warunków, opinii, uczuć”; również jedno ze znaczeń wyrazu nacionalinis w TŽŽ 2013 to „należący do całego państwa, ogólnopaństwowy”, podczas gdy w TŽŽ 1936 wyraz nacionalinis oznaczał jedynie „narodowy”; b) wyrazy lub związki wyrazowe oznaczające pojęcie prawne, odnotowane w słowniku z 1936 r., które w słowniku z 2013 r. nie mają już takiego znaczenia, np. w TŽŽ 1936 degradacija oznaczała „obniżenie rangi, odebranie stopnia lub innych praw”, natomiast w TŽŽ 2013 degradacija jest definiowana wyłącznie jako stopniowy zanik jakichś dobrych cech, pogorszenie, pogorszenie się; jedno ze znaczeń wyrazu retrakcijos w TŽŽ 1936 to „zmiana wyroku sądowego z powodu jego błędności”, natomiast w TŽŽ 2013 retrakcija oznacza jedynie skurczenie, zmniejszenie; 3) w wykazie haseł TŽŽ 1936 odnotowano 53 złożone terminy prawa, np.: administracinė teisė, civilinė teisė, fizinis asmuo, juridinis asmuo, kasacinis skundas, notarialinės sutartys itd. Większość tych złożonych terminów z TŽŽ 1936 stała się nieodłączną częścią współczesnej litewskiej terminologii prawniczej. POSTAĆ MIĘDZYNARODOWYCH TERMINÓW PRAWA Zanim omówimy, jakie postaci terminów odnaleziono w słownikach wyrazów obcych, należy zaznaczyć, że w niniejszym artykule jako komponenty terminów prawa lub ich potencjalne komponenty określa się przymiotniki używane w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym, odnotowane w wykazach haseł słowników wyrazów obcych nie jako komponenty związku wyrazowego (terminu złożonego), lecz jako odrębne jednostki leksykalne, których znaczenie terminologiczne wynika z objaśnienia ich znaczenia lub 5 podanych przykładów użycia. Ze względu na formalną postać (budowę terminu) przymiotniki te zalicza się dalej w artykule do komponentów terminów; precyzyjniej należałoby je określić jako przymiotnikowe komponenty terminów złożonych. Spośród wszystkich 738 terminów prawa i ich komponentów odnotowanych w TŽŽ 1936, 53 to terminy złożone, a 685 to terminy jednowyrazowe i ich komponenty. 52 spośród 53 terminów złożonych są dwuwyrazowe, a 1 termin jest trzywyrazowy (aktyvi renkam oji teisė). Głównym komponentem wszystkich tych terminów złożonych jest rzeczownik; ich komponenty podrzędne są dwojakiego rodzaju – większość stanowią a) przydawki uzgodnione wyrażone przymiotnikiem (35), np.: administraciniai aktai, komercinis teismas, servitutinė teisė, verbalinė nota, lub imiesłowem (1), np. kaltinamasis aktas, albo b) przydawki rządu, wyrażone rzeczownikiem w dopełniaczu (17), np.: akredityvo raštas, egzilio teisė, garantijų sutartis, policijos priežiūra. Tej grupy złożonych terminów prawa odnotowanych w TŽŽ 1936 nie można porównać z odpowiednią grupą terminów w TŽŽ 2013, ponieważ w tym drugim słowniku wśród haseł nie ma związków wyrazowych oznaczających pojęcia prawne – terminów złożonych4. Būtina atkreipti dėmesį, kad TŽŽ 1936, be jau minėtų 738 tarptautinių teisės terminų ir jų dėmenų, pateikta ir 10 lietuviškų teisės terminų: 3 iš jų yra vienažodžiai (akistata, antstolis, nepakaltinamumas) ir 7 – sudėtiniai terminai (asmens neliečiamybė, ypatingi įstatymai, karo lauko teismas, lyg­tinis nuteisimas, netesėjimo mokestis, tarptautinė teisė, trečiųjų teismas). Nors iš pirmo žvilgsnio tai atrodo kaip žodyno rengėjų darbo nenuoseklumas, vis dėlto iš žodyno redaktoriaus J. Žiugždos (1936: 6) parašytos „Prakalbos“ („Greta tarptautinių žodžių žodyne <...> paaiškinti ir kai kurie lietuviški mokslo terminai“) matyti, kad tai buvo sąmoningas ir anuomet, trūkstant terminų žodynų, itin reikalingas žodyno rengėjų sprendimas – kai kuriuos lietuviškus (netarptautinius) terminus pateikti ir paaiškinti leidžiamame tarptautinių žodžių žodyne. W TŽŽ 2013 wszystkie 748 terminów prawa i ich potencjalnych komponentów są jednowyrazowe. Pod względem postaci należą do trzech klas wyrazów: rzeczowników, czasowników i przymiotników. Obliczono, że spośród 738 terminów prawa i ich komponentów odnalezionych w TŽŽ 1936, 566 to terminy jednowyrazowe wyrażone rzeczownikiem, czyli 76,7 proc. wszystkich terminów prawa w słowniku; 69 wyrażonych czasownikiem, czyli 9,8 proc.; komponentów terminów wyrażonych przymiotnikiem jest 45, czyli 6,4 proc.; terminów złożonych – 53, czyli 7,1 proc. Spośród 748 terminów prawa i ich komponentów odnalezionych w TŽŽ 2013, 573 to terminy rzeczownikowe, czyli 76,6 proc. wszystkich terminów w słowniku; terminów czasownikowych jest 92, czyli 12,1 proc.; komponentów terminów wyrażonych przymiotnikiem – 83, czyli 11,3 proc.; w wykazie haseł nie ma terminów złożonych – 0 (rys. 1). 4 Należy dodać, że w TŽŽ 2013 podano złożone terminy prawa jako przykłady użycia przy 21 spośród 83 przymiotników stosowanych w dziedzinie prawa, np. przy juridinis – juridinis adresas, juridinis asmuo, przy kriminalinis – kriminalinis nusikaltimas, przy operatyvinis – operatyvinė informacija itd. Podano łącznie 27 takich przykładów terminów złożonych. Ponieważ z obu słowników zebrano wyłącznie terminy prawa odnotowane w wykazach haseł oraz ich potencjalne komponenty przymiotnikowe, przykłady te nie są wliczane do ogólnej liczby terminów prawa w TŽŽ 2013 – uwzględnia się wyłącznie przymiotniki odnotowane jako hasła. 6 Rysunek 1. Wyrażanie międzynarodowych terminów prawnych i ich komponentów według części mowy w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 MIĘDZYNARODOWE TERMINY PRAWNE – DYLEMAT ZAPOŻYCZENIA I DERYWATU Przed przedstawieniem statystyki języków pochodzenia terminów prawnych i ich komponentów odnotowanych w obu słownikach należy określić kryteria, na podstawie których obliczono te dane, ponieważ w obu słownikach przy części wyrazów (w TŽŽ 1936 przy części jednowyrazowych terminów rzeczownikowych i czasownikowych, komponentów przymiotnikowych oraz terminów złożonych, a w TŽŽ 2013 przy części terminów czasownikowych i komponentów przymiotnikowych) nie podano języka pochodzenia. Ponadto w TŽŽ 2013 przy niektórych wyrazach umieszczono za pomocą strzałki odsyłacz do innego hasła, którego wyraz hasłowy lub etymologia powinny pomóc ustalić pochodzenie objaśnianego wyrazu. Chociaż redaktorzy żadnego ze słowników nie wyjaśnili, dlaczego przy części wyrazów nie podano języka pochodzenia, można przypuszczać, że wyrazy mające litewski przyrostek, przy których nie podano informacji o pochodzeniu językowym, są zapewne traktowane nie jako zapożyczenia, lecz jako derywaty, których podstawą słowotwórczą jest inny wyraz międzynarodowy. Możliwe również, że redaktorzy TŽŽ 1936 nie mieli wystarczających danych, aby ustalić pochodzenie niektórych wyrazów, a część wyrazów mogła pozostać bez informacji o pochodzeniu także przez pomyłkę. Najmniej trudności przy obliczaniu terminów według języków ich pochodzenia sprawia grupa jednowyrazowych terminów rzeczownikowych, ponieważ w obu słownikach przy większości takich terminów podano język pochodzenia (w TŽŽ 2013 wskazano go przy wszystkich 573 rzeczownikach, a w TŽŽ 1936 nie podano go jedynie przy 12 z 566 rzeczowników, np.: falsifikatas, rasizmas). Świadczy to o tym, że redaktorzy słowników uznają je za zapożyczenia. Wszystkie morfemy tych rzeczowników, z wyjątkiem końcówki, są obcego pochodzenia. Można przypuszczać, że rzeczowniki te weszły do języka litewskiego w gotowej postaci i dopiero tutaj, w procesie adaptacji do gramatycznego systemu języka litewskiego, dodano do nich końcówki. Traktując takie wyrazy jako zapożyczenia5, nie 5W językoznawstwie litewskim część badaczy uznaje takie rzeczowniki za zapożyczenia, jednak inni badacze rzeczowniki o obcych zakończeniach, obok których w języku litewskim występuje również odpowiedni semantycznie 7 prasminga juos darybiškai skaidyti ir analizuoti pagal darybos kategorijas. Vertinant iš morfeminės analizės perspektyvos matyti, kad didžioji dalis šių daiktavardžių į lietuvių kalbą atėjo su tarptautinėmis priesagomis. Daugiausia daiktavardinių vienažodžių tarptautinių teisės terminų, užfiksuotų abiejuose žodynuose, turi tarptautinę priesagą -acija (apie 20 proc. visų daiktavardinių terminų) ir -ija (apie 19 proc. visų daiktavardinių terminų), maždaug 40 proc. daiktavardinių terminų būdinga viena iš šių svetimos kilmės priesagų: -alas, -(i)antas, -aras, -(i)atas, -ažas, -ektas, -enas, -entas, -eris, -ė, -esas, -etas, -ika, -istas, -ė, -istika, -itas, -izmas, -yva, -yvas, -(t)orius, -ė, -(i)umas, -utas, -ūra; po vieną ar du rasta terminų su šiomis priesagomis: -ada, -anas, -antas, -endas, -eris, -eta, -ezė, -ėja, -idas, -ierė, -ierius, -iktas, -ina, -inas, -ingas, -ionas, -isas, -izė, -yras, -olas, -onas, -oras, -ulas, -usas. Apie 20 proc. likusių tarptautinių daiktavardinių teisės terminų sudaro terminai a) su svetimos kilmės priešdėliu ir priesaga, pvz., koalicija; b) tik su svetimos kilmės priešdėliu, pvz., preambulė; arba c) neturintys nei priešdėlio, nei priesagos, pvz.: aktas, cenzas, faktas, nota, pasas, renta, stigma. Apibendrinant pabrėžtina, kad straipsnyje aptarti daiktavardiniai terminai laikomi skoliniais ir jų klasifikacija bei apskaičiavimas pagal kilmės kalbas nebuvo problemiškas. Nieco inna sytuacja ujawnia się przy analizie budowy morfemicznej terminów prawnych o charakterze czasownikowym oraz przymiotników używanych w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym — znacznie większa część tych leksemów, w przeciwieństwie do omówionych wcześniej terminów rzeczownikowych, składa się z jednego komponentu międzynarodowego (podstawy) i jednego litewskiego komponentu (przyrostka), nie licząc końcówki. Dlatego część takich terminów i ich komponentów można zasadnie uznać nie za zapożyczenia, lecz za derywaty. To, że redaktorzy obu słowników podchodzili do grupy terminów czasownikowych i przymiotników właśnie z takiej perspektywy, czyli próbowali ustalić, które z nich weszły do języka litewskiego w gotowej postaci, a które zostały utworzone w języku litewskim, widać po tym, że przy znacznej liczbie czasowników i przymiotników w ogóle nie podano informacji o pochodzeniu językowym, a przy części czasowników i przymiotników TŽŽ 2013 zamieszczono strzałką odsyłacz do innego wyrazu. Wszystkie 69 terminów czasownikowych odnotowanych w TŽŽ 1936 mają przyrostek -uoti, np.: apeliuoti, justifikuoti, proroguoti. 91 spośród 92 terminów prawnych o charakterze czasownikowym odnotowanych w TŽŽ 2013 ma litewski przyrostek -uoti, np.: amnestuoti, inkriminuoti, reglamentuoti, suspenduoti, a jeden czasownik ma przyrostek -auti: advokatauti. W języku litewskim takie przyrostki, dodane do obcego tematu, pełnią przede wszystkim funkcję adaptacji morfologicznej: dzięki nim wyraz zostaje włączony do systemu fleksyjnego. W niektórych przypadkach, gdy „do języka może zostać zapożyczony więcej niż jeden wyraz mający ten sam temat i wtedy, gdy jeden z nich jest morfologicznie bardziej złożony, można już dostrzec synchroniczną relację słowotwórczą” (Pakerys 2013–2014: 2). A zatem w przypadku, gdy nie można dokonać słowotwórczego podziału leksemu, ponieważ w języku litewskim nie ma on wyrazu podstawowego, a przyrostek pełni wyłącznie funkcję morfologicznej adaptacji zapożyczenia, i istnieje formalnie związany wyraz, uznaje się je za derywaty korelacyjne. Podwójne podejście do takich rzeczowników szerzej omawia Jolanta Vaskelienė w Praktycznej gramatyce litewskiego języka ogólnego (Balčiūnienė ir kt. 2024: 366–371). 8 Również wtedy, gdy w języku litewskim występują rzeczowniki o wspólnym rdzeniu lub przymiotniki, można przyjąć, że taki przyrostek pełni nie tylko funkcję adaptacji wyrazu w gramatycznym systemie języka litewskiego, lecz także funkcję słowotwórczą, a taki czasownik można już uznać za derywat. W artykule przyjęto, że właśnie przy czasownikach, które redaktorzy słownika traktują jako derywaty, nie podaje się informacji o ich pochodzeniu, natomiast podaje się ją przy tych, które traktowane są jako zapożyczenia. W TŽŽ 1936 spośród 69 czasowników będących terminami prawnymi informację o pochodzeniu podano przy 60 wyrazach, np.: aprobuoti, notifikuoti, a przy 9 jej nie podano, np.: bankrutuoti, kodifikuoti, kontroliuoti, legalizuoti. Chociaż obecnie trudno byłoby odgadnąć, które wyrazy redaktorzy TŽŽ 1936 uznali za podstawowe w przypadku takich czasowników jak kodifikuoti i kompensuoti, przy dalszym obliczaniu terminów według ich języków pochodzenia ta decyzja redaktorów słownika nie będzie kwestionowana i wyrazy te zostaną zaliczone do tych, przy których nie podano języka pochodzenia. Spośród 92 czasowników będących terminami prawnymi w TŽŽ 2013 przy 36 wyrazach również nie wskazano języka pochodzenia, np.: advokatauti, konfiskuoti, licencijuoti, patentuoti. W artykule grupa tych wyrazów zaliczana jest do tych, przy których nie wskazano języka pochodzenia. Można przypuszczać, że redaktorzy słownika uznają te czasowniki za derywaty. Należy podkreślić, że „do statusu słowotwórczego tak zwanych czasowników międzynarodowych w językoznawstwie litewskim podchodzi się zwykle ostrożnie, ponieważ historycznie mogły one i rzeczowniki o wspólnym rdzeniu zostać zapożyczone niezależnie, a zatem sam akt słowotwórczy w języku litewskim mógł w ogóle nie nastąpić; dopiero patrząc synchronicznie dostrzegamy ten związek” (Pakerys 2013–2014: 9). W TŽŽ 2013 przy części czasowników, w których także można by synchronicznie dostrzec akt słowotwórczy, strzałką wskazano domniemany wyraz podstawowy, np.: amnestuoti [↑ amnestija], konvojuoti [↑ konvojus]. W TŽŽ 2013 jest 13 takich czasowników. W artykule język pochodzenia tych czasowników zostanie ustalony na podstawie języka pochodzenia domniemanego wyrazu podstawowego podanego w nawiasach. O tym, że analiza pochodzenia i budowy słowotwórczej czasowników międzynarodowych jest dziedziną złożoną i dyskusyjną, świadczy również nierzadko odmienne podejście redaktorów obu słowników do pochodzenia tego samego wyrazu. Na przykład w TŽŽ 1936 przy wyrazie falsifikuoti nie podano informacji o pochodzeniu, natomiast w TŽŽ 2013 wskazano, że pochodzi on od łacińskiego wyrazu falsificare; odwrotnie, w TŽŽ 1936 napisano, że vizuoti jest zapożyczeniem z języka francuskiego, podczas gdy w TŽŽ 2013 przy vizuoti nie podano żadnej informacji o pochodzeniu, zapewne zakładając, że może to być derywat od viza. Pod względem budowy morfemowej grupa przymiotnikowych składników terminów prawnych dzieli się na dwie części. Do pierwszej grupy należą przymiotniki zbudowane z obcego rdzenia i litewskiej końcówki. Bliższa analiza tych rdzeni pozwala wyodrębnić dwa międzynarodowe przyrostki: -yvus, -i i -alus, -i. Przyrostki te są wyraźnie widoczne również w etymonie podanym obok terminu w TŽŽ 2013, toteż oczywiste jest, że czynność słowotwórcza z użyciem tego przyrostka, jeśli w ogóle miała miejsce, nastąpiła nie w języku litewskim, lecz w języku źródłowym lub pośredniczącym: preventyvus (franc. preventif), imperatyvus (łac. imperativus), legalus (łac. legalis). W TŽŽ 1936 odnotowano łącznie 8 przymiotników z pierwszej grupy spośród 45, czyli 18 proc. wszystkich składników przymiotnikowych: 3 z nich mają międzynarodowy przyrostek -yvus, -i, np. objektyvus, a 5 – przyrostek -alus, -i, np. eksteritorialus. W TŽŽ 2013 9 do pierwszej grupy należy 21 przymiotników spośród 83, czyli 20 proc.; 9 z nich ma międzynarodowy przyrostek –yvus, –i, np. dispozityvus, a 12 – przyrostek –alus, –i, np. kolegialus. Do drugiej grupy należą przymiotniki, które pod względem budowy morfemowej można określić jako hybrydy – składają się z obcego rdzenia i jednego z czterech litewskich przyrostków: –inis, –ė; –uotas, –a; –iškas, a; –ingas, –a. W TŽŽ 1936 odnotowano łącznie 37 przymiotników z drugiej grupy spośród 45, czyli 82 proc. wszystkich składników przymiotnikowych: 18 z przyrostkiem –inis, –ė, np.: mažoritarinis, privatinis; 17 z –iškas, –a, np.: ilegaliskas, legitimiškas; 1 z –ingas, –a, np. kreditingas; 1 z –uotas, –a, np. patentuotas. W TŽŽ 2013 do drugiej grupy zalicza się 60 przymiotników spośród 83, czyli 78 proc.: 49 z przyrostkiem –inis, –ė, np.: konkliudentinis, suspensyvinis; 3 z –iškas, –a, np. identīškas; 2 z –ingas, –a, np. kompetentingas; 6 z –uotas, –a, np. terminuotas. Analiza słowotwórcza przymiotników z drugiej grupy i ustalenie wyrazu podstawowego w języku litewskim są dość trudne; na przykład nie jest jasne, co uznać za wyraz podstawowy w przypadku takich przymiotników jak generalinis, nacionalinis czy kriminogeninis. Można przypuszczać, że pewna część przymiotników z przyrostkami –inis, –ė i –iškas, –a została najprawdopodobniej utworzona od rzeczowników z przyrostkiem –ija w wyniku dezintegracji rdzenia podstawy (Umbrasas 2010: 123), np.: konstitucinis (por. konstitucija), administracinis (por. administracija). W krótkim przeglądzie budowy morfemowej przymiotników podjęto próbę ustalenia kryteriów, według których w obu słownikach podaje się lub pomija informację o języku pochodzenia; nie dostrzeżono jednak wyraźnej konsekwencji (np. trudno zrozumieć, dlaczego w TŽŽ 2013 nie podano języka pochodzenia przy takich przymiotnikach jak konspiratyvus, oficialus i in.). Dlatego przy obliczaniu przymiotników według języków pochodzenia przyjęte zostaną zasady przedstawione w akapicie dotyczącym terminów czasownikowych: przymiotniki, przy których nie podano języka pochodzenia, zostaną zaliczone do grupy o nieokreślonym języku pochodzenia, bez rozważania w każdym konkretnym przypadku, z jakiego powodu go nie wskazano (czy wyraz jest traktowany jako derywat, czy pominięto tę informację przez pomyłkę, czy nie udało się ustalić języka pochodzenia itp.; w TŽŽ 1936 jest ich 2, a w TŽŽ 2013 aż 18), natomiast przymiotniki, których pochodzenie wskazano, zostaną zaliczone do grupy odpowiedniego języka pochodzenia. Również w TŽŽ 2013 przy części przymiotników, podobnie jak przy czasownikach, strzałką wskazano domniemany wyraz podstawowy, gdy synchronicznie można by dostrzec akt słowotwórczy, np.: akcesinis [↑ akcesas], kolizinis [↑ kolizija], motyvuotas [↑ motyvas]. W TŽŽ 2013 jest 27 takich przymiotników. Język pochodzenia tych przymiotników zostanie obliczony na podstawie języka pochodzenia domniemanego wyrazu podstawowego podanego w nawiasach. KLASYFIKACJA MIĘDZYNARODOWYCH TERMINÓW PRAWNICZYCH WEDŁUG JĘZYKÓW POCHODZENIA Spośród 738 terminów międzynarodowych i ich składników nazywających pojęcia prawne, odnotowanych w TŽŽ 1936, większość – 465, czyli 64 proc. – stanowią wyrazy pochodzące z języka łacińskiego, np.: abjudikacija, dispensas, egzekucija, kriminalinis, legalizacija, plebiscitas, proroguoti, validacija. Z języka francuskiego wywodzi się 87, czyli 11,7 proc., międzynarodowych terminów prawniczych, np.: areštas, kontragentas, mažoritarinis, ordonansai, reglamentuoti; z języka greckiego – 54, czyli 7 proc., np.: 10 amnestija, anonimas, autentiškas, monopolizuoti; z włoskiego – 20, czyli 2,7 proc., np.: banditizmas, konsulta; z angielskiego – 18, czyli 2,4 proc., np.: general-atornėjus, konsteblis; z niemieckiego – 5, czyli 0,6 proc., np.: imunitetas, vekselis. Po 3 terminy (po 0,4 proc.) pochodzą z języka hiszpańskiego (np. ambargo) oraz rosyjskiego (np. katorga). Odnotowano także 2 (czyli 0,25 proc.) terminy prawnicze pochodzące z języka arabskiego (np. adatas). Z języka polskiego (seimas), chińskiego (chuliganas), tureckiego (pajus), rumuńskiego (gerlo), perskiego (best) i niderlandzkiego (burmistras) wywodzi się po 1 terminie (po 0,1 proc.). W przypadku 52 terminów złożonych (z których jeden składnik jest litewski, a drugi – wyrazem międzynarodowym) oraz 23 terminów jednowyrazowych i ich składników (w tym 12 rzeczowników, 9 czasowników i 2 przymiotników) pochodzenie nie zostało wskazane (10 proc. wszystkich terminów prawniczych). Zasadnicza różnica w sposobie podawania informacji o językach pochodzenia w obu słownikach polega na tym, że w TŽŽ 1936 obok hasła w nawiasie podawany jest wyłącznie skrót nazwy języka pochodzenia, np.: advokatas (lot.), monopolis (gr.), natomiast w TŽŽ 2013 etymologię wyrazu objaśniono znacznie dokładniej – obok hasła w nawiasie podaje się nie tylko skrót nazwy języka, lecz także sam etymon i jego tłumaczenie na język litewski (jeśli znaczenie etymonu pokrywa się ze znaczeniem zdefiniowanym w haśle, tłumaczenia się nie podaje), np.: kasacija [lot. cassatio – atšaukimas, panaikinimas], trasologija [pranc. tracer], kriminogeninis [lot. crimen (kilm. criminis) + gr. genos – giminė]. Tiek TŽŽ 1936, tiek TŽŽ 2013, žvelgiant kilmės aspektu, gausiausios tos pačios trys grupės – iš lotynų, prancūzų ir graikų kalbų kilę teisės terminai. Taigi, iš 748 teisės sąvokas įvardijančių tarptautinių terminų ir jų dėmenų, užfiksuotų TŽŽ 2013, didžiąją dalį – 449, arba 60 proc., – sudaro iš lotynų kalbos kilę žodžiai, pvz.: civilinis, deliktas, derogacija, egzekvatūra, imperatyvus, inkriminuoti, prejudikatas, uzufruktas. Antrą vietą pagal gausą užima prancūziškos kilmės tarptautiniai teisės terminai – jų esama 131, arba 17,5 proc., pvz.: abandonas, departamentas, fakultatyvus, garantija, kontrolė. Tačiau tiek šiuo, tiek ir kitais atvejais, kai bus pateikiami iš vokiečių, anglų, italų ir lenkų kalbų kilę terminai, atkreiptinas dėmesys, kad nemažos dalies šių terminų etimonų ištakos yra lotynų arba graikų kalbos (rečiau – kitos kalbos), tad prancūzų kalbą (taip pat atitinkamai vokiečių, anglų, italų ir lenkų kalbas) reikėtų vertinti kaip kalbą tarpininkę, kurioje lotyniško ar graikiško (ar kitos kalbos⁶) pamato žodžiui buvo suteikta teisės sąvokos reikšmė ir iš kurios terminine reikšme jis buvo pasiskolintas kitų kalbų, tarp jų – ir lietuvių. Pabrėžtina, kad TŽŽ 1936 ties antraštiniais žodžiais pateikiama tik viena kilmės kalba. O TŽŽ 2013 ties 46 iš 131 minėtų prancūziškos kilmės terminų nurodyta, kad į prancūzų kalbą šie žodžiai atėjo iš lotynų kalbos, tai sudaro apie 35 proc. visų aptariamų prancūziškų skolinių, pvz.: akreditacija [pranc. accréditation < lot. accredo – išreiškiu pasitikėjimą], reglamentas [pranc. règlement < lot. regula – taisyklė] ir kt. 3 iš prancūzų kalbos pasiskolintų terminų šaltinis – graikų kalba, pvz., kadastras [pranc. cadastre < gr. katastichon – lapas, sąrašas]. Iš graikų kalbos kilę 48 iš 748, 6 Francuski – 5, np.: abonentas [vok. Abonnent < pranc. abonner – užsisakyti], orderis [vok. Order < pranc. ordre < lot. ordo – tvarka], kvitas [lenk. kwit < pranc. quitte (de dettes) – laisvas nuo skolų]; niemiecki – 2, np.: burmistras [lenk. Burmistrz < vok. Bürgermeister], herbas [lenk. herb < vok. Erbe – palikimas]; włoski – 2, np. kartelis [pranc. cartel < it. cartello < carta – popierius, raštas]. 11 czyli 6,4 proc., międzynarodowych terminów prawniczych, np.: amnestija, chartija, hipotezė, katorga. Z języka angielskiego pochodzi 26, czyli 3,5 proc., terminów prawniczych, np.: afidevitas, blokada, chuliganas, lobizmas. W przypadku 5 z nich etymon pochodzi z języka łacińskiego, np. dominija [angl. dominion < lot. dominium – valdymas]. Z języka włoskiego wywodzi się 17, czyli 2 proc., terminów prawniczych, np.: bankas, karantinas, kontrabanda, rizika. 18, czyli 2,4 proc., międzynarodowych terminów prawniczych pochodzi z języka niemieckiego, np.: pasas, subsidiarumas, vekselis. W przypadku 11 z nich źródłem jest język łaciński, np.: areštas [vok. Arrest < lot. arrestum – teismo nutarimas], juristas [vok. Jurist < lot. jus (kilm. juris) – teisė]; w przypadku 1 – język grecki, np. policija [vok. Polizei < gr. politeia – valdymas]. Znaleziono 4 terminy z omawianej dziedziny pochodzące z języka hiszpańskiego, czyli 0,5 proc., np. kasko. Z języków szwedzkiego, arabskiego, niderlandzkiego, tureckiego i perskiego odnotowano po 1 zapożyczeniu, czyli po 0,15 proc., np.: akcija (ol.), bestas (pers.), kadijus (arab.), ombudsmenas (šved.), pajus (turk.); z języka polskiego pochodzą 4 terminy (0,5 proc.), z których 3 wywodzą się z łaciny, np. metrikai [lenk. metryka < lot. matricula – sąrašas]. Na osobną wzmiankę zasługuje niewielka grupa terminów (6), których etymologię w TŽŽ 2013 łączy się jednocześnie z kilkoma językami, nie przyznając pierwszeństwa żadnemu z nich, np.: federalinis [angl., pranc. federal], konvojus [ol. konvooi, pranc. convoi], rasizmas [it. razzismo, pranc. racisme], streikas [angl. strike, vok. Streik]. W przypadku 52, czyli 7 proc., terminów prawniczych i ich składników nie wskazano pochodzenia (w tym 36 czasowników i 16 przymiotników). Gdy przy wyrazie podano kilka języków pochodzenia, przy obliczaniu liczby terminów według wskazanych języków pochodzenia uwzględniano język wymieniony jako pierwszy. Rysunek 2. Dane dotyczące pochodzenia międzynarodowych terminów prawniczych i ich składników w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 (w liczbach bezwzględnych) 12 Objaśnienia pochodzenia części tych samych wyrazów w obu słownikach są zgodne, a w części przypadków się różnią, np.: TŽŽ 1936 kadastras (lot.) oraz TŽŽ 2013 kadastras [pranc. cadastre < gr. kataschion]; TŽŽ 1936 argumentas (gr.) oraz TŽŽ 2013 argumentas (lot. argumentum); TŽŽ 1936 chuliganas (kin.) oraz TŽŽ 2013 chuliganas (angl. hooligan); TŽŽ 1936 pasas (pr.) oraz TŽŽ 2013 pasas (vok.); TŽŽ 1936 policija (pr.) oraz TŽŽ 2013 policija (vok.) itd. W artykule obliczono, że spośród 562 terminów prawniczych i ich składników wspólnych obu słownikom objaśnienia pochodzenia różnią się w przypadku 47 wyrazów, tj. około 8 proc. wspólnych terminów prawniczych i ich składników. Sposób podawania informacji o językach pochodzenia pokazuje, że redaktorzy obu słowników rozważali, jak przy objaśnianiu etymologii wyrazu nie pomijać języka, w którym wyraz uzyskał właśnie takie znaczenie – pojęcia prawnego. W TŽŽ 2013 w przypadku części terminów podano zarówno język pochodzenia wyrazu (łaciński, grecki itp.), jak i język pośredniczący (niemiecki, francuski itp.), w którym – jak można przypuszczać – wyraz uzyskał znaczenie pojęcia prawnego. Redaktorzy TŽŽ 1936 podawali tylko jeden język pochodzenia, czasem przyznając większe znaczenie pochodzeniu wyrazu, a czasem – pochodzeniu pojęcia. O tym, że brano tu pod uwagę również pochodzenie pojęcia, świadczy informacja podana przy jednym terminie złożonym: konstitucinė monarchija (pr.), choć w tym samym słowniku podano dalej, że konstitucija (lot.), a monarchija (gr.). Analiza pochodzenia międzynarodowych terminów prawniczych pokazuje, że informacje o pochodzeniu terminów prawniczych zawarte w TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 oraz różne interpretacje ich pochodzenia stanowią istotne i wartościowe dane nie tylko dla terminologów i badaczy etymologii, lecz także dla badaczy historii pojęć prawnych, zajmujących się ich rozwojem. CECHY MORFOLOGII I ORTOGRAFII TERMINÓW PRAWNYCH W TŻŽ 1936 I TŽŽ 2013 Liczba. W trakcie badania znaleziono 9 jednowyrazowych rzeczownikowych terminów prawnych, które w obu słownikach występują w formie liczby mnogiej; część z nich to rzeczowniki występujące tylko w liczbie mnogiej. Terminy te nie były i nie są używane w liczbie pojedynczej, np.: alimentai, centumvirai, dekretalijos, digestai, finansai, institucijos7, kredencialai, pandektai, represalijos. Niemniej, porównując zbiór jednowyrazowych rzeczownikowych terminów prawnych wspólnych dla obu słowników, widać, że w TŽŽ 1936 jako hasła w liczbie mnogiej odnotowano co najmniej 5 kolejnych jednowyrazowych rzeczownikowych terminów prawnych, które w TŽŽ 2013 zapisano już w liczbie pojedynczej: TŽŽ 1936 apatridai, artikulai, kanonai, kondicijos, ordonansai > TŽŽ 2013 apatridas, artikulas, kanonas, kondicija, ordonansas. Obecnie 4 z tych terminów używa się w obu formach liczby, natomiast kondicija – tylko w liczbie pojedynczej. Kolejne 2 terminy zapisane w TŽŽ 1936 w liczbie mnogiej (rekognicijos i revers alijos) w ogóle nie odnotowano w TŽŽ 2013. Terminy nieodmienne i niezaadaptowane. W TŽŽ 2013 znaleziono tylko 4 nieodmienne terminy prawne: alibi, damno, kasko, veto. W TŽŽ 1936, oprócz tych 4, odnotowano znacznie więcej terminów, które autorzy słownika prawdopodobnie traktowali jako nieodmienne, a z dzisiejszej perspektywy i w porównaniu z ich odpowiednikami zapisanymi w TŽŽ 2013 należy uznać za niezaadaptowane, np.: 7 W znaczeniu podręczników rzymskich, w których prawo cywilne przedstawiono w ramach odrębnych instytucji prawnych. 13 ambargo, embargo (TŽŽ 2013 embargas), aviso (TŽŽ 2013 aviza), best (TŽŽ 2013 bestas), kadi (TŽŽ 2013 kadijus), kazus (TŽŽ 2013 kazusas) itd. Ogólnie trudno obliczyć dokładną liczbę terminów nieodmiennych i niezaadaptowanych w TŽŽ 1936, ponieważ w tym słowniku, w przeciwieństwie do TŽŽ 20138, jako hasła w porządku alfabetycznym podano zarówno terminy zaadaptowane, jak i nieodmienne, a także różne wyrazy i wyrażenia łacińskie oraz z innych języków, które w ówczesnej litewszczyźnie funkcjonowały jako cytaty z języków obcych9, np. Common-law (angl.), Anglii prawo zwyczajowe, które uzyskało moc ustawy. W przypadku wyrazów francuskich, angielskich i niektórych innych, których wymowa różni się od pisowni, podano również przybliżoną wymowę litewską, np. charter (angl., czyt. czarter). Aby oddzielić nieodmienne terminy prawne podane w TŽŽ 1936 od jednowyrazowych cytatów z języków obcych oraz obliczyć liczbę takich terminów, potrzebne jest odrębne, wyczerpujące badanie. Różnice w pisowni. Z biegiem czasu zmieniła się pisownia części terminów prawnych i ich składników wspólnych dla obu słowników. Zmiany te, czyli różnice, można umownie podzielić na kilka grup: 1) różnice w temacie wyrazu, tj. części wyrazu bez końcówki i przyrostka fleksyjnego; 2) różnice w końcówce; 3) różnice zarówno w temacie, jak i w końcówce. Do pierwszej grupy należą zmiany formy fonetycznej obejmujące jeden dźwięk tematu (jest on inny, jeden dźwięk pominięto albo dodano), np.: TŽŽ 1936 neitralitetas, delikventas, obdukcija, ipoteka, prezumuoti, prezumpcija, observancija > TŽŽ 2013 neutralitetas, delinkventas, abdukcija, hipoteka, preziumuoti, prezumpcija, observacija, a także kilku dźwięków, np.: TŽŽ 1936 dezertuoti, nekrofija, oktroiruoti > TŽŽ 2013 dezertyruoti, nekrofilija, oktrojuoti. Do drugiej grupy należą wyłącznie różnice końcówki, np.: TŽŽ 1936 Eklogė, novelė > TŽŽ 2013 Ekloga, novela. Do trzeciej grupy należą przypadki, w których porównanie wariantów tego samego terminu odnotowanych w obu słownikach ujawnia różnice zarówno w temacie, jak i w końcówce, np.: TŽŽ 1936 analisis, ekspert yza, ministeris > TŽŽ 2013 analizė, ekspertizė, ministras. Można przypuszczać, że część takich różnic w formie fonetycznej, które doprowadziły również do odmiennej pisowni wyrazów, wynikała ze specyfiki adaptacji zapożyczeń. Jednym z jej przejawów jest przejmowanie zapożyczenia do języka litewskiego w różnych okresach z uwzględnieniem terminu funkcjonującego w różnych językach; widać na przykład, że niektóre terminy prawne odnotowane w TŽŽ 1936 zaadaptowano z uwzględnieniem formy fonetycznej zapożyczenia w języku rosyjskim: neitralitetas – ros. нейтралитет, ipотeka – ros. ипотека, ekspertyza – ros. экспертиза. WNIOSKI Na podstawie definicji znaczeń wyrazów międzynarodowych, które w niniejszym artykule umownie uznano za definicje terminów, ustalono, że TŽŽ 1936 zawiera 738 terminów, a TŽŽ 2013 – 748. 8 W TŽŽ 2013 takie wyrazy i wyrażenia używane w języku oryginału zamieszczono w znajdującej się na końcu słownika sekcji „Wyrazy i wyrażenia z innych języków”. 9 W „Przedmowie” do TŽŽ 1936 wskazano, że zamieszczono tu między innymi „także wyjaśnienia wielu wyrażeń w różnych językach, częściej spotykanych w prasie” (Žiugžda 1936: 6). 14 wyrazy międzynarodowe nazywają pojęcia prawne lub są używane w dziedzinie prawa w znaczeniu specjalistycznym. W TŽŽ 1936 znaleziono 738 terminów prawnych i ich członów, które stanowią 3,35 proc. wszystkich haseł tego słownika (22 000), natomiast w TŽŽ 2013 odnotowano 748 terminów prawnych i ich członów, czyli około 2,67 proc. wszystkich haseł tego słownika (28 000). Po porównaniu liczby terminów prawnych i ich członów z liczbą wszystkich wyrazów w słowniku obliczono, że w TŽŽ 2013, w porównaniu z TŽŽ 1936, względna liczba terminów prawnych zmniejszyła się. W artykule przyjęto, że do takiej sytuacji mogła przyczynić się kontynuacja ukształtowanych jeszcze w okresie sowieckim tendencji — ideologizacji nauk społecznych i niewielkiego zainteresowania ich terminologią. Spośród 738 terminów prawnych i ich członów znalezionych w TŽŽ 1936 oraz 748 znalezionych w TŽŽ 2013, 562 wyrazy to terminy lub ich człony wspólne obu słownikom, nazywające to samo pojęcie. Można zatem wyciągnąć wniosek, że przez niemal osiem dziesięcioleci zachował się stabilny fundament litewskiej międzynarodowej terminologii prawnej, obejmujący około 77 proc. jej zasobu. W obu słownikach odnotowano podobną liczbę rzeczownikowych i czasownikowych terminów prawnych oraz członów przymiotnikowych, jednak tylko w TŽŽ 1936 wśród haseł zamieszczono również 53 złożone terminy prawne. Większość międzynarodowych terminów prawnych i ich członów odnotowanych w obu słownikach wywodzi się z tych samych trzech języków — łaciny (TŽŽ 1936 — 64 proc., TŽŽ 2013 — 60 proc.), francuskiego (TŽŽ 1936 — 11,7 proc., TŽŽ 2013 — 17,5 proc.) i greki (TŽŽ 1936 — 7 proc., TŽŽ 2013 — 6,4 proc.). Objaśnienia pochodzenia 47 spośród 562 terminów i ich członów wspólnych obu słownikom różnią się, co stanowi około 8 proc. terminologii prawnej wspólnej obu słownikom. W obu słownikach przy części terminów prawnych i ich członów w ogóle nie podano języka pochodzenia: w TŽŽ 1936 — przy 10 proc. (12 spośród 566 terminów rzeczownikowych, 9 spośród 69 czasownikowych, 2 spośród 45 członów przymiotnikowych i 52 spośród 53 terminów złożonych), a w TŽŽ 2013 — przy 7 proc. (36 spośród 92 terminów czasownikowych i 18 spośród 83 członów przymiotnikowych). W artykule przyjęto, że pochodzenia większości terminów czasownikowych i członów przymiotnikowych z litewskimi przyrostkami nie podano dlatego, że autorzy słownika traktowali je nie jako zapożyczenia, lecz jako derywaty. W pozostałych przypadkach pochodzenie mogło zostać pominięte przez pomyłkę lub z braku możliwości jego ustalenia. Zasadnicza różnica w sposobie podawania informacji o językach pochodzenia w obu słownikach polega na tym, że w TŽŽ 1936 obok hasła, w nawiasie, podaje się wyłącznie skrót nazwy języka pochodzenia, natomiast w TŽŽ 2013 etymologię wyrazu objaśnia się dokładniej — obok hasła, w nawiasie, podaje się nie tylko skrót nazwy języka, ale również sam etymon, a często także jego tłumaczenie na język litewski. Ogólnie rzecz biorąc, informacje o pochodzeniu terminów prawnych zamieszczone w obu słownikach oraz różnice w interpretacji ich pochodzenia stanowią ważne i cenne dane nie tylko dla językoznawców, lecz także dla badaczy historii poszczególnych pojęć prawnych. Analiza terminów prawnych i ich członów wspólnych dla TŽŽ 1936 i TŽŽ 2013 ujawniła różnice między formami wyrazów podanymi w słownikach. W TŽŽ 1936 co najmniej 5 jednowyrazowych rzeczownikowych terminów prawnych zapisano jako hasła w liczbie mnogiej, podczas gdy w TŽŽ 2013 zostały one już zamieszczone w liczbie pojedynczej. W TŽŽ 2013 znaleziono tylko 4 nieodmienne terminy prawne, jednak trudno obliczyć dokładną liczbę terminów nieodmiennych i niezaadaptowanych w TŽŽ 1936, ponieważ tutaj, w odróżnieniu od TŽŽ 2013, w porządku alfabetycznym jako hasła podano łącznie zarówno terminy zaadaptowane, jak i nieodmienne, a także różne łacińskie oraz inne 15 wyrazy i wyrażenia z języków, które w ówczesnym języku litewskim funkcjonowały jako cytaty obcojęzyczne. Odnotowano również niemało terminów o różnej pisowni. TŽŽ 1936 był starannie opracowanym, wartościowym i użytecznym słownikiem, który w pierwszym okresie niepodległości, wobec braku opublikowanego litewskiego słownika terminów prawnych, a tym bardziej korpusu czy bazy danych terminologicznych, obok litewskich aktów prawnych i prac naukowych z zakresu prawa mógł przez co najmniej kilka lat (do okupacji kraju) stanowić jedno z głównych źródeł terminologii prawnej. Natomiast wpływ i znaczenie TŽŽ 2013 dla języka prawa są znacznie mniejsze, ponieważ względna liczba terminów prawnych, obliczona w stosunku do liczby wszystkich wyrazów w słowniku, jest w nim niższa niż w TŽŽ 1936. Ponadto w drugim okresie niepodległości terminologię prawną odnotowywano, publikowano i porządkowano w wielu innych ogólnodostępnych źródłach specjalistycznych (w Banku Terminów Republiki Litewskiej, bazie danych IATE, dwujęzycznych słownikach terminów prawnych itp.). ŠALTINIAI TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas, K. Boruta, P. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepėnienė, [Kaunas]: Sakalas. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma littera. LITERATŪRA Balčiūnienė Asta, Drukteinis Albinas, Kazlauskaitė Rūta, Vaskelienė Jolanta 2024: Praktinė bendrinės lietuvių kalbos gramatika [Practical Grammar of Common Lithuanian Language], Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Bendorienė Aldona, Bogušienė Virginija, Dagytė Emilija, Daržinskaitė Toleina, Grigas Gintautas, Gudžinskas Zigmantas, Jukna Feliksas, Kinderys Algimantas, Kurkulis Bronislovas, Kvietkauskas Valdemaras, Morkūnas Vaidotas, Mudėnienė Regina, Skirmantas Petras 2004: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Alma littera. Briaukienė Birutė 2004: Medicinos terminai Tarptautinių žodžių žodyne [Medical Terms in the Dictionary of International Words]. – Žmogus kalbos erdvėje [elektroninis išteklius]: tarptautinės mokslinės konferencijos mokslinių straipsnių rinkinys, 2003 m. gegužės 8–9 d., Kaunas, 3(1), 559–565. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys [Lithuanian Terminology: Outline of Theory and Regulating], Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gedzevičienė Dalia 2023: Dėl teisės terminų pateikimo „Tarptautinių žodžių žodyne“ [On the Submission of Legal Terms in the Dictionary of International Words]. – 16 Respectus Philologicus 43(48), 24–35. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/29669/30792. Koženiauskienė Regina 2004: Tarptautinių žodžių vartojimas teisininkų kalboje [International Words in the Language of Lawyers]. – Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 189–196. Kv鋪tkauskas Valdemaras 1985: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. Lemchenas Chackelis 1951: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Lemchenas Chackelis 1969: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Mintis. Mackevičienė Aldona 1999: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Gimtinė. M. ir S. 1923: Svetimų ir tarptautiškų žodžių žodynėlis [Dictionary of Foreign and International Words], Šiauliai: „Vilties“ dr-jos leidinys. Norkus Jonas 1924: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis [Dictionary of Foreign and Incomprehensible Words], Kaunas: „Vaivos“ b-vė. Pakerys Jurgis 2013–2014: Naujųjų skolinių duomenų bazės veiksmažodžių morfologija [Verbal Morphology in the Database of New Borrowings into Lithuanian]. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–26. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17480/16652. Petrėtienė Angelika, Mikala jūnaitė Živilė 2010: 1936 m. „Tarptautinių žodžių žodyno“ poligrafijos terminai [Printing Trade Terms in International Words’ Dictionary of 1936]. – Santalka. Filologija. Edukologija 18(4), 93–106. Prieiga internete: https://www.ceeol.com/search/articledetail?id=125445. Rudaitienė Vida 2006: Dėl tarptautinių žodžių semantinių pokyčių administracinėje kalboje [On the Semantic Variation of International Words in the Language of Management]. – Specialybės kalba: tyrimas ir dėstymas, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras, 123–133. Šlapelis Jurgis 1907: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis: skaitytojams palengvinimas [Dictionary of Foreign and Incomprehensible Words: Help for Readers], Tilžė: Šviesa. Umbrasas Alvydas 2001: Teisės terminijos padėtis Lietuvoje 1918–1940 metais [The State of the Terminology of Law in Lithuania in 1918–1940]. – Terminologija 8, 76–94. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/698/789. Umbrasas Alvydas 2008: Lietuvių teisės terminografija: nuo rankraščių iki duomenų bazių [Lithuanian Terminography of Law: from Manuscripts to Databases]. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 100–109. 17 Umbrasas Alvydas 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: pagrindinių kodeksų terminai [Lithuanian Legal Terminology in 1918–1940: Terms of the Main Codes], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Umbrasas Alvydas 2021: Teisės terminijos tvarkyba Terminologijos komisijoje (1921–1926): Terminologijos komisijos 100-mečiui [The Ordering of Legal Terminology in the Terminology Commission (1921–1926): on the Occasion of the 100th Anniversary of the Terminology Commission]. – Terminologija 28, 225–238. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2102/2227. Umbrasas Alvydas 2024: Legal Terminology Management in Lithuania. – Glossa Iuridica XI, 11–28. Vaitkevičiūtė Valerija 2007: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], Vilnius: Žodynas. Vladarskienė Rasuolė 2004: Dėl teisės aktų vertimo [On Translations of Legal Acts]. – Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 177–188. Vladarskienė Rasuolė 2014: Naujos tarptautinių žodžių reikšmės administracinėje lietuvių kalboje [New Meanings of the International Words of the Administrative Lithuanian Language]. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–16. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17482/16654. Vladarskienė Rasuolė 2019: Tarptautinių žodžių semantikos pokyčiai administracinėje kalboje [Changes in the Semantics of International Words in Administrative Language]. – Bendrinė kalba 92, 1–13. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?92. Žiugžda Juozas 1936: Prakalba [Preface]. – Tarptautinių žodžių žodynas, [Kaunas]: Sakalas, 5–7. 18