Aloyzui Vidugiriui – 80

326 Kalbos Kultūra | 81 ALGIRDAS SABALIAUSKAS Instytut Języka Litewskiego ALOYZAS VIDUGIRIS – 80 Dla przyjaciół, z którymi już od pół wieku przyszło mu wykonywać te same prace, często dzielić te same radości, smucić się z powodu prawdziwych, a czasem także rzekomych nieszczęść, na przykład przegranych meczów koszykówki, Aloyzas Vidugiris zawsze wydawał się bardzo młody. Być może istniały ku temu także realne podstawy. Pamiętam, jak my trzej przyjaciele – niedawno na zawsze opuszczony przez nas Kazys Morkūnas (1929–2008), Aloyzas Vidugiris i autor tego artykułu – podczas jednej z ekspedycji dialektologicznych, pięknego niedzielnego popołudnia, kupiwszy tylko jeden bilet, na zmianę bawiliśmy się na jakimś parkiecie tanecznym w Zarasach. Aloyzas tańczył ze studentką trzeciego roku Wileńskiego Instytutu Pedagogicznego i kiedy powiedział swojej partnerce, że on także jest z tego instytutu i tego samego wydziału, ta wyjaśniła mu, że studenci starszych roczników często nie pamiętają swoich młodszych kolegów... A Aloyzas Vidugiris był już wtedy nie tylko absolwentem Instytutu Pedagogicznego, lecz także od dwóch lat pomyślnie pracował w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Aloyzas Vidugiris urodził się 25 grudnia 1928 roku, a więc w same Boże Narodzenie. Jego rodzinna wieś w rejonie poniewieskim nosiła wówczas nazwę Gaknais, a w 1936 roku została przemianowana na taũtvilus. Aloyzas urodził się na ziemi dziadka. sabalIausKas. aloyzui Vidugiriui – 80 327 je, którą ten otrzymał za syna ochotnika poległego w walkach o niepodległość i którą później przekazał innemu synowi – ojcu aloyza. Zanim przyszły językoznawca rozpoczął naukę w szkole podstawowej w tiltagalia, przyszło mu jeszcze spędzić trudne lato z małym pastuchem i ogromnym stadem krów wuja, zupełnie nieprzyzwyczajonym do liczenia. Z wspomnień z dzieciństwa szczególnie wyraźnie utkwił aloyzowi w pamięci drewniany rower wykonany przez niemego młodszego brata, mistrza o złotych rękach; jego koła obracały się niemal jak w prawdziwym rowerze, a ludzie, którzy go zobaczyli, wzdychali ze zdumienia. Naukę w szkole średniej aloyzas rozpoczął w Poniewieżu, a w 1950 roku ukończył ją w Suboczu. Tutaj nie tylko dobrze się uczył, lecz także grał na skrzypcach w szkolnej orkiestrze. Skłonność do tej sztuki odziedziczył zapewne po ojcu, który nie tylko wzorowo uprawiał ziemię, lecz był również słynnym wiejskim muzykantem, który między innymi przed śmiercią zażądał od dzieci, aby podczas jego pogrzebu grała orkiestra dęta. Droga Aloyza Vidugirisa do językoznawstwa nie była prosta. Nawet w jego świadectwie dojrzałości obok wszystkich ocen „bardzo dobry” z języka litewskiego i rosyjskiego widniała ocena „dobry”. Widząc, że rodzice niewiele będą mogli przyczynić się do jego wyższego wykształcenia, decyduje się wstąpić do Wojskowej Akademii Medycznej. Jednak szybko okazuje się, że dla mieszkańca krajów bałtyckich nie ma żadnej nadziei na dostanie się do tak prestiżowej uczelni. Przyszły językoznawca wraz z grupą przyjaciół zostaje wysłany do jakiejś wojskowej szkoły łączności w Arzamasie (daleko na wschód od Moskwy). Lecz po spędzeniu kilku tygodni w koszarach urządzonych w starym klasztorze całkowicie opuszcza go chęć zdobywania wiedzy wojskowej. Podczas egzaminu pisemnego Vidugiris postanawia zreformować ortografię języka rosyjskiego, wprowadzając tak wiele litewskich liter, że komisja egzaminacyjna dochodzi do wniosku, iż temu kandydatowi nie można powierzyć odpowiedzialnej służby wojskowej. A zatem wraca do Wilna. W Instytucie Pedagogicznym pozostało jeszcze jedno miejsce dla studentów pierwszego roku specjalności język litewski, pedagogika i psychologia; z wielkim trudem zajął je Aloyzas Vidugiris. Tutaj poczuł się już językoznawcą. Podobały mu się wykłady Ričardasa Mironasa i Jonasa Kabelki. Pracę o rodzimej gwarze pochwalił wówczas jeszcze młody wykładowca Zigmas Zinkevičius. Jako przyszłemu dialektologowi bardzo przydała się Vidugirisowi troskliwa opieka docent Elzbiety Mikalauskaitė. Zachęcany przez nią jeździł na ekspedycje dialektologiczne. Nawet tuż przed egzaminami państwowymi, gdy koledzy nie odrywali się od książek i notatek, Vidugiris zapisywał przykłady mowy z okolic Kibartai i Wyłkowyszek. W latach 1954–1989 Aloyzas Vidugiris pracował w Instytucie Języka Litewskiego i Literatury (w latach 1956–1959 uczył się w aspiranturze tego instytutu), a od 1990 do 2001 roku – w Instytucie Języka Litewskiego. Przez te lata stał się jednym z najwybitniejszych litewskich dialektologów i najbardziej troskliwym obrońcą naszych ginących gwar. 328 Kalbos Kultūra | 81 W historii językoznawstwa litewskiego prawdopodobnie zawsze będzie wspominana obroniona przez Aloyza Vidugirisa w 1962 roku rozprawa doktorska „Gwara litewska z Zieteli”. Na temat rozprawy językoznawca opublikował wiele artykułów. Z rozprawy wyrosła ważna monografia Zietelos lietuvių šnekta (2004), wspólnie z Danguole Mikulėniene przygotowane Zietelos šnektos tekstai (część I, 2005), a także ogromny słownik Zietelos šnektos žodynas (1998). Ze względu na interesujące cechy fonetyki, gramatyki i leksyki oraz położenie geograficzne – daleko od głównego obszaru języka litewskiego, ze wszystkich stron otoczona językami słowiańskimi – gwara litewska z Zieteli przyciągnęła uwagę językoznawców już pod koniec XIX wieku. bodaj jako pierwszy przybył tu z Sankt Petersburga Eduard Volter. Wówczas znalazł on w tych okolicach ponad tysiąc osób mówiących po litewsku, jednak na ścianie kancelarii gminnej zobaczył także tabliczkę z napisem Po litovski govorit’ strogo vospreščajetsia1. Miejscowy język litewski badali tu także student Uniwersytetu Petersburskiego Kazimieras Būga, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Jan Rozwadowski, profesor Uniwersytetu Lipskiego Jurgis Gerulis, profesor Uniwersytetu w Oslo Christian Stang, profesor Uniwersytetu w Tartu Pēteris Arumaa, grono językoznawców litewskich młodszego pokolenia oraz językoznawcy rosyjscy. Jednakże podsumowanie badań wszystkich tych językoznawców i wypowiedzenie ostatniego słowa o tym dziś już całkowicie wymarłym dialekcie przypadło Aloyzowi Vidugirisowi. Jego prace są swoistym nekrologiem tego dialektu języka litewskiego. Nekrologi zawsze są smutne. Smutna jest również ta monografia. Vidugiris szczegółowo opisał nie tylko litewski dialekt Zieteli, lecz także ludzi mówiących tym dialektem, zapewne samych największych „naszych braci nędzarzy”. Po obronie rozprawy, w jednym z jej egzemplarzy językoznawca spisał wszystkich napotkanych w okolicach Zieteli ludzi mówiących po litewsku, podając ich imiona, nazwiska, lata urodzenia (najstarsza przedstawicielka dialektu urodziła się w 1866 r.) i śmierci. Nie wszystkich lat śmierci udało się wówczas jeszcze odnotować. Jednakże stopniowo zapisywano coraz to nowe daty śmierci. Ostatnia taka data została zapisana w 1988 roku. a więc znamy bardzo dokładny czas śmierci tego dialektu języka litewskiego. Wstępną część monografii Vidugirisa nawet człowiek niezainteresowany zagadnieniami językoznawstwa mógłby zapewne czytać po kilka razy jak jakąś wzruszającą opowieść. W 1921 r. władze polskie wysiedliły z Zieteli ostatniego litewskiego księdza i zlikwidowały nabożeństwa w języku litewskim. Litwin został usunięty ze stanowiska sołtysa. W 1928 r. zamknięto litewską szkołę. Dialekt niszczyły wojny, zmieniające się okupacje, pożary i kolektywizacja. prawda, ostatni symbol litewskości Zieteli zakazano surowo mówić po litewsku. a. sabalIausKas. Alojzui Vidugiriui – 80 329 Nyčioje išliko dar ilgai: prieš pat mirtį lenkų klebonas Alojzui Vidugiriui padovanojo ten dar išlikusią lietuvišką maldaknygę... jau mūsų laikais. Zietelos krašto lietuviai buvo labai pamėgę savo tyrėją: „kap tavè išvýs tu, rãgis brólis rãdnas; su taji patarinau, tai mán veselèst; àš kap náimie lẽs nį brólį išvýdau jùs.“2 O tyrėjas veždavo jiems ir duonos, ir saldainių, ir vaistų... Tiriamojoje teritorijoje Alojzui Vidugiriui, sakytume, teko palikti net ir savo kraujo pėdsakų. 1987 metų rugpjūčio 23 dieną, kai būrelis disidentų Vilniuje prie Adomo Mickevičiaus paminklo susirinko paminėti tragiškųjų MolotovoRibbentropo pakto metinių, mūsų kalbininką netoli didžiojo poeto gimtinės vietiniai chuliganai sumušė – dialektologinė ekspedicija jam baigėsi Vilniaus Švento Jokūbo ligoninės traumatologijos skyriuje, o vėliau buvo pratęsta dar ir Baltarusijos Varanavo rajono teisme. Dialektologinėmis ekspedicijomis Vidugiris tiesiog sirgte sirgo. Jedno chciałoby się wspomnieć osobno. Pewna staruszka z okolic Zieteli, która jeszcze całkiem nieźle mówiła po litewsku, zdradziła mu, że wie, iż w głębi Rosji, gdzieś niedaleko Wołgi, w guberni samarskiej, znajduje się litewska kaplica, jej proboszczem jest Litwin, a obok siebie położone są 122 litewskie zagrody. Vidugiris ustalił, że owi Litwini to potomkowie powstańców z 1863 roku. Jak tam dotrzeć? Językoznawca doskonale wiedział, że jego promotor, akademik Boris Larin, sam jest wielkim entuzjastą ekspedycji. Jego zasługą było to, że również Vidugirisowi pozwolono pisać rozprawę o gwarze zietelskiej, ponieważ byli tacy, którzy twierdzili, że taka rozprawa to wtrącanie się w sprawy innej republiki. Pojawiła się wspaniała okazja – setna rocznica powstania. Alojzas Vidugiris i badacz naszej mitologii Norbert Vėlius (1938–1996) polecieli do Saratowa. na lotnisku mieli spotkać się z przylatującym z Leningradu akademikiem Borisem Larinem. Niestety, czekał tam na nich telegram, że akademik ciężko zachorował. Obaj naukowcy wrócili z ekspedycji szczęśliwi: oczywiście nie znaleźli już litewskich kościołów ani litewskiego proboszcza, ale nadal mieszkały tam 42 litewskie rodziny. Kiedy po czterdziestu latach do tej krainy, do osady Čiorna Padina, przybył z członkami rodziny i licznymi podarunkami, aby obejrzeć swoją ojczyznę, słynny przedsiębiorca ze Stanów Zjednoczonych, litewski działacz społeczny Juozas Kazickas (w 1921 r. wrócił z tej krainy wraz z rodzicami na Litwę), znalazł tam nie tylko po prostu Litwinów, lecz także gromadę Kazickasów – niestety, po litewsku nie mówił tam już nikt. a więc Aloyz Vidugiris musiał napisać nekrolog kolejnej litewskiej gwary... I to jeszcze nie ostatni. 2 Z tekstów zapisanych w gwarze. 330 Kalbos Kultūra | 81 Wraz z pochodzącym z tej krainy dziennikarzem Jonasem Petrauskasem (1915–2006) Vidugiris wydał słownik innej ulubionej przez językoznawców litewskiej gwary, już kończącej zanikać na terytorium Białorusi – gwary lazūńskiej (1985), a sam opublikował teksty gwary lazūńskiej (1987) oraz uzupełnienia do wspomnianego słownika (1991). a wkrótce powinna ukazać się również monografia Lazūnų lietuvių šnekta. Wraz z Danguole Mikulėniene i Kazimierzem Morkūnasem Vidugiris opracował słownik bardzo archaicznej, interesującej gwary litewskiej – gwary Dieveniškės (t. I, 2005). Przez kilka dziesięcioleci Aloyzas Vidugiris pracował nad najważniejszym dziełem litewskiej dialektologii – Atlasem języka litewskiego (t. I–III, 1977–1991). Na potrzeby tego wydawnictwa zbadał 40 punktów osadniczych (nikt nie dorównał tu Vidugirisowi), jest jednym z jego redaktorów. Wraz z innymi osobami za pracę nad Atlasem języka litewskiego otrzymał w 1994 roku Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. Vidugiris jest również jednym z autorów chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės (1970). Wśród litewskich językoznawców Aloyza Vidigirisa, być może wraz z Kazimierzem Eigminasem (1929–1996), należy uznać także za najbardziej aktywnego naszego krajoznawcę. Jego prace w tej dziedzinie również zostały wysoko ocenione – wraz z innymi entuzjastami krajoznawstwa w 1994 roku przyznano mu państwową Nagrodę im. Jonasa Basanavičiusa. Vidugiris napisał artykuły dotyczące dwujęzyczności, dialektologii historycznej, historii badań języka litewskiego oraz kultury języka. opracował „program badań gwar języka litewskiego i ich wzajemnego oddziaływania. leksyka“ (1995). jednak największą miłością językoznawcy była mimo wszystko gwara Zieteli. Mając już na koncie wydane książki o tej gwarze i od dawna zapisaną datę śmierci ostatniego przedstawiciela gwary, w 2005 r. ponownie wyruszył wraz z żoną w podróż. odwiedził zagrody, w których przyszło mu głównie pracować. Tu i ówdzie pozostawił także swoje książki, choć wiedział, że nikt tutaj nie będzie ich czytał. jednak jeden czy drugi prawdopodobnie spojrzy na zdjęcia swoich rodziców lub dziadków, ich biednych chat, które trafiły do książek naukowych. za zasługi dla nauki o języku litewskim Aloyzas Vidugiris w 2002 r. został odznaczony Orderem Wielkiego Księcia Litewskiego Giedymina. Opowieść o naszym wybitnym dialektologu rozpoczęła się od spotkania podczas ekspedycji w Zarasach. swoją drogą dla Aloyzasa Vidugirisa to spotkanie było przełomowe: tutaj po raz pierwszy zobaczył swoją przyszłą żonę, doktor chemii, sybiraczkę Vitę. W życiu i działalności naukowej Aloyzasa Vidigirisa zawsze była bardzo silnym oparciem3. Za to, że tamto spotkanie doszło do skutku, niewielkie zasługi skłonny jest przypisać sobie również autor tej opowieści. 3 Niestety, Vicie Vidugiriene nie było dane doczekać jubileuszu męża: po ciężkiej chorobie zmarła, gdy do jubileuszu pozostały zaledwie trzy miesiące.