Jonas Klimavičius – leksikologiškiausias terminologas

336 Kultura Języka | 81 ALVYDAS UmbrASAS Instytut Języka Litewskiego JoNas KlIMaVIČIus – NAJBARDZIEJ LEKSYKOLOGICZNY TERMINOLOG 26 listopada 2008 roku językoznawca Jonas Klimavičius ukończył 70 lat. Z tej pięknej okazji pragniemy cieszyć się dorobkiem jubilata, przypomnieć jego niestrudzoną straż nad językiem i życzyć pracowitemu człowiekowi zdrowia oraz wytrwałości w niełatwej pracy. Przybyły z Suwalszczyzny przyszły naukowiec (urodzony w Gerùliškė, w rejonie mariampolskim, uczący się w szkole podstawowej Všakiškė w tym samym rejonie oraz w szkole średniej Plviškės w rejonie wyłkowyskim) podstawy nauki o języku zdobył w ówczesnym Wileńskim Instytucie Pedagogicznym. Zachęcony przez swojego wykładowcę Kazimierasa Kuzavinisa od zakończenia studiów (1961 r.) z powodzeniem zagłębił się w językoznawstwo. Instytut Języka Litewskiego (do 1990 r. Instytut Języka i Literatury Litewskiej) stał się miejscem pracy, któremu jubilat pozostaje wierny do dziś. Tutaj przeszedł niełatwą drogę – od młodszego do starszego pracownika naukowego, obronił rozprawę (System terminów melioracyjnych, 1993), zgłębiał i zgłębia różne dziedziny – leksykologię, leksykografię, terminologię, terminografię, kulturę języka, historię języka oraz obejmującą wszystko gramatykę. Działalność naukowo-badawcza i praktyczna widoczna jest w ogromnej liczbie prac. Przede wszystkim wiele czasu poświęcono fundamentalnemu dziełu leksykograficznemu – Wielkiemu słownikowi języka litewskiego. Jego twórcy mogą słusznie być dumni ze stworzenia pomnika języka. Jonas Klimavičius jest jednym z nich. Od 1963 r. przez siedem lat pracował wraz ze słownikoznawcami, a także później, obok innych prac, przez kilka lat pisał a. uMbrasas. Jonas Klimavičius – najbardziej leksykologiczny terminolog 337 Współautor tomów VIII (1970), IX (1973), X (1976), XIV (1986), XV (1991) Słownika – łącznie napisał 270 s. (w znacznym stopniu przyczynił się również do drugiego wydania tomu II (1969) – przygotował ponad 400 s.). Słownik języka litewskiego jest dla językoznawcy podstawowym, najgłębszym źródłem danych językowych – dobrze widać to w większości jego prac naukowych. Słownik przyczynił się do tego, że świat słów stał się bodaj najważniejszą pasją naukowca; doświadczenie to przydało się również przy pracy nad Słownikiem współczesnego języka litewskiego – Jonas Klimavičius jest członkiem kolegium redakcyjnego trzeciego (1993) i czwartego (2000) wydania. Praca rozpoczęta w 1971 r. w grupie terminologicznej (po kilku dziesięcioleciach przekształciła się ona w dział terminologii, a od 2003 r. – w centrum terminologii) tylko pomogła ujawnić tę skłonność – stopniowo przybywało artykułów i artykulików, aż w końcu zaczęły się one sypać jak z rękawa. Kwestie terminologiczne naukowiec do dziś zajmują najwięcej czasu, choć w ciągu ponad czterech dziesięcioleci pracy miał i nadal ma różnorodne zainteresowania naukowe. Prawdą jest, że gdy pisze o historii słów, akcentowaniu, języku ogólnym lub innych kwestiach, często nie unika również powiązań z terminologią. Obok terminologii kroczy także kultura języka. Normalizacja, poprawianie błędów są codziennością zarówno terminologa, jak i specjalisty ds. kultury języka. Dla dobra kultury języka Jonas Klimavičius zrobił naprawdę wiele, dlatego ten naukowiec jest dobrze znany redaktorom i stylistom; są oni jednymi z adresatów prac badacza. Wyniki badań naukowca, recenzje, rozważania, propozycje i poprawki publikowane są w wielu wydawnictwach: Lietuvių kalbotyros klausimuose (Acta Linguistica Lithuanica), Kalbotyroje, Baltistikoje, Terminologijoje, Kalbos kultūroje, Mūsų kalboje, Gimtojoje kalboje, Gimtajame žodyje i in. Redakcja Gimtosios kalbos szczególnie cieszy się, mając takiego pracusia – od 1990 roku w czasopiśmie opublikowano około 400 publikacji (artykułów, recenzji, odpowiedzi na pytania, żiupsnelių i in.). Połowa z nich – w chętnie czytanej przez wielu „Klausimų kraitelė”. to wciąż porady, co i jak poprawiać, jak nazywać lepiej, precyzyjniej, poprawniej. Od nich uczą się zarówno redaktorzy, jak i inni udzielający porad (wykładowcy, konsultanci językowi itp.). chyba nikt inny nie pisał tak wiele w Gimtojoje kalboje. Do wznowienia tego wydawnictwa opublikowano jeszcze około pięćdziesięciu publikacji podobnego rodzaju w Mūsų kalboje. a gdzie jeszcze mnóstwo porad w audycjach radiowych i telewizyjnych poświęconych językowi... to część niełatwej pracy normalizacyjnej, jeszcze lepiej ukazującej się w licznych (blisko 50) publikacjach w Kalbos kultūroje, w których przede wszystkim analizowano różne niedostatki języka i proponowano, jak je usuwać. Poprawkom poświęcono także osobną książkę – wspólnie z Kazimierasem Gaivenisem, Angelem Kaulakiene i Stasiusem Keinisem opracowane Terminologijos taisymai (1992). Pa- 338 Kultura Języka | 81 Wydajne słowniki błędów specjaliści kultury języka zaczęli opracowywać już znacznie wcześniej, a ten był bardziej szczególny – pierwszy tego rodzaju i, niestety, wciąż jedyny. Największe artykuły terminologiczne Jonas Klimavičius początkowo publikował w czasopiśmie Lietuvių kalbotyros klausimai (kilka numerów tego czasopisma poświęcono właśnie terminologii), a założone w 1994 r. specjalistyczne czasopismo Terminologija (pierwszy numer zatytułowany Terminologijos vagos) wkrótce stało się główną trybuną terminologów. Opublikowano tu już ponad 20 publikacji autora, a od 8. numeru (2001) jest on redaktorem naczelnym tego wydawnictwa. wymagający redaktor. Kto pisał – ten wie. Wszystkie artykuły są uważnie czytane, starannie redagowane, nie szczędzi się uwag i propozycji. W licznych artykułach autora analizowane jest słownictwo. Najczęściej rozstrzygane są kwestie słownictwa terminologicznego, ale nie tylko – często na słownictwo patrzy się z szerszej perspektywy języka ogólnego, zwłaszcza jego normalizacji, czerpie się z gwar, chętnie zaś pogłębia się zagadnienia semantyki, pochodzenia i rozwoju. Naukowiec nie bez powodu twierdzi, że jest bodaj najbardziej leksykologicznym terminologiem. Świadczy o tym jego książka Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, która ukazała się w 2005 r. i zawiera wybrane ważniejsze artykuły z ostatnich kilku dziesięcioleci. W pracach broni się czystości języka, wiele uwagi poświęca się precyzji i systemowości terminologii. Jonasa Klimavičiusa można rozpoznać po indywidualnym stylu: język jest bardzo bogaty w słownictwo, w tekstach ożywają rzadkie słowa, tworzone są neologizmy. Lubi wypowiadać się kąśliwie, ironicznie. Analizując, badacz często zasypuje faktami językowymi, a wnioski niekiedy proponuje czytelnikom wyciągnąć pośrednio samodzielnie. Artykuły terminologiczne to tylko część teoretycznej i praktycznej pracy terminologicznej; nie mniej istotne jest opracowywanie w grupach słowników terminów, recenzowanie takich słowników, a także opiniowanie standardów terminologicznych. Terminolog zapisał setki stron recenzji i ekspertyz. Oceniano terminologię różnych dziedzin, przyczyniono się do udoskonalenia wielu ważnych publikacji terminograficznych, czerpano z tego pomysły do różnorodnych badań naukowych. Jonas Klimavičius jest bardzo aktywnym członkiem podkomisji terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego (w latach 1994–2002 był także członkiem Państwowej Komisji Języka Litewskiego). Na posiedzeniach, na które naukowiec przychodzi dobrze przygotowany, z zebranymi materiałami i przemyślanymi propozycjami, rozpatrzono niezliczoną liczbę terminów – ze słowników, norm, a przed kilkoma laty także ze zbiorów artykułów terminologicznych Litewskiej Republiki Banku Terminów. terminografia się rozwija. Dla autorów słowników terminologicznych doświadczony recenzent lub członek zespołu redakcyjnego jest wielką pomocą. Jonas Klimavičius – najbardziej leksykologiczny terminolog 339 pomoc – nazwisko Jonasa Klimavičiusa jest dla czytelników zazwyczaj znakiem wiarygodności słownika terminologicznego. Trudno chyba zliczyć, ile nowych słów, przede wszystkim terminów, wprowadził do życia Jonas Klimavičius. Wiele z nich się przyjęło, a niemało jest jeszcze testowanych w użyciu. Terminologia jest tą dziedziną, w której twórca słów może wiele zdziałać. Końca prac nie widać... Życzymy, aby nie zabrakło pomysłów i – co najważniejsze – wystarczyło sił na ich realizację. Wszystkiego najlepszego, Kolego.